Tái chế dệt may: Cơ hội mới và những nút thắt của ngành Việt Nam

Ngành dệt may đang bước vào giai đoạn mà năng lực sản xuất không còn là tiêu chí duy nhất quyết định vị thế của doanh nghiệp. Bên cạnh giá thành, chất lượng và thời gian giao hàng, các nhãn hàng quốc tế ngày càng quan tâm đến nguồn gốc nguyên liệu, khả năng giảm phát thải, mức độ sử dụng vật liệu tái chế và phương án xử lý sản phẩm sau khi hết vòng đời.

Thay đổi này tạo thêm áp lực cho các nhà sản xuất, nhưng đồng thời mở ra một hướng phát triển mới: xây dựng chuỗi cung ứng dựa trên vật liệu tuần hoàn. Với Việt Nam, nơi phần lớn doanh nghiệp dệt may tham gia chuỗi gia công xuất khẩu, tái chế không chỉ là câu chuyện môi trường. Đây còn là vấn đề liên quan đến khả năng giữ đơn hàng, đáp ứng yêu cầu của khách hàng và nâng cao giá trị trong chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, chuyển từ mô hình sử dụng nguyên liệu nguyên sinh sang mô hình tuần hoàn không thể thực hiện chỉ bằng việc mua sợi tái chế. Doanh nghiệp phải giải quyết đồng thời nhiều vấn đề, từ phân loại phế liệu, kiểm soát chất lượng, thiết kế sản phẩm, truy xuất nguồn gốc đến chi phí đầu tư và đầu ra của vật liệu sau tái chế.

Quy định môi trường đang làm thay đổi cách tiếp cận của ngành dệt may

Liên minh châu Âu là một trong những khu vực thúc đẩy mạnh mẽ nhất quá trình chuyển đổi của ngành thời trang và dệt may. Trong Chiến lược của EU về hàng dệt may bền vững và tuần hoàn, được Ủy ban châu Âu công bố năm 2022, cơ quan này đặt mục tiêu hướng tới các sản phẩm dệt may có tuổi thọ cao, dễ sửa chữa, có thể tái chế và được sản xuất trong điều kiện tôn trọng môi trường cũng như quyền lợi xã hội.

Chiến lược này không chỉ khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện thay đổi. Nó định hướng cho một loạt quy định liên quan đến thiết kế sản phẩm, thông tin về độ bền, hàm lượng tái chế, trách nhiệm của nhà sản xuất và quản lý hàng tồn kho. Đối với các nhà cung ứng ngoài EU, tác động có thể xuất hiện thông qua yêu cầu kỹ thuật và tiêu chuẩn mua hàng của các thương hiệu.

Quy định về thiết kế sinh thái đối với sản phẩm bền vững của EU, có hiệu lực từ tháng 7/2024, mở rộng phạm vi quản lý vượt ra ngoài tiêu thụ năng lượng. Quy định này tạo cơ sở cho việc ban hành các yêu cầu cụ thể đối với từng nhóm sản phẩm, trong đó hàng dệt may là một nhóm được ưu tiên xem xét. Các nội dung có thể liên quan đến độ bền, khả năng sửa chữa, sử dụng tài nguyên và thông tin sản phẩm.

EU cũng đã đưa ra quy định về việc hạn chế tiêu hủy hàng may mặc và giày dép tồn kho chưa bán đối với một số nhóm doanh nghiệp. Dù doanh nghiệp Việt Nam không trực tiếp chịu mọi nghĩa vụ giống một công ty bán hàng tại thị trường EU, những quy định này vẫn có thể ảnh hưởng đến cách nhãn hàng quản lý sản phẩm, đặt hàng, thiết kế và lựa chọn nhà cung ứng.

Điểm đáng chú ý là yêu cầu môi trường đang dịch chuyển từ khâu xử lý chất thải sang toàn bộ vòng đời sản phẩm. Một chiếc áo được làm từ sợi tái chế nhưng khó sửa chữa, pha trộn nhiều loại sợi hoặc không thể phân loại khi thải bỏ chưa chắc đã đáp ứng được mục tiêu tuần hoàn. Vì vậy, tái chế ngày càng gắn với quyết định thiết kế ngay từ trước khi sản phẩm được may.

Tái chế dệt may không chỉ là thu gom quần áo cũ

Trong sản xuất dệt may, chất thải có thể phát sinh ở nhiều công đoạn. Xưởng kéo sợi tạo ra xơ ngắn và phần nguyên liệu không đạt yêu cầu. Xưởng dệt, nhuộm và hoàn tất phát sinh đầu vải, vải lỗi hoặc sản phẩm không phù hợp với đơn hàng. Khâu cắt may tạo ra lượng lớn vải vụn. Ngoài ra còn có quần áo bị trả lại, hàng lỗi, hàng tồn kho và sản phẩm sau sử dụng.

Các loại chất thải này không có cùng giá trị và cũng không thể xử lý bằng một công nghệ duy nhất. Phế liệu sạch, đồng nhất về thành phần và màu sắc thường dễ đưa trở lại quy trình sản xuất hơn. Ngược lại, vải đã pha nhiều loại sợi, có lớp phủ, phụ kiện kim loại, khóa kéo, cúc hoặc nhiễm hóa chất sẽ cần thêm công đoạn tháo tách và xử lý.

Về kỹ thuật, tái chế dệt may thường được chia thành ba hướng chính. Tái chế cơ học sử dụng các công đoạn xé, nghiền hoặc chải để biến vải thành xơ. Phương pháp này tương đối phổ biến, nhưng chiều dài xơ thường bị suy giảm sau mỗi lần xử lý. Xơ tái chế vì vậy có thể phải pha với xơ nguyên sinh để bảo đảm độ bền và khả năng kéo sợi.

Tái chế nhiệt hoặc hóa học tìm cách tách và tái tạo vật liệu ở cấp độ polymer hoặc phân tử. Với một số loại sợi tổng hợp, công nghệ này có thể tạo ra nguyên liệu có tính chất ổn định hơn so với tái chế cơ học. Dù vậy, chi phí đầu tư, yêu cầu về độ tinh khiết của nguyên liệu đầu vào, kiểm soát hóa chất và khả năng vận hành ở quy mô thương mại vẫn là những vấn đề lớn.

Hướng thứ ba là tái sử dụng hoặc tái chế theo mục đích có giá trị thấp hơn, chẳng hạn biến quần áo cũ thành vật liệu lau, vật liệu cách âm hoặc sản phẩm công nghiệp khác. Đây vẫn là một phần của kinh tế tuần hoàn, nhưng không nên đánh đồng với việc khép kín hoàn toàn vòng đời để tạo ra sản phẩm dệt may mới.

Thiết kế quyết định khả năng tái chế

Một sản phẩm càng phức tạp thì chi phí thu hồi và phân loại càng cao. Các thiết kế sử dụng nhiều lớp vật liệu, pha trộn khó tách hoặc gắn nhiều phụ kiện có thể tạo ra sản phẩm đẹp và tiện dụng, nhưng lại gây khó khăn ở cuối vòng đời.

Doanh nghiệp có thể cải thiện khả năng tái chế bằng cách giảm số lượng thành phần không cần thiết, lựa chọn vật liệu tương thích, thiết kế đường may dễ tháo và quản lý thông tin về thành phần sợi. Việc sử dụng nhãn nhận diện rõ ràng cũng giúp đơn vị thu gom và cơ sở xử lý phân loại chính xác hơn.

Đối với các nhà máy gia công, đây là điểm cần được trao đổi sớm với khách hàng. Nếu doanh nghiệp chỉ nhận thông số kỹ thuật ở giai đoạn sản xuất, khả năng tác động vào thiết kế sẽ hạn chế. Ngược lại, việc tham gia từ giai đoạn phát triển mẫu có thể giúp nhà máy đề xuất vật liệu, giảm phế liệu và chuẩn hóa quy trình thu hồi.

Doanh nghiệp Việt Nam đang đối mặt với những nút thắt nào?

Nút thắt đầu tiên là nguồn nguyên liệu tái chế chưa ổn định. Một nhà máy cần nguyên liệu có thành phần, màu sắc, độ dài xơ và độ ẩm phù hợp. Trong khi đó, phế liệu dệt may tại Việt Nam thường phân tán theo từng xưởng, đơn hàng và địa phương. Việc thiếu hệ thống phân loại đồng bộ làm tăng chi phí thu gom, vận chuyển và kiểm định.

Nút thắt thứ hai là chất lượng. Không phải mọi nguyên liệu được gắn nhãn “tái chế” đều có chất lượng giống nhau. Sợi tái chế có thể ảnh hưởng đến độ bền, độ đều, màu sắc hoặc khả năng gia công của vải. Nếu không kiểm soát tốt, doanh nghiệp phải đối mặt với tỷ lệ lỗi cao hơn, khiếu nại từ khách hàng hoặc khó đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật của từng nhãn hàng.

Nút thắt thứ ba nằm ở khả năng truy xuất. Khách hàng quốc tế không chỉ muốn biết sản phẩm có sử dụng vật liệu tái chế hay không, mà còn cần thông tin về nguồn nguyên liệu, quá trình xử lý và tỷ lệ pha trộn. Các hệ thống chứng nhận và tiêu chuẩn của bên thứ ba có thể hỗ trợ xác minh, nhưng doanh nghiệp vẫn cần duy trì hồ sơ nội bộ đầy đủ từ khâu nhập nguyên liệu đến xuất hàng.

Nút thắt tiếp theo là vốn đầu tư. Một dây chuyền tái chế cần thiết bị, nhà xưởng, hệ thống kiểm soát chất lượng và nhân sự kỹ thuật. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ, đầu tư riêng một dây chuyền có thể không hiệu quả nếu lượng phế liệu chưa đủ lớn hoặc đầu ra chưa được bảo đảm. Hợp tác theo cụm, thuê dịch vụ xử lý hoặc liên kết với đơn vị chuyên môn có thể là phương án phù hợp hơn trong giai đoạn đầu.

Cuối cùng là bài toán thị trường. Vật liệu tái chế không mặc nhiên có giá thấp hơn vật liệu nguyên sinh. Giá thành phụ thuộc vào nguồn cung phế liệu, công nghệ, tỷ lệ thu hồi, tiêu chuẩn chất lượng và chi phí chứng nhận. Doanh nghiệp chỉ có thể mở rộng nếu có khách hàng sẵn sàng đặt mua sản phẩm, thay vì sản xuất thử nghiệm nhưng không có hợp đồng tiêu thụ.

Từ xử lý phế liệu đến xây dựng chuỗi giá trị mới

Cách tiếp cận hiệu quả hơn là xem phế liệu như một dòng nguyên liệu cần được quản lý, thay vì một khoản chi phí phải loại bỏ. Doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng việc lập bản đồ các dòng chất thải trong nhà máy: loại phế liệu nào phát sinh ở từng công đoạn, khối lượng tương đối, mức độ sạch, thành phần sợi và khả năng sử dụng lại.

Việc phân loại tại nguồn thường có ý nghĩa quyết định. Vải vụn được tách riêng theo thành phần và màu sắc sẽ có giá trị xử lý cao hơn hỗn hợp phế liệu bị trộn lẫn. Doanh nghiệp cũng cần quy định rõ cách lưu kho, tránh để nguyên liệu tái chế bị ẩm, nhiễm dầu hoặc lẫn tạp chất.

Ở cấp độ sản phẩm, doanh nghiệp nên phối hợp với khách hàng để xác định mục tiêu phù hợp. Không phải sản phẩm nào cũng cần đạt tỷ lệ vật liệu tái chế cao nhất. Trong một số trường hợp, ưu tiên độ bền và kéo dài thời gian sử dụng có thể tạo ra lợi ích môi trường lớn hơn việc tăng tỷ lệ tái chế nhưng làm giảm tuổi thọ sản phẩm.

Các công cụ dữ liệu cũng sẽ ngày càng quan trọng. Hệ thống quản lý nguyên liệu có thể ghi nhận lô sợi, nhà cung cấp, tỷ lệ pha trộn và kết quả kiểm nghiệm. Khi yêu cầu công khai thông tin sản phẩm tăng lên, dữ liệu được chuẩn hóa từ sớm sẽ giúp doanh nghiệp giảm thời gian phản hồi khách hàng và hạn chế rủi ro sai lệch hồ sơ.

Cơ hội cho doanh nghiệp cung ứng công nghệ và dịch vụ

Sự phát triển của tái chế dệt may không chỉ tạo cơ hội cho nhà máy may. Các lĩnh vực liên quan như phân loại phế liệu, kiểm định sợi, xử lý nước, thiết kế sản phẩm, phần mềm truy xuất và logistics ngược cũng có dư địa mở rộng.

Doanh nghiệp công nghệ có thể cung cấp giải pháp theo quy mô nhỏ, phù hợp với từng cụm sản xuất thay vì chỉ hướng tới các nhà máy lớn. Các đơn vị thu gom có thể xây dựng mạng lưới phân loại chuyên biệt cho phế liệu dệt may. Trường đại học và viện nghiên cứu có thể hỗ trợ kiểm nghiệm vật liệu, tối ưu quy trình và đào tạo nhân lực kỹ thuật.

Để các mô hình này hoạt động bền vững, cần có thỏa thuận rõ về tiêu chuẩn nguyên liệu, trách nhiệm kiểm định và cơ chế chia sẻ dữ liệu. Nếu mỗi doanh nghiệp sử dụng một cách phân loại riêng, chi phí kết nối giữa các khâu sẽ tiếp tục cao.

Triển vọng của vật liệu tuần hoàn trong chuỗi cung ứng Việt Nam

Trong ngắn hạn, tái chế dệt may khó thay thế hoàn toàn nguyên liệu nguyên sinh. Hạn chế về nguồn cung, công nghệ và chi phí vẫn tồn tại. Tuy vậy, áp lực từ thị trường xuất khẩu đang khiến các doanh nghiệp phải chuyển từ tư duy đối phó sang chuẩn bị dài hạn.

Những doanh nghiệp có lợi thế sẽ không nhất thiết là đơn vị đầu tư lớn nhất ngay từ đầu. Lợi thế có thể đến từ khả năng kiểm soát dữ liệu, giảm phế liệu tại nguồn, duy trì chất lượng ổn định và chứng minh nguồn gốc nguyên liệu. Đây là những năng lực tương đối thiết thực đối với doanh nghiệp gia công, đặc biệt khi khách hàng ngày càng đưa tiêu chí môi trường vào quy trình đánh giá nhà cung ứng.

Việt Nam cũng có điều kiện để phát triển các mô hình liên kết giữa doanh nghiệp dệt may, đơn vị xử lý chất thải, nhà cung cấp nguyên liệu và nhãn hàng. Một chuỗi liên kết như vậy có thể giúp giải quyết tình trạng nguyên liệu phân tán, tạo quy mô đủ lớn cho đầu tư công nghệ và tăng khả năng kiểm soát chất lượng.

Dù vậy, doanh nghiệp cần tránh xem tái chế như một công cụ tiếp thị đơn lẻ. Một tuyên bố về vật liệu tái chế chỉ có giá trị khi đi kèm bằng chứng, phương pháp tính toán rõ ràng và thông tin nhất quán trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Minh bạch và khả năng kiểm chứng sẽ trở thành điều kiện quan trọng để duy trì niềm tin của khách hàng.

Trong bối cảnh các thị trường lớn thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, tái chế dệt may đang dần chuyển từ một chương trình thử nghiệm thành một phần của chiến lược cạnh tranh. Với ngành dệt may Việt Nam, bước đi phù hợp là bắt đầu từ những dòng phế liệu có chất lượng ổn định, xây dựng dữ liệu truy xuất, hợp tác với đối tác chuyên môn và đánh giá hiệu quả bằng cả chỉ tiêu kinh tế lẫn môi trường. Khi nền tảng này được hình thành, doanh nghiệp sẽ có cơ sở tốt hơn để tham gia các chuỗi cung ứng yêu cầu cao hơn về tính bền vững.