Quy định xanh của EU đặt chuỗi dệt may Việt Nam trước yêu cầu mới về dữ liệu và thiết kế

Thị trường dệt may châu Âu đang chuyển từ cách tiếp cận tập trung vào khâu sản xuất sang quản lý toàn bộ vòng đời sản phẩm. Một sản phẩm may mặc không còn chỉ được đánh giá qua giá bán, chất lượng đường may hay thời gian giao hàng. Thiết kế, thành phần nguyên liệu, khả năng sửa chữa, độ bền, thông tin về chuỗi cung ứng và phương án xử lý sau khi sử dụng ngày càng trở thành một phần của yêu cầu thị trường.

Với doanh nghiệp Việt Nam, thay đổi này diễn ra trong bối cảnh EU đã thông qua nhiều chính sách nhằm thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và tiêu dùng bền vững. Quy định về thiết kế sinh thái đối với sản phẩm bền vững, các yêu cầu liên quan đến trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất đối với hàng dệt may, cùng định hướng xây dựng hộ chiếu sản phẩm số đang tạo ra một hệ thống yêu cầu mới. Không phải tất cả nghĩa vụ đều áp dụng ngay cho mọi doanh nghiệp hoặc mọi loại sản phẩm, nhưng xu hướng chính sách đã tương đối rõ: dữ liệu môi trường sẽ ngày càng gắn chặt với khả năng tiếp cận thị trường.

Từ yêu cầu môi trường đến yêu cầu về khả năng truy xuất

Ngày 18/7/2024, Quy định (EU) 2024/1781 về thiết lập khung cho các yêu cầu thiết kế sinh thái đối với sản phẩm bền vững của EU có hiệu lực. Văn bản này thay thế cách tiếp cận trước đây vốn chủ yếu tập trung vào các sản phẩm sử dụng năng lượng, đồng thời mở rộng phạm vi chính sách sang nhiều nhóm hàng hóa khác.

Quy định không tự động đặt ra một bộ tiêu chí giống nhau cho mọi sản phẩm. Thay vào đó, EU sẽ xây dựng các quy định cụ thể theo từng nhóm sản phẩm thông qua những văn bản triển khai hoặc quy định ủy quyền phù hợp. Các tiêu chí có thể liên quan đến độ bền, khả năng sửa chữa, hiệu quả sử dụng tài nguyên, tỷ lệ vật liệu tái chế, khả năng tái chế, dấu chân môi trường hoặc việc cung cấp thông tin cho người tiêu dùng.

Điểm đáng chú ý đối với ngành dệt may là sản phẩm có thể được nhìn nhận không chỉ ở thời điểm xuất xưởng. Nhà mua hàng và cơ quan quản lý có thể cần biết sản phẩm được làm từ loại sợi nào, có thể tháo rời hoặc tái chế ra sao, chứa những chất nào và thông tin đó có được chứng minh bằng hồ sơ hay không.

Đây là khác biệt quan trọng so với mô hình tuân thủ truyền thống. Trước đây, một doanh nghiệp có thể tập trung phần lớn nguồn lực vào tiêu chuẩn nhà máy, kiểm nghiệm hóa chất và kiểm tra chất lượng đơn hàng. Trong môi trường chính sách mới, doanh nghiệp còn phải xây dựng năng lực quản trị dữ liệu xuyên suốt từ nguyên liệu đến thành phẩm.

Hộ chiếu sản phẩm số sẽ làm thay đổi cách quản lý đơn hàng

Hộ chiếu sản phẩm số, thường được gọi là Digital Product Passport, là một trong những công cụ được EU định hướng sử dụng để cung cấp thông tin về sản phẩm và chuỗi giá trị. Khung pháp lý về thiết kế sinh thái đối với sản phẩm bền vững tạo cơ sở cho việc đưa các yêu cầu dữ liệu này vào những nhóm sản phẩm cụ thể.

Ở cấp độ thực tế, hộ chiếu sản phẩm số không chỉ là một mã QR gắn trên nhãn. Giá trị của hệ thống nằm ở chất lượng, tính nhất quán và khả năng kiểm chứng của dữ liệu phía sau mã nhận diện. Tùy nhóm hàng và quy định cụ thể, dữ liệu có thể liên quan đến nhà sản xuất, thành phần nguyên liệu, nguồn gốc vật liệu, đặc tính sử dụng, sửa chữa, tái chế hoặc xử lý cuối vòng đời.

Ở một đơn hàng may mặc, dữ liệu có thể phải được liên kết giữa nhiều công đoạn: mua sợi, dệt hoặc đan vải, nhuộm, hoàn tất, cắt, may, đóng gói và vận chuyển. Nếu mỗi công đoạn sử dụng một hệ thống mã hóa hoặc cách ghi chép khác nhau, việc tổng hợp thông tin cho sản phẩm cuối cùng sẽ khó khăn và tốn thời gian.

Điều này khiến bài toán số hóa trong doanh nghiệp dệt may có ý nghĩa rộng hơn việc lắp đặt phần mềm quản lý sản xuất. Doanh nghiệp cần xác định dữ liệu nào phải thu thập, ai chịu trách nhiệm xác nhận, thời gian lưu trữ bao lâu và cách xử lý khi dữ liệu từ các nhà cung cấp không đồng nhất. Một hệ thống hiện đại nhưng thiếu quy trình kiểm soát đầu vào vẫn có thể tạo ra dữ liệu không đáng tin cậy.

Dữ liệu nguyên liệu sẽ trở thành một phần của năng lực cạnh tranh

Trong chuỗi cung ứng dệt may, doanh nghiệp may mặc thường không trực tiếp sản xuất toàn bộ sợi, vải hoặc hóa chất sử dụng trong sản phẩm. Vì vậy, khả năng đáp ứng yêu cầu môi trường phụ thuộc đáng kể vào mức độ hợp tác của các nhà cung cấp ở những tầng trước.

Về phía doanh nghiệp, cần tiến tới việc phân loại dữ liệu theo mức độ quan trọng. Thông tin về thành phần sợi, tỷ lệ nguyên liệu tái chế, chứng nhận nguyên liệu, hóa chất sử dụng và các công đoạn xử lý thường có liên quan trực tiếp đến hồ sơ sản phẩm. Những dữ liệu này cần được thu thập theo biểu mẫu thống nhất, kèm tài liệu chứng minh phù hợp.

Không nên nhầm lẫn giữa chứng nhận của một lô nguyên liệu và thông tin được phép áp dụng cho toàn bộ sản lượng của nhà cung cấp. Phạm vi, thời hạn, tiêu chí đánh giá và cơ chế kiểm tra của từng chứng nhận có thể khác nhau. Khi yêu cầu truy xuất tăng lên, việc lưu giữ hồ sơ và đối chiếu giữa chứng từ mua hàng với sản lượng thực tế sẽ quan trọng không kém việc sở hữu một nhãn chứng nhận.

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất tạo thêm áp lực ở khâu sau tiêu dùng

EU cũng đang thúc đẩy nguyên tắc trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất đối với hàng dệt may. Theo hướng tiếp cận này, chi phí và trách nhiệm liên quan đến việc thu gom, phân loại, tái sử dụng hoặc xử lý sản phẩm sau khi bị loại bỏ có thể được phân bổ nhiều hơn cho các chủ thể đưa sản phẩm ra thị trường.

Các yêu cầu cụ thể có thể khác nhau tùy quy định của EU và từng quốc gia thành viên. Doanh nghiệp xuất khẩu vì vậy không nên coi đây là một nghĩa vụ có thể xử lý tách rời khỏi khách hàng hoặc nhà nhập khẩu. Trong nhiều trường hợp, nhà mua hàng tại châu Âu sẽ là bên yêu cầu nhà cung cấp cung cấp dữ liệu, điều chỉnh vật liệu hoặc tham gia các chương trình tuân thủ của họ.

Tác động đầu tiên có thể xuất hiện ở thiết kế sản phẩm. Sản phẩm sử dụng hỗn hợp quá nhiều loại vật liệu, có phụ kiện khó tháo rời hoặc chứa thành phần gây cản trở quá trình tái chế có thể bị đánh giá bất lợi hơn trong những hệ thống mua hàng đặt trọng tâm vào tuần hoàn. Tuy nhiên, khả năng tái chế không thể được đánh giá chỉ bằng tuyên bố chung. Nó còn phụ thuộc vào hạ tầng thu gom, công nghệ phân loại và năng lực xử lý thực tế.

Đây là điểm cần được phân biệt rõ trong truyền thông về sản xuất xanh. Một sản phẩm có tỷ lệ vật liệu tái chế cao chưa chắc đã dễ tái chế sau khi sử dụng. Ngược lại, việc sử dụng một loại sợi đơn giản hơn có thể hỗ trợ khâu xử lý cuối vòng đời, nhưng vẫn cần xem xét độ bền, công năng và tác động của toàn bộ quá trình sản xuất.

Doanh nghiệp Việt Nam chịu tác động theo nhiều tầng

Nhóm chịu tác động trực tiếp nhất là các doanh nghiệp sản xuất hàng xuất khẩu cho khách hàng châu Âu. Tuy nhiên, tác động không dừng ở các doanh nghiệp may. Nhà cung cấp sợi, dệt nhuộm, hoàn tất, phụ liệu, bao bì và đơn vị logistics cũng có thể phải cung cấp thêm dữ liệu hoặc đáp ứng tiêu chí môi trường chặt chẽ hơn.

Ở cấp độ đơn hàng, khách hàng có thể yêu cầu doanh nghiệp chứng minh thành phần nguyên liệu, mức tiêu thụ tài nguyên hoặc việc tuân thủ danh mục hóa chất. Ở cấp độ dài hạn, các tiêu chí này có thể ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn nhà cung cấp, thiết kế sản phẩm và cách phân bổ đơn hàng. Khi dữ liệu trở thành một phần của hồ sơ năng lực, doanh nghiệp chỉ cạnh tranh bằng giá nhân công sẽ gặp khó khăn hơn trong việc duy trì vị trí trong chuỗi cung ứng.

Các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ có thể đối mặt với gánh nặng lớn hơn vì thiếu nhân sự chuyên trách về dữ liệu môi trường, công nghệ thông tin hoặc pháp chế thương mại. Dù vậy, số hóa không nhất thiết phải bắt đầu bằng một hệ thống phức tạp. Bước đầu có thể là lập bản đồ chuỗi cung ứng, thống nhất danh mục dữ liệu, chuẩn hóa mã nguyên liệu và xác định những điểm có rủi ro cao về truy xuất.

Vấn đề khó hơn nằm ở các tầng cung ứng sâu. Một doanh nghiệp may có thể biết nhà cung cấp trực tiếp của mình, nhưng chưa chắc có đủ thông tin về nguồn sợi, nguồn hóa chất hoặc cơ sở gia công trước đó. Khi quy định và yêu cầu của khách hàng mở rộng phạm vi truy xuất, các hợp đồng mua hàng cần quy định rõ trách nhiệm cung cấp thông tin, quyền kiểm tra và cách xử lý dữ liệu không đầy đủ.

Chi phí tuân thủ cần được nhìn cùng với rủi ro mất đơn hàng

Đầu tư cho hệ thống dữ liệu, kiểm nghiệm, đào tạo và cải tiến quy trình làm tăng chi phí trong ngắn hạn. Đây là mối quan tâm thực tế, đặc biệt khi khách hàng chưa chuyển toàn bộ chi phí tuân thủ vào giá mua. Tuy nhiên, chỉ tính chi phí đầu tư mà bỏ qua rủi ro thương mại cũng có thể dẫn đến quyết định sai.

Nếu doanh nghiệp không chứng minh được thành phần hoặc nguồn gốc nguyên liệu, khách hàng có thể phải thay thế sản phẩm, kéo dài thời gian phê duyệt hoặc chuyển đơn hàng sang nhà cung cấp có hồ sơ rõ ràng hơn. Rủi ro không chỉ là một lần bị từ chối; nó còn liên quan đến mức độ tin cậy của doanh nghiệp trong các mùa hàng tiếp theo.

Ở chiều ngược lại, dữ liệu được tổ chức tốt có thể giúp doanh nghiệp giảm thời gian trả lời bảng hỏi, hạn chế việc kiểm tra trùng lặp và phát hiện sớm những công đoạn gây lãng phí. Đây là lợi ích vận hành có thể xuất hiện ngay cả khi một số yêu cầu pháp lý chưa áp dụng đầy đủ cho sản phẩm cụ thể.

Ba việc doanh nghiệp nên chuẩn bị trước khi yêu cầu trở nên bắt buộc

Thứ nhất, doanh nghiệp cần lập bản đồ dữ liệu của từng nhóm sản phẩm chủ lực. Bản đồ này nên chỉ ra nguyên liệu đến từ đâu, được biến đổi qua những công đoạn nào, hồ sơ do đơn vị nào phát hành và điểm nào chưa có khả năng kiểm chứng. Mục tiêu không phải thu thập mọi dữ liệu có thể có, mà là xác định dữ liệu quan trọng đối với khách hàng, quy định và rủi ro sản phẩm.

Thứ hai, cần chuẩn hóa cách ghi nhận và lưu trữ. Tên sợi, mã vải, tỷ lệ thành phần, đơn vị đo, số lô và thời điểm giao nhận phải được sử dụng thống nhất giữa bộ phận mua hàng, kho, sản xuất và quản lý chất lượng. Khi dữ liệu được ghi khác nhau ở từng bộ phận, việc tạo hồ sơ cho một sản phẩm sẽ phụ thuộc quá nhiều vào thao tác thủ công.

Thứ ba, doanh nghiệp nên làm việc sớm với nhà cung cấp. Hợp đồng và quy trình đánh giá nhà cung cấp cần bổ sung yêu cầu về tính đầy đủ, thời hạn cập nhật và bằng chứng đi kèm dữ liệu. Trong trường hợp chưa thể truy xuất đến tận nguồn nguyên liệu, doanh nghiệp nên ghi nhận rõ giới hạn đó thay vì đưa ra tuyên bố rộng hơn khả năng chứng minh.

Các doanh nghiệp cũng cần phân biệt ba khái niệm thường bị sử dụng lẫn lộn: tuân thủ pháp luật, đáp ứng yêu cầu của khách hàng và đạt chứng nhận tự nguyện. Một chứng nhận có thể hỗ trợ chứng minh một đặc tính nhất định, nhưng không thay thế mọi nghĩa vụ pháp lý hoặc mọi yêu cầu truy xuất của người mua.

Thị trường dệt may sẽ cạnh tranh bằng độ tin cậy của chuỗi cung ứng

Những quy định mới của EU chưa thể tự động biến ngành dệt may thành một hệ thống tuần hoàn hoàn chỉnh. Hạ tầng thu gom và tái chế, chi phí vật liệu, khả năng kiểm chứng dữ liệu và sự phối hợp giữa các quốc gia vẫn là những vấn đề cần tiếp tục giải quyết. Doanh nghiệp cũng phải tránh biến các thông tin môi trường thành khẩu hiệu tiếp thị nếu chưa có bằng chứng tương ứng.

Tuy nhiên, hướng đi chính sách đã đặt ra một yêu cầu dài hạn: sản phẩm xuất khẩu phải đi kèm hồ sơ đáng tin cậy về cách sản phẩm được tạo ra và xử lý sau sử dụng. Đối với dệt may Việt Nam, điều này làm tăng vai trò của các nhà cung cấp nguyên liệu trong nước, các đơn vị kiểm nghiệm, nền tảng quản lý dữ liệu và những mô hình hợp tác theo chuỗi.

Doanh nghiệp chuẩn bị sớm sẽ có thêm thời gian thử nghiệm quy trình, xác định chi phí và thương lượng với khách hàng. Doanh nghiệp chờ đến khi mọi nghĩa vụ trở thành bắt buộc mới bắt đầu thu thập dữ liệu có thể phải xử lý đồng thời nhiều lô hàng, nhiều nhà cung cấp và nhiều tiêu chuẩn khác nhau.

Trong giai đoạn tiếp theo, điều cần theo dõi không chỉ là thời điểm EU ban hành yêu cầu cụ thể cho từng nhóm sản phẩm. Quan trọng hơn là cách các nhà nhập khẩu, thương hiệu và hệ thống bán lẻ chuyển những yêu cầu đó thành điều kiện mua hàng. Khi dữ liệu về nguyên liệu, độ bền và khả năng tuần hoàn được đưa vào quy trình lựa chọn nhà cung cấp, năng lực quản trị thông tin sẽ trở thành một bộ phận của năng lực sản xuất và xuất khẩu.