Quy định xanh của EU đang thay đổi cách doanh nghiệp dệt may Việt Nam chuẩn bị đơn hàng

Thị trường dệt may châu Âu đang chuyển từ việc khuyến khích sản phẩm bền vững sang yêu cầu doanh nghiệp chứng minh sản phẩm được thiết kế, sản xuất và lưu thông theo các tiêu chí môi trường cụ thể. Với các nhà cung ứng Việt Nam, thay đổi này không chỉ liên quan đến việc sử dụng sợi tái chế hay giảm tiêu thụ năng lượng. Nó đang kéo theo một cách quản lý mới, trong đó dữ liệu về nguyên liệu, hóa chất, độ bền, khả năng sửa chữa và vòng đời sản phẩm trở thành một phần của năng lực cung ứng.

Trọng tâm của quá trình này là Quy định về thiết kế sinh thái đối với sản phẩm bền vững của Liên minh châu Âu, thường được gọi là ESPR. Quy định được EU ban hành năm 2024, mở rộng phạm vi quản lý từ một số nhóm sản phẩm sử dụng năng lượng sang nhiều loại hàng hóa có mặt trên thị trường châu Âu. Dệt may được xác định là một trong những nhóm sản phẩm cần ưu tiên trong lộ trình xây dựng yêu cầu cụ thể.

Điều đó chưa có nghĩa mọi doanh nghiệp may mặc Việt Nam lập tức phải đáp ứng một bộ tiêu chí giống nhau. Các yêu cầu chi tiết sẽ phụ thuộc vào những quy định triển khai cho từng nhóm sản phẩm. Tuy nhiên, hướng đi chính sách đã tương đối rõ: doanh nghiệp muốn duy trì đơn hàng tại EU sẽ phải chuẩn bị sớm hơn cho việc truy xuất dữ liệu, kiểm soát nguyên liệu và chứng minh các tuyên bố về môi trường.

Từ chứng nhận riêng lẻ đến dữ liệu xuyên suốt vòng đời sản phẩm

Trong nhiều năm, việc đáp ứng yêu cầu của khách hàng châu Âu thường được triển khai qua các cuộc đánh giá nhà máy, chứng nhận nguyên liệu hoặc bộ tiêu chuẩn do từng nhãn hàng đặt ra. Những công cụ này vẫn giữ vai trò quan trọng, nhưng chưa chắc đủ để đáp ứng hướng quản lý mới của EU. ESPR đặt nền tảng cho việc đưa thông tin bền vững vào toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ thiết kế và lựa chọn nguyên liệu đến sử dụng, sửa chữa, tái sử dụng và xử lý sau tiêu dùng.

Một công cụ được nhắc đến trong khuôn khổ này là Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số, hay Digital Product Passport. Hộ chiếu sản phẩm không phải một chứng nhận xanh duy nhất. Về bản chất, đây là một hệ thống dữ liệu giúp các chủ thể trong chuỗi cung ứng và thị trường tiếp cận thông tin liên quan đến sản phẩm theo yêu cầu pháp lý. Những nhóm thông tin cụ thể sẽ được xác định qua các đạo luật triển khai cho từng sản phẩm.

Đối với hàng dệt may, dữ liệu có thể liên quan đến thành phần sợi, nguồn gốc nguyên liệu, chất lượng và độ bền, khả năng sửa chữa, khả năng tái chế hoặc các tác động môi trường được quy định trong tương lai. Doanh nghiệp không nên hiểu đây là yêu cầu tạo thêm một hồ sơ giấy cho mỗi lô hàng. Vấn đề lớn hơn là dữ liệu phải được hình thành ngay từ khâu mua nguyên liệu, được kiểm tra trong sản xuất và có thể liên kết với sản phẩm cuối cùng.

Điểm yếu thường nằm ở nhà cung cấp cấp sau

Doanh nghiệp may xuất khẩu thường quản lý khá chặt các công đoạn cắt, may, hoàn thiện và kiểm tra chất lượng. Tuy nhiên, thông tin về xơ, sợi, thuốc nhuộm, hóa chất hoàn tất hoặc nguyên liệu pha trộn có thể nằm ở những nhà cung cấp cách xa doanh nghiệp nhiều tầng. Khi khách hàng yêu cầu chứng minh nguồn gốc hoặc tỷ lệ vật liệu tái chế, dữ liệu không đầy đủ ở các tầng sau có thể làm gián đoạn cả quy trình xác minh.

Đây là lý do các yêu cầu môi trường đang dịch chuyển từ phạm vi nhà máy sang phạm vi chuỗi cung ứng. Một nhà máy có thể giảm điện năng sử dụng trong phân xưởng, nhưng vẫn gặp khó nếu không xác định được nguồn nguyên liệu hoặc không có hồ sơ thống nhất về thành phần sản phẩm. Ngược lại, doanh nghiệp có hệ thống dữ liệu tốt sẽ dễ trả lời yêu cầu của nhiều khách hàng hơn, thay vì xử lý từng bộ câu hỏi riêng biệt.

Vì sao dệt may nằm trong tâm điểm của chính sách tuần hoàn?

Dệt may là một ngành có chuỗi giá trị dài và phân tán. Một sản phẩm may mặc có thể liên quan đến sản xuất xơ, kéo sợi, dệt hoặc đan, nhuộm, hoàn tất, cắt may, vận chuyển, bán lẻ và giai đoạn sau sử dụng. Mỗi công đoạn tạo ra một loại dữ liệu khác nhau, trong khi chất lượng sản phẩm và khả năng tái chế lại phụ thuộc vào sự kết nối giữa các công đoạn đó.

Chiến lược của EU về hàng dệt may bền vững và tuần hoàn nhấn mạnh các vấn đề như độ bền, khả năng sửa chữa, sử dụng vật liệu tái chế, hạn chế phát hành sợi vi nhựa và kiểm soát việc tiêu hủy hàng dệt may tồn kho. Các mục tiêu này tạo áp lực lên cả nhà sản xuất và nhãn hàng, bởi thiết kế sản phẩm có ảnh hưởng lớn đến khả năng sử dụng lâu dài cũng như xử lý khi sản phẩm hết vòng đời.

Với doanh nghiệp Việt Nam, tác động đầu tiên có thể xuất hiện qua yêu cầu của khách hàng chứ không nhất thiết qua một cuộc kiểm tra trực tiếp của cơ quan quản lý EU. Các nhãn hàng và nhà nhập khẩu thường phải chịu trách nhiệm lớn hơn về thông tin sản phẩm khi đưa hàng vào thị trường. Vì vậy, họ có xu hướng chuyển yêu cầu truy xuất, kiểm kê nguyên liệu và đánh giá tác động xuống các nhà cung cấp.

Điều này giải thích vì sao nhiều doanh nghiệp dệt may Việt Nam đã phải làm việc với các bộ câu hỏi về phát thải, nước, năng lượng, hóa chất, nguồn gốc sợi và điều kiện lao động, ngay cả khi các yêu cầu pháp lý cuối cùng chưa áp dụng đồng loạt cho mọi sản phẩm. Phần việc chuẩn bị của doanh nghiệp có thể đến sớm hơn thời điểm quy định bắt buộc có hiệu lực trong hợp đồng thương mại.

Ba nhóm việc doanh nghiệp cần chuẩn bị

Chuẩn hóa dữ liệu nguyên liệu

Việc đầu tiên là lập bản đồ nguyên liệu theo từng dòng sản phẩm. Doanh nghiệp cần biết một mã hàng sử dụng loại sợi nào, thành phần bao nhiêu, nhà cung cấp là ai, nguyên liệu được sản xuất ở đâu và hồ sơ nào có thể chứng minh các thông tin đó. Với vật liệu tái chế, cần phân biệt rõ nguồn nguyên liệu, quy trình tái chế và phương pháp xác nhận tỷ lệ tái chế thay vì chỉ sử dụng cụm từ “thân thiện với môi trường” trên tài liệu bán hàng.

Việc chuẩn hóa cũng cần bao gồm phụ liệu. Khóa kéo, cúc, nhãn, chỉ may, lớp phủ, keo và bao bì có thể ảnh hưởng đến khả năng tháo rời hoặc tái chế của sản phẩm. Không phải mọi chi tiết đều có cùng mức độ quan trọng trong từng quy định, nhưng nếu dữ liệu chỉ tập trung vào vải chính, doanh nghiệp có thể khó trả lời các yêu cầu đánh giá toàn bộ sản phẩm.

Giải pháp phù hợp với nhiều doanh nghiệp là bắt đầu từ một số nhóm sản phẩm có sản lượng lớn hoặc có khách hàng EU ổn định. Sau khi xác định được các điểm thiếu dữ liệu, doanh nghiệp có thể mở rộng hệ thống sang các mã hàng khác. Cách tiếp cận này thực tế hơn việc số hóa đồng loạt nhưng không xác định được dữ liệu nào thực sự cần kiểm soát.

Đưa thiết kế và sản xuất về cùng một quy trình

Khả năng đáp ứng quy định xanh không chỉ do bộ phận môi trường quyết định. Bộ phận thiết kế phải cân nhắc thành phần vật liệu, độ bền và khả năng sửa chữa; bộ phận mua hàng phải đánh giá hồ sơ nhà cung cấp; bộ phận sản xuất phải kiểm soát hóa chất, nước và năng lượng; còn bộ phận chất lượng phải bảo đảm thông tin công bố phù hợp với sản phẩm thực tế.

Đây là thay đổi đáng kể đối với các doanh nghiệp chủ yếu nhận gia công theo thông số có sẵn. Khi nhãn hàng đưa ra yêu cầu chi tiết hơn về vật liệu và dữ liệu, nhà máy cần tham gia sớm vào quá trình phát triển sản phẩm. Năng lực tư vấn về định lượng vải, cấu trúc sản phẩm, độ bền màu, khả năng giảm phế liệu hoặc phương án thay thế phụ liệu có thể trở thành lợi thế cạnh tranh, thay vì chỉ là phần việc kỹ thuật phía sau đơn hàng.

Doanh nghiệp cũng cần thận trọng với các tuyên bố môi trường. Một sản phẩm có sử dụng sợi tái chế không tự động có nghĩa là toàn bộ sản phẩm có tác động thấp hơn ở mọi khía cạnh. Việc công bố nên dựa trên phạm vi, phương pháp và bằng chứng rõ ràng. Những tuyên bố quá rộng nhưng thiếu dữ liệu có thể tạo rủi ro về tuân thủ và uy tín khi khách hàng kiểm tra.

Chi phí tuân thủ và cơ hội nâng cấp vị thế

Đầu tư cho truy xuất và dữ liệu sẽ tạo ra chi phí ban đầu. Doanh nghiệp có thể phải nâng cấp phần mềm, đào tạo nhân sự, đánh giá lại nhà cung cấp, thử nghiệm vật liệu hoặc thay đổi quy trình lưu trữ hồ sơ. Với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, đây là thách thức đáng kể, đặc biệt khi biên lợi nhuận đơn hàng gia công chịu sức ép từ chi phí nhân công, logistics và biến động nhu cầu.

Tuy nhiên, chi phí này không chỉ phục vụ một thị trường. Một hệ thống dữ liệu nguyên liệu được chuẩn hóa có thể hỗ trợ kiểm soát chất lượng, giảm sai lệch giữa các lô hàng, rút ngắn thời gian trả lời khách hàng và phát hiện sớm rủi ro từ nhà cung cấp. Quản lý tiêu thụ nước, năng lượng và hóa chất cũng có thể giúp doanh nghiệp nhận diện những điểm gây lãng phí trong sản xuất.

Thách thức lớn hơn là tránh tình trạng mỗi khách hàng yêu cầu một biểu mẫu khác nhau. Nếu doanh nghiệp chỉ phản ứng theo từng yêu cầu, nhân sự sẽ phải nhập lại cùng một thông tin nhiều lần, trong khi nguy cơ sai lệch dữ liệu tăng lên. Việc xây dựng bộ dữ liệu nền, có quy tắc xác minh và phân quyền truy cập, sẽ tạo cơ sở để đáp ứng nhiều tiêu chuẩn khác nhau mà không làm tăng tương ứng khối lượng thủ công.

Ở cấp độ ngành, khả năng kết nối giữa doanh nghiệp may, nhà sản xuất sợi, đơn vị dệt nhuộm và nhà cung cấp hóa chất sẽ quyết định mức độ thành công của quá trình chuyển đổi. Nếu mỗi doanh nghiệp chỉ tối ưu một công đoạn nhưng dữ liệu không thể liên thông, chuỗi cung ứng vẫn khó chứng minh đầy đủ nguồn gốc và tác động của sản phẩm.

Điều cần theo dõi trong giai đoạn tới

Doanh nghiệp Việt Nam cần phân biệt ba lớp yêu cầu. Lớp thứ nhất là nghĩa vụ pháp lý của sản phẩm khi được bán tại EU. Lớp thứ hai là yêu cầu riêng của nhãn hàng hoặc nhà nhập khẩu, có thể cao hơn mức tối thiểu của pháp luật. Lớp thứ ba là các cam kết tự nguyện, chứng nhận và tuyên bố marketing. Ba lớp này có thể liên quan nhưng không thay thế hoàn toàn cho nhau.

Trong thời gian tới, các văn bản triển khai của EU sẽ có ý nghĩa quan trọng đối với việc xác định dữ liệu nào phải cung cấp, chủ thể nào chịu trách nhiệm và cách thức kiểm tra. Doanh nghiệp không nên chờ đến khi mọi yêu cầu được hoàn tất mới bắt đầu chuẩn bị, nhưng cũng không nên đầu tư theo những diễn giải chưa được xác nhận. Cách tiếp cận phù hợp là theo dõi nguồn chính thức, trao đổi với khách hàng và xây dựng hệ thống có thể điều chỉnh khi tiêu chí cụ thể thay đổi.

Đối với các nhà sản xuất Việt Nam, lợi thế không còn chỉ nằm ở năng lực giao hàng, chi phí hay tay nghề. Khả năng cung cấp dữ liệu đáng tin cậy, kiểm soát nguyên liệu và phối hợp với khách hàng trong thiết kế bền vững sẽ ngày càng ảnh hưởng đến việc giữ đơn hàng. Quy định xanh của EU vì thế không chỉ là một rào cản thương mại mới. Nó cũng là phép thử về mức độ trưởng thành của quản trị chuỗi cung ứng dệt may.

Những doanh nghiệp bắt đầu từ việc xác định rõ dữ liệu, kiểm soát các nhà cung cấp quan trọng và liên kết yêu cầu môi trường với chất lượng sản phẩm sẽ có nền tảng tốt hơn để thích ứng. Khi các quy định đi vào chi tiết, câu hỏi không còn là doanh nghiệp có thể đưa ra một cam kết xanh hay không, mà là doanh nghiệp có thể chứng minh cam kết đó bằng dữ liệu nhất quán trong suốt vòng đời sản phẩm hay không.