Quy định xanh của EU đang thay đổi cách doanh nghiệp dệt may chuẩn bị đơn hàng

Ngành dệt may đang bước vào giai đoạn mà năng lực sản xuất, giá thành và thời gian giao hàng không còn là những tiêu chí duy nhất quyết định khả năng cạnh tranh. Với các doanh nghiệp xuất khẩu sang châu Âu, thông tin về nguyên liệu, quy trình sản xuất, độ bền của sản phẩm và phương án xử lý sau sử dụng ngày càng chi phối quan hệ với khách hàng.

Thay đổi này được thúc đẩy bởi nhóm chính sách của Liên minh châu Âu về sản phẩm bền vững và kinh tế tuần hoàn. Trong đó, Quy định về thiết kế sinh thái đối với sản phẩm bền vững của EU, được ban hành năm 2024, tạo ra khung pháp lý để cơ quan châu Âu xây dựng các yêu cầu cụ thể cho từng nhóm sản phẩm. Chiến lược của EU về hàng dệt may bền vững và tuần hoàn cũng đặt ngành thời trang vào trọng tâm của quá trình chuyển đổi.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, đây không chỉ là câu chuyện tuân thủ một tiêu chuẩn kỹ thuật mới. Định hướng này có thể tác động đến cách doanh nghiệp lựa chọn sợi, tổ chức dữ liệu, kiểm soát nhà cung cấp, thiết kế sản phẩm và thỏa thuận với các nhãn hàng quốc tế. Doanh nghiệp nào chuẩn bị sớm sẽ có lợi thế hơn trong việc giữ khách hàng và tham gia các đơn hàng có yêu cầu cao về tính minh bạch.

Từ kiểm tra sản phẩm sang kiểm soát toàn bộ vòng đời

Trong mô hình xuất khẩu truyền thống, nhà mua hàng thường tập trung vào các tiêu chí dễ đo lường như thành phần sợi, độ bền màu, độ co rút, an toàn hóa chất, chất lượng đường may và tiến độ giao hàng. Đây vẫn là những yêu cầu bắt buộc, nhưng chưa phản ánh đầy đủ hướng đi mới của chính sách châu Âu.

Khung pháp lý về sản phẩm bền vững mở rộng phạm vi đánh giá từ khâu thiết kế đến giai đoạn sau sử dụng. Một sản phẩm có thể được xem xét từ giai đoạn thiết kế, lựa chọn nguyên liệu, sản xuất, vận chuyển, sử dụng cho tới sửa chữa, tái sử dụng hoặc tái chế. Với hàng dệt may, điều đó đặt ra câu hỏi rộng hơn: sản phẩm có sử dụng vật liệu phù hợp hay không, có đủ bền để kéo dài thời gian sử dụng hay không, người dùng có thể sửa chữa hay phân loại sản phẩm hay không, và doanh nghiệp có cung cấp đủ thông tin cho các khâu sau đó hay không.

Quy định của EU không tự động biến mọi yêu cầu thành nghĩa vụ giống nhau đối với tất cả doanh nghiệp trong cùng một thời điểm. Nhiều yêu cầu cụ thể sẽ cần được triển khai thông qua các quy định theo từng nhóm sản phẩm. Tuy nhiên, hướng chính sách đã tương đối rõ: các chỉ tiêu về độ bền, khả năng sửa chữa, sử dụng vật liệu tái chế, hiệu quả tài nguyên và khả năng cung cấp dữ liệu sẽ ngày càng trở nên quan trọng.

Điểm đáng chú ý là trách nhiệm không chỉ nằm ở nhà sản xuất cuối cùng. Một nhãn hàng có thể yêu cầu dữ liệu từ nhà cung cấp vải, nhà máy nhuộm, đơn vị hoàn tất, cơ sở in hoặc thêu và các doanh nghiệp cung ứng nguyên liệu đầu vào. Vì vậy, doanh nghiệp dệt may dù không trực tiếp bán sản phẩm dưới thương hiệu riêng vẫn có thể phải đáp ứng các yêu cầu về truy xuất và bằng chứng sản xuất.

Dữ liệu trở thành một phần của sản phẩm

Trong định hướng của EU, hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số là một công cụ quan trọng để lưu trữ và chia sẻ thông tin liên quan đến sản phẩm. Với hàng dệt may, dữ liệu có thể liên quan đến thành phần nguyên liệu, nguồn gốc, đặc tính sản phẩm, hướng dẫn bảo quản, khả năng sửa chữa, tái sử dụng hoặc xử lý cuối vòng đời. Nội dung cụ thể sẽ phụ thuộc vào yêu cầu được ban hành cho từng nhóm sản phẩm và cách doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng phân bổ trách nhiệm.

Điều này làm thay đổi vai trò của bộ phận dữ liệu trong doanh nghiệp. Trước đây, thông tin về nguyên liệu và sản xuất có thể nằm rải rác trong email, bảng tính, phiếu kiểm tra chất lượng hoặc hồ sơ của từng phòng ban. Khi khách hàng yêu cầu dữ liệu nhất quán cho nhiều mã hàng, phương thức này dễ tạo ra sai lệch và mất nhiều thời gian đối chiếu.

Vì vậy, doanh nghiệp cần xem khả năng thu thập, xác minh và lưu trữ dữ liệu như một năng lực cạnh tranh. Một hệ thống chưa cần quá phức tạp nhưng phải xác định được ai chịu trách nhiệm, dữ liệu lấy từ đâu, thời điểm cập nhật, tài liệu nào dùng để chứng minh và cách xử lý khi có thay đổi nguyên liệu hoặc nhà cung cấp.

Áp lực đầu tiên sẽ xuất hiện ở chuỗi cung ứng nguyên liệu

Trong dệt may, nhiều chỉ tiêu môi trường và xã hội được quyết định từ trước khi vải được đưa vào chuyền may. Loại sợi, tỷ lệ pha trộn, nguồn nguyên liệu tái chế, phương pháp xử lý xơ, thuốc nhuộm, hóa chất hoàn tất và lượng nước sử dụng đều có thể ảnh hưởng đến hồ sơ bền vững của sản phẩm.

Đây là lý do các nhãn hàng có xu hướng yêu cầu nhà cung cấp cung cấp nhiều tài liệu hơn thay vì chỉ xác nhận bằng văn bản. Tài liệu có thể bao gồm chứng nhận, kết quả thử nghiệm, hồ sơ giao dịch nguyên liệu, thông tin về nhà máy và bằng chứng về việc kiểm soát các công đoạn liên quan. Giá trị của một tuyên bố về nguyên liệu tái chế, chẳng hạn, phụ thuộc vào khả năng chứng minh tỷ lệ và nguồn gốc của nguyên liệu đó.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, thách thức nằm ở sự phân mảnh của chuỗi cung ứng. Một đơn hàng may mặc có thể sử dụng vải từ một nhà máy, sợi từ nhà cung cấp khác, hóa chất từ đơn vị thứ ba và nguyên liệu được mua qua nhiều tầng trung gian. Nếu dữ liệu không được thống nhất ngay từ đầu, nhà máy may sẽ khó đáp ứng yêu cầu truy xuất của khách hàng dù bản thân vẫn hoàn thành đúng tiêu chuẩn kỹ thuật.

Doanh nghiệp cũng cần phân biệt giữa chứng nhận của một sản phẩm, chứng nhận của một nhà máy và chứng nhận của một lô nguyên liệu. Ba loại thông tin này không phải lúc nào cũng có giá trị thay thế cho nhau. Việc sử dụng một chứng nhận chung để giải thích cho nhiều sản phẩm khác nhau có thể tạo ra rủi ro nếu phạm vi áp dụng không phù hợp.

Không nên xem vật liệu tái chế là câu trả lời duy nhất

Vật liệu tái chế thường được nhắc đến trong các kế hoạch phát triển bền vững của ngành thời trang. Tuy nhiên, chuyển từ sợi nguyên sinh sang sợi tái chế không tự động giải quyết mọi vấn đề. Doanh nghiệp vẫn phải xem xét chất lượng, độ bền, khả năng truy xuất, sự phù hợp với thiết kế và phương án xử lý sản phẩm sau sử dụng.

Đặc biệt, các sản phẩm làm từ nhiều loại sợi hoặc có nhiều chi tiết phụ trợ có thể khó phân loại và tái chế hơn. Chỉ may, khóa kéo, nhãn, lớp phủ, hình in và các chi tiết kết hợp vật liệu khác nhau đều có thể ảnh hưởng đến khả năng xử lý cuối vòng đời. Nếu thiết kế chỉ tập trung vào tỷ lệ vật liệu tái chế mà bỏ qua độ bền hoặc khả năng tháo rời, hiệu quả tuần hoàn của sản phẩm có thể không đạt như kỳ vọng.

Vì vậy, hướng tiếp cận thận trọng hơn là đánh giá đồng thời nhiều yếu tố: sản phẩm có thể sử dụng lâu đến đâu, có thể sửa chữa không, tỷ lệ vật liệu được xác định rõ thế nào, các thành phần có thể tách rời không và người dùng có đủ thông tin để bảo quản đúng cách hay không.

Tác động đến hoạt động sản xuất và đơn hàng xuất khẩu

Quy định xanh của EU có thể tác động đến doanh nghiệp dệt may theo ba lớp. Lớp đầu tiên là yêu cầu hồ sơ. Doanh nghiệp phải chuẩn hóa dữ liệu về nguyên liệu, hóa chất, năng lượng, nước, chất thải và nhà cung cấp khi khách hàng yêu cầu. Lớp thứ hai là yêu cầu kỹ thuật, có thể liên quan đến thiết kế, độ bền, thành phần vật liệu hoặc khả năng sửa chữa. Lớp thứ ba là yêu cầu thương mại, khi khách hàng sử dụng các tiêu chí bền vững để lựa chọn, đánh giá hoặc phân loại nhà cung cấp.

Trong ngắn hạn, việc đáp ứng yêu cầu mới có thể làm tăng chi phí quản lý. Nhà máy phải đào tạo nhân sự, số hóa hồ sơ, kiểm tra lại hệ thống mua hàng và dành thêm nguồn lực cho thử nghiệm. Một số đơn hàng cũng có thể cần điều chỉnh thiết kế hoặc thay đổi nguyên liệu, từ đó ảnh hưởng đến định mức, thời gian phát triển mẫu và kế hoạch sản xuất.

Tuy nhiên, chi phí này không chỉ là khoản phát sinh. Một hệ thống dữ liệu tốt có thể giúp doanh nghiệp giảm thời gian truy tìm hồ sơ, hạn chế sai sót khi làm việc với nhiều khách hàng và phát hiện sớm vấn đề ở nhà cung cấp. Kiểm soát nguyên liệu chặt chẽ cũng hỗ trợ quản lý chất lượng và giảm nguy cơ phải xử lý lại hàng hóa.

Về thương mại, các doanh nghiệp chỉ nhận gia công theo mẫu của khách hàng có thể chịu áp lực lớn hơn vì biên lợi nhuận thường phụ thuộc vào quyết định của bên mua. Khi yêu cầu về dữ liệu và sản xuất xanh trở thành một phần của quá trình đánh giá nhà cung cấp, lợi thế về giá nhân công sẽ không còn đủ để bảo đảm đơn hàng. Khả năng phản hồi nhanh, cung cấp bằng chứng rõ ràng và phối hợp với khách hàng từ giai đoạn thiết kế sẽ có ý nghĩa lớn hơn.

Doanh nghiệp vừa và nhỏ cần ưu tiên theo mức độ rủi ro

Không phải doanh nghiệp nào cũng có thể đầu tư ngay vào một nền tảng dữ liệu toàn diện. Với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, cách thực tế hơn là lập bản đồ chuỗi cung ứng cho những sản phẩm và thị trường quan trọng nhất. Các nhóm nguyên liệu có rủi ro cao, khách hàng có yêu cầu nghiêm ngặt hoặc đơn hàng xuất khẩu lớn nên được ưu tiên trước.

Bước tiếp theo là xây dựng bộ dữ liệu tối thiểu. Bộ dữ liệu này có thể bao gồm danh sách nhà cung cấp, thành phần nguyên liệu, hồ sơ kiểm tra, chứng nhận liên quan, thông tin về công đoạn nhuộm và hoàn tất, cùng quy trình phê duyệt khi thay đổi nguyên liệu. Điều quan trọng không phải là thu thập thật nhiều tài liệu, mà là bảo đảm tài liệu có thể kiểm tra và gắn đúng với sản phẩm hoặc lô hàng.

Doanh nghiệp cũng nên thống nhất cách gọi và cách tính các chỉ tiêu trong nội bộ. Nếu bộ phận mua hàng, kỹ thuật, sản xuất và kinh doanh sử dụng những phiên bản thông tin khác nhau, rủi ro sai lệch sẽ tăng lên khi làm việc với khách hàng quốc tế. Một quy trình kiểm soát thay đổi đơn giản có thể giúp hạn chế tình trạng đổi sợi, đổi nhà cung cấp hoặc đổi công thức nhuộm mà không cập nhật hồ sơ.

Đầu tư xanh cần gắn với hiệu quả kinh doanh

Chuyển đổi xanh trong dệt may thường được nhắc đến qua các dự án năng lượng tái tạo, xử lý nước thải, tiết kiệm nước hoặc sử dụng nguyên liệu tái chế. Đây là những hướng đầu tư quan trọng, nhưng doanh nghiệp cần đánh giá chúng trong mối liên hệ với yêu cầu cụ thể của khách hàng và khả năng vận hành của nhà máy.

Một dự án có thể giúp giảm tiêu thụ nước nhưng chưa chắc đã giải quyết được vấn đề truy xuất nguyên liệu. Ngược lại, hệ thống dữ liệu có thể chưa tạo ra mức giảm phát thải ngay lập tức nhưng lại giúp doanh nghiệp đủ điều kiện tham gia một chương trình mua hàng mới. Do đó, kế hoạch chuyển đổi nên kết hợp giữa cải thiện hoạt động thực tế và nâng cao năng lực chứng minh kết quả.

Hiệp hội Dệt may Việt Nam và các doanh nghiệp trong ngành cũng có thể đóng vai trò kết nối trong quá trình này, đặc biệt ở việc phổ biến yêu cầu, chia sẻ phương pháp đo lường và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ tiếp cận giải pháp phù hợp. Việc mỗi doanh nghiệp tự xử lý một cách riêng lẻ có thể làm tăng chi phí và tạo ra nhiều cách diễn giải khác nhau trong cùng một chuỗi cung ứng.

Ở cấp độ doanh nghiệp, lãnh đạo cần đưa các mục tiêu về dữ liệu và bền vững vào quy trình ra quyết định thay vì giao hoàn toàn cho bộ phận môi trường hoặc chất lượng. Những quyết định như chọn nhà cung cấp, phát triển sản phẩm mới, mua máy móc hay nhận một đơn hàng dài hạn đều có thể ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng yêu cầu trong tương lai.

Điều cần theo dõi trong những năm tới

Thách thức lớn nhất đối với doanh nghiệp dệt may không nằm ở việc dự đoán chính xác mọi yêu cầu tương lai, mà là xây dựng một hệ thống đủ linh hoạt để cập nhật khi quy định và yêu cầu của khách hàng thay đổi. Khung pháp lý của EU đã đặt nền tảng cho cách tiếp cận theo vòng đời sản phẩm, nhưng các yêu cầu chi tiết sẽ tiếp tục được cụ thể hóa theo từng nhóm hàng.

Doanh nghiệp nên theo dõi ít nhất bốn vấn đề. Thứ nhất là các yêu cầu cụ thể áp dụng cho sản phẩm dệt may và cách chúng liên quan đến nhà sản xuất ngoài EU. Thứ hai là tiêu chuẩn dữ liệu và cơ chế chia sẻ thông tin trong chuỗi cung ứng. Thứ ba là các tiêu chí về độ bền, sửa chữa, tái sử dụng và xử lý sản phẩm sau sử dụng. Thứ tư là cách các nhãn hàng chuyển hóa quy định thành điều kiện mua hàng, chỉ tiêu đánh giá hoặc yêu cầu kiểm toán.

Từ góc nhìn thị trường, xu hướng này có thể làm tăng khoảng cách giữa các doanh nghiệp chỉ cung cấp năng lực may và những doanh nghiệp có khả năng tham gia sâu hơn vào phát triển sản phẩm. Nhà máy có dữ liệu tốt, kiểm soát nguyên liệu ổn định và năng lực phối hợp với khách hàng từ sớm sẽ có cơ hội trở thành đối tác dài hạn, thay vì chỉ được lựa chọn theo giá gia công.

Đối với ngành dệt may Việt Nam, chuẩn bị cho quy định xanh của EU vì thế không nên được xem là một chiến dịch ngắn hạn để đáp ứng một đơn hàng. Đây là quá trình nâng cấp năng lực quản trị, trong đó dữ liệu, thiết kế sản phẩm, nguyên liệu và hiệu quả sản xuất được kết nối với nhau. Khi yêu cầu về tính minh bạch ngày càng phổ biến, doanh nghiệp chứng minh được cách mình tạo ra sản phẩm sẽ có lợi thế không kém doanh nghiệp sản xuất với chi phí thấp.