Quy định sản phẩm bền vững của EU sẽ thay đổi cách ngành dệt may Việt Nam xuất khẩu

Ngành dệt may Việt Nam đang phải chuẩn bị cho một thay đổi vượt ra ngoài thuế quan hay quy tắc xuất xứ. Tại thị trường Liên minh châu Âu (EU), các tiêu chí đối với sản phẩm ngày càng mở rộng sang độ bền, khả năng sửa chữa, hàm lượng tái chế, thông tin về chuỗi cung ứng và cách sản phẩm được xử lý sau khi hết vòng đời.

Trung tâm của thay đổi này là Quy định về thiết kế sinh thái cho sản phẩm bền vững, thường được gọi là ESPR. Quy định của EU không chỉ áp dụng cho một nhóm hàng cụ thể mà tạo ra khung pháp lý để cơ quan châu Âu đặt ra yêu cầu về tính bền vững đối với nhiều loại sản phẩm. Dệt may là một trong những lĩnh vực được xác định có vai trò quan trọng trong quá trình chuyển sang mô hình kinh tế tuần hoàn.

Với doanh nghiệp Việt Nam, tác động của ESPR sẽ không xuất hiện trong một ngày. Tuy nhiên, các đòi hỏi về dữ liệu nguyên liệu, thiết kế sản phẩm và chứng minh tuân thủ có thể buộc doanh nghiệp thay đổi cách quản trị đơn hàng, làm việc với nhà cung cấp và lưu trữ hồ sơ. Lợi thế cạnh tranh trong xuất khẩu vì thế sẽ không chỉ nằm ở giá gia công hoặc năng lực giao hàng.

ESPR đưa tính bền vững vào ngay từ khâu thiết kế

Quy định ESPR của EU được ban hành dưới số 2024/1781 và có hiệu lực từ tháng 7/2024. Khác với cách tiếp cận chỉ kiểm soát sản phẩm sau khi đã được đưa ra thị trường, quy định này đặt trọng tâm vào giai đoạn thiết kế. Đây là thời điểm quyết định phần lớn lượng nguyên liệu sử dụng, tuổi thọ, khả năng sửa chữa, tháo rời, tái sử dụng và tái chế của sản phẩm.

ESPR trao cơ sở pháp lý để EU xây dựng các yêu cầu cụ thể theo từng nhóm sản phẩm thông qua những biện pháp triển khai sau đó. Vì vậy, không phải mọi yêu cầu áp dụng cho tất cả hàng hóa đều đã được quy định chi tiết trong cùng một thời điểm. Doanh nghiệp cần phân biệt giữa nghĩa vụ đã có hiệu lực, yêu cầu đang được xây dựng và định hướng chính sách, thay vì coi mọi mục tiêu của EU là một tiêu chuẩn bắt buộc ngay lập tức.

Dệt may nằm trong nhóm ngành được ưu tiên

Trong kế hoạch chính sách về thiết kế sinh thái, EU xác định hàng dệt may và giày dép là những nhóm sản phẩm cần được xem xét do sử dụng lượng lớn nguyên liệu, tạo ra chất thải và có tác động đáng kể trong suốt vòng đời. Điều này không đồng nghĩa mọi doanh nghiệp dệt may sẽ cùng lúc chịu một bộ tiêu chí giống nhau. Mức độ tác động còn phụ thuộc vào loại sản phẩm, vai trò của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng và các quy định chuyên ngành được ban hành tiếp theo.

Điểm đáng chú ý là trách nhiệm tuân thủ có thể liên quan đến nhiều chủ thể. Nhà nhập khẩu và thương hiệu tại EU thường là bên chịu trách nhiệm trực tiếp trước pháp luật châu Âu, nhưng họ sẽ phải yêu cầu nhà cung cấp ngoài EU cung cấp dữ liệu và bằng chứng đầy đủ hơn. Doanh nghiệp may mặc Việt Nam vì thế có thể không phải là chủ thể pháp lý chính của mọi nghĩa vụ, nhưng vẫn chịu ảnh hưởng rõ rệt từ yêu cầu của khách hàng.

Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số tạo nhu cầu mới về dữ liệu

Một trong những công cụ quan trọng của ESPR là Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số, thường được gọi là Digital Product Passport. Đây là hệ thống thông tin điện tử gắn với sản phẩm, cho phép các chủ thể liên quan tiếp cận dữ liệu về đặc tính, vật liệu, khả năng sửa chữa, tác động hoặc những thông tin bền vững khác tùy theo nhóm sản phẩm và yêu cầu cụ thể.

Hộ chiếu sản phẩm không đơn giản là một mã QR in trên nhãn. Để thông tin có giá trị, doanh nghiệp phải xây dựng quy trình thu thập, kiểm tra, cập nhật và chia sẻ dữ liệu. Với một sản phẩm dệt may, dữ liệu có thể liên quan đến thành phần sợi, nguồn nguyên liệu, công đoạn xử lý, chứng nhận, hóa chất sử dụng hoặc hướng dẫn xử lý sau khi sử dụng. Phạm vi dữ liệu cuối cùng sẽ phụ thuộc vào quy định áp dụng cho từng nhóm sản phẩm.

Từ hồ sơ đơn hàng sang quản trị dữ liệu xuyên suốt

Nhiều doanh nghiệp đã quen với việc lưu chứng từ xuất khẩu, bảng thông số kỹ thuật, kết quả kiểm nghiệm và hồ sơ nguyên phụ liệu theo từng đơn hàng. Tuy nhiên, yêu cầu về tính minh bạch của sản phẩm bền vững có thể đòi hỏi dữ liệu được liên kết xuyên suốt thay vì tồn tại dưới dạng các tệp rời rạc.

Chẳng hạn, thông tin về một chiếc áo không chỉ nằm ở xưởng may. Dữ liệu có thể bắt đầu từ loại sợi, tiếp tục đến nhà máy kéo sợi, dệt hoặc nhuộm, sau đó là công đoạn cắt may, hoàn tất và đóng gói. Nếu mỗi công đoạn sử dụng một cách ghi nhận khác nhau, doanh nghiệp sẽ khó chứng minh sự nhất quán khi khách hàng yêu cầu kiểm tra.

Đây là thay đổi mang tính quản trị nhiều không kém thay đổi về công nghệ. Doanh nghiệp cần xác định dữ liệu nào đang có, dữ liệu nào do nhà cung cấp nắm giữ, dữ liệu nào cần kiểm chứng độc lập và ai chịu trách nhiệm phê duyệt trước khi thông tin được truyền cho khách hàng. Một hệ thống số hóa không tự động tạo ra dữ liệu đáng tin cậy nếu quy trình đầu vào thiếu kiểm soát.

Những điểm doanh nghiệp dệt may Việt Nam cần chuẩn bị

Tác động của các quy định mới sẽ khác nhau giữa doanh nghiệp làm hàng cơ bản, doanh nghiệp sản xuất hàng kỹ thuật và doanh nghiệp sở hữu nhãn hàng. Dù vậy, một số nhóm công việc có thể được triển khai sớm mà không cần chờ toàn bộ tiêu chí của EU hoàn tất.

Kiểm kê nguyên liệu và nhà cung cấp

Trước hết, doanh nghiệp cần lập bản đồ nguyên liệu theo từng nhóm sản phẩm. Không nên chỉ ghi nhận tên thương mại của sợi hoặc vải mà cần xác định thành phần, nguồn cung, tỷ lệ pha trộn và các chứng từ liên quan. Với nguyên liệu tái chế, hồ sơ cần thể hiện nguồn nguyên liệu đầu vào và phương pháp xác nhận hàm lượng nếu khách hàng hoặc quy định yêu cầu.

Việc kiểm kê cũng nên mở rộng đến các hóa chất, phụ liệu, bao bì và công đoạn hoàn tất. Không phải thông tin nào cũng phải công bố cho người tiêu dùng, nhưng doanh nghiệp cần biết dữ liệu nào có thể được yêu cầu trong quá trình đánh giá chuỗi cung ứng. Khả năng truy xuất thường yếu nhất ở những nhà cung cấp nhỏ hoặc ở các công đoạn thuê ngoài.

Chuẩn hóa hồ sơ sản phẩm

Mỗi mã hàng nên có một bộ hồ sơ thống nhất, bao gồm thông số kỹ thuật, thành phần nguyên liệu, lịch sử thay đổi, nhà cung cấp, kết quả thử nghiệm và các chứng nhận được sử dụng. Hồ sơ này cần được cập nhật khi thay đổi sợi, thuốc nhuộm, quy trình hoàn tất hoặc nhà máy gia công.

Chuẩn hóa hồ sơ giúp giảm một rủi ro phổ biến: thông tin trên nhãn, tài liệu bán hàng, hồ sơ kỹ thuật và dữ liệu gửi khách hàng không thống nhất. Khi các yêu cầu môi trường trở thành một phần của quá trình mua hàng, sai lệch dữ liệu có thể khiến doanh nghiệp phải giải trình, kiểm tra lại hoặc điều chỉnh sản phẩm.

Đánh giá thiết kế thay vì chỉ kiểm tra thành phẩm

Kiểm tra thành phẩm vẫn cần thiết, nhưng chưa đủ để đáp ứng tư duy của kinh tế tuần hoàn. Bộ phận phát triển sản phẩm cần xem xét ngay từ đầu việc giảm số lượng vật liệu khác nhau, hạn chế cấu trúc khó tháo rời, lựa chọn phụ liệu phù hợp và kéo dài thời gian sử dụng.

Đối với một số sản phẩm, việc sử dụng nhiều loại sợi hoặc phụ kiện có thể làm tăng độ phức tạp khi phân loại và tái chế. Tuy nhiên, không có một giải pháp chung cho mọi mặt hàng. Doanh nghiệp phải cân bằng giữa độ bền, công năng, yêu cầu thẩm mỹ, giá thành, an toàn hóa chất và khả năng xử lý sau sử dụng. Đây là bài toán kỹ thuật cần được đánh giá theo từng sản phẩm, không nên giải quyết bằng các tuyên bố môi trường mang tính khái quát.

Chi phí tuân thủ tăng, nhưng cơ hội cũng mở rộng

Trong ngắn hạn, việc đáp ứng các yêu cầu mới có thể làm tăng chi phí quản lý dữ liệu, thử nghiệm, đánh giá nhà cung cấp và đầu tư phần mềm. Những doanh nghiệp có hệ thống truy xuất yếu sẽ phải dành thêm nguồn lực để số hóa hồ sơ và đào tạo nhân sự. Các đơn vị gia công phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu do khách hàng chỉ định cũng có thể gặp khó khăn nếu không được chia sẻ đầy đủ thông tin từ các mắt xích phía trước.

Tuy nhiên, chi phí này không chỉ là khoản phát sinh để vượt qua một thủ tục xuất khẩu. Nếu được tổ chức tốt, dữ liệu sản phẩm có thể giúp doanh nghiệp giảm sai lệch giữa các bộ phận, kiểm soát thay đổi nguyên liệu, phản hồi nhanh hơn khi khách hàng yêu cầu hồ sơ và phát hiện điểm yếu trong chuỗi cung ứng.

Minh bạch hơn cũng có thể hỗ trợ doanh nghiệp chuyển từ cạnh tranh thuần túy bằng giá sang cạnh tranh bằng năng lực. Nhà mua hàng cần những đối tác có thể cung cấp dữ liệu đáng tin cậy, duy trì chất lượng ổn định và phối hợp khi tiêu chí sản phẩm thay đổi. Đây là lợi thế mà các doanh nghiệp đã đầu tư vào quản trị chất lượng và truy xuất có thể tận dụng.

Doanh nghiệp nhỏ cần lộ trình phù hợp

Không phải doanh nghiệp nào cũng có khả năng triển khai ngay một nền tảng dữ liệu phức tạp. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, cách tiếp cận thực tế là bắt đầu từ một số dòng sản phẩm xuất khẩu chủ lực, xác định các nhà cung cấp quan trọng và xây dựng bộ dữ liệu tối thiểu có thể kiểm chứng.

Doanh nghiệp cũng cần làm rõ yêu cầu với khách hàng EU bằng văn bản. Việc phân biệt giữa dữ liệu bắt buộc theo pháp luật, dữ liệu theo tiêu chuẩn riêng của thương hiệu và dữ liệu phục vụ mục tiêu marketing sẽ giúp tránh đầu tư dàn trải. Nếu mỗi khách hàng sử dụng một biểu mẫu khác nhau, hiệp hội và doanh nghiệp trong chuỗi có thể phối hợp để thống nhất cách gọi, đơn vị đo và phương pháp lưu trữ ở mức phù hợp.

Từ yêu cầu của EU đến năng lực cạnh tranh dài hạn

ESPR không phải là quy định duy nhất định hình thị trường dệt may châu Âu. Doanh nghiệp còn phải theo dõi các yêu cầu liên quan đến hóa chất, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, tuyên bố môi trường, quản lý chất thải và quy tắc đối với sản phẩm nhập khẩu. Các chính sách này có thể tác động lên những khâu khác nhau, nhưng đều làm tăng giá trị của dữ liệu có thể kiểm chứng.

Đối với Việt Nam, thách thức lớn là sự phân mảnh của chuỗi cung ứng. Một sản phẩm may mặc có thể sử dụng nguyên liệu từ nhiều quốc gia và trải qua nhiều công đoạn trước khi xuất khẩu. Nếu doanh nghiệp chỉ kiểm soát tốt xưởng may mà không nắm được thông tin về sợi, vải, thuốc nhuộm hoặc phụ liệu, khả năng đáp ứng yêu cầu cuối cùng vẫn bị hạn chế.

Vì vậy, chuẩn bị cho thị trường EU không nên được xem là nhiệm vụ riêng của bộ phận xuất nhập khẩu. Bộ phận mua hàng, kỹ thuật, phát triển sản phẩm, chất lượng, công nghệ thông tin và kinh doanh đều có vai trò. Ban lãnh đạo cần xác định rõ dữ liệu sản phẩm là một tài sản vận hành, không chỉ là giấy tờ để hoàn thiện khi khách hàng yêu cầu.

Những tiêu chí cụ thể dành cho từng nhóm hàng sẽ tiếp tục được EU xây dựng và cập nhật. Doanh nghiệp không thể biết trước mọi yêu cầu, nhưng có thể chuẩn bị nền tảng bằng cách kiểm kê nguyên liệu, chuẩn hóa hồ sơ, đánh giá thiết kế và thiết lập quy trình xác minh dữ liệu. Trong bối cảnh các thương hiệu ngày càng chịu sức ép chứng minh tuyên bố bền vững, nhà cung cấp có thông tin rõ ràng và nhất quán sẽ có vị thế tốt hơn trong các cuộc đàm phán đơn hàng.

Đối với ngành dệt may Việt Nam, chuyển đổi xanh vì thế không chỉ là câu chuyện thay máy móc hoặc sử dụng thêm vật liệu tái chế. Đó còn là quá trình thay đổi cách sản phẩm được thiết kế, ghi nhận, kiểm soát và giải trình trong toàn bộ vòng đời. Doanh nghiệp bắt đầu chuẩn bị dữ liệu và năng lực truy xuất từ sớm sẽ giảm nguy cơ bị động khi các yêu cầu của thị trường chuyển từ định hướng chính sách thành điều kiện thương mại cụ thể.