Dệt may Việt Nam trước yêu cầu mới về thiết kế bền vững và kinh tế tuần hoàn

Ngành dệt may Việt Nam đang đứng trước một thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận thị trường. Nếu trước đây năng lực cạnh tranh chủ yếu được đánh giá qua giá thành, thời gian giao hàng và khả năng đáp ứng đơn hàng lớn, các tiêu chí về thiết kế bền vững, nguồn nguyên liệu, mức tiêu thụ năng lượng, khả năng truy xuất và xử lý sản phẩm sau sử dụng ngày càng giữ vai trò lớn hơn.

Thay đổi này đến từ cả phía thị trường và chính sách. Người mua quốc tế, các thương hiệu thời trang và nhà bán lẻ lớn đang tăng yêu cầu về dữ liệu môi trường của sản phẩm. Trong khi đó, Liên minh châu Âu đã ban hành khung pháp lý mới nhằm thúc đẩy các sản phẩm bền vững hơn, trong đó dệt may là một nhóm ngành được quan tâm. Với các doanh nghiệp Việt Nam, đây không chỉ là vấn đề tuân thủ một quy định riêng lẻ mà còn liên quan đến toàn bộ chuỗi cung ứng, từ sợi, dệt, nhuộm, may đến phân phối và thu hồi sản phẩm.

Quy định mới làm thay đổi tiêu chí cạnh tranh

Ngày 13/6/2024, Liên minh châu Âu thông qua Quy định về thiết kế sinh thái đối với sản phẩm bền vững, thường được biết đến với tên gọi Ecodesign for Sustainable Products Regulation, viết tắt là ESPR. Quy định có hiệu lực từ tháng 7/2024 và tạo cơ sở để EU xây dựng các yêu cầu cụ thể theo từng nhóm sản phẩm.

ESPR không phải là một bộ tiêu chuẩn kỹ thuật duy nhất áp dụng ngay cho mọi mặt hàng. Đây là khung pháp lý cho phép EU ban hành các quy định bổ sung theo từng nhóm sản phẩm, bao gồm những yêu cầu liên quan đến độ bền, khả năng sửa chữa, tái sử dụng, tái chế, sử dụng tài nguyên và cung cấp thông tin về sản phẩm. Dệt may được xác định là một trong những nhóm có mức độ tác động môi trường đáng kể và có khả năng nằm trong phạm vi ưu tiên của các sáng kiến tiếp theo.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận này chuyển trọng tâm từ công đoạn sản xuất sang toàn bộ vòng đời sản phẩm. Một chiếc áo không chỉ được xem xét ở nơi nó được may ra, mà còn ở loại sợi được sử dụng, hóa chất trong quá trình xử lý, lượng nước và năng lượng tiêu thụ, độ bền trong quá trình sử dụng, khả năng tách vật liệu khi tái chế và phương án xử lý sau khi bị thải bỏ.

Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, điều này có thể làm thay đổi cách khách hàng đánh giá nhà cung cấp. Một xưởng may có năng lực giao hàng nhanh nhưng không kiểm soát được nguồn nguyên liệu hoặc không cung cấp được dữ liệu đáng tin cậy có thể gặp bất lợi so với doanh nghiệp có hệ thống quản trị minh bạch hơn.

Hộ chiếu sản phẩm số và yêu cầu về dữ liệu

Một nội dung quan trọng trong khung chính sách của EU là Hộ chiếu sản phẩm số, hay Digital Product Passport. Đây là cơ chế cung cấp thông tin điện tử về sản phẩm, vật liệu và các đặc tính liên quan đến tính bền vững. Cách thức triển khai cụ thể sẽ phụ thuộc vào các quy định dành cho từng nhóm hàng, nhưng định hướng chung là thông tin phải có khả năng truy cập, kiểm chứng và liên kết với vòng đời sản phẩm.

Trong ngành may mặc, dữ liệu có thể liên quan đến thành phần sợi, tỷ lệ vật liệu tái chế, nguồn gốc nguyên liệu, hướng dẫn bảo quản, khả năng sửa chữa, phương án thu hồi hoặc xử lý sau sử dụng. Khi các yêu cầu này trở nên phổ biến, doanh nghiệp không thể chỉ lưu hồ sơ ở dạng rời rạc giữa các phòng ban. Dữ liệu về nguyên liệu, sản xuất và chất lượng cần được chuẩn hóa để có thể cung cấp cho khách hàng hoặc đối tác khi cần.

Đây là thách thức đáng kể đối với những doanh nghiệp Việt Nam đang gia công theo từng công đoạn. Một đơn hàng có thể sử dụng vải từ nhà cung cấp khác, phụ liệu từ nhiều nguồn và được hoàn thiện qua nhiều cơ sở. Nếu không có quy trình thống nhất, việc chứng minh nguồn gốc hoặc tỷ lệ vật liệu trong sản phẩm sẽ mất nhiều thời gian và dễ phát sinh sai lệch.

Từ nguyên liệu đến sản xuất: áp lực xuất hiện ở nhiều mắt xích

Yêu cầu về bền vững không chỉ tập trung ở các nhà máy may. Đối với ngành dệt may, phần lớn các tác động môi trường có thể phát sinh từ việc sản xuất sợi, dệt, nhuộm và hoàn tất vải. Vì vậy, doanh nghiệp may muốn đáp ứng yêu cầu của khách hàng thường phải phối hợp chặt chẽ hơn với các nhà cung cấp nguyên liệu.

Ở khâu sợi, câu hỏi không chỉ là sử dụng bông, polyester hay cellulose tái sinh, mà còn là nguồn gốc và phương pháp chứng minh của từng loại nguyên liệu. Vật liệu tái chế cần có hồ sơ phù hợp để phân biệt với nguyên liệu nguyên sinh. Với sợi pha, khả năng tách các thành phần sau sử dụng cũng là vấn đề cần được tính đến ngay từ giai đoạn thiết kế.

Ở khâu dệt nhuộm, các yếu tố thường được khách hàng quan tâm gồm mức tiêu thụ nước, năng lượng, hóa chất, xử lý nước thải và việc kiểm soát các chất bị hạn chế. Những yêu cầu này không hoàn toàn mới đối với các nhà máy xuất khẩu, nhưng đang trở nên chặt chẽ hơn do các thương hiệu muốn giảm rủi ro trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Đối với doanh nghiệp may, các thay đổi có thể thể hiện ở việc giảm sử dụng vật liệu khó tái chế, hạn chế phối trộn quá nhiều loại sợi, tối ưu sơ đồ giác để giảm vải thừa và thiết kế sản phẩm bền hơn. Những biện pháp này vừa có ý nghĩa môi trường, vừa có thể giúp doanh nghiệp giảm một phần chi phí vật tư nếu được triển khai phù hợp.

Thiết kế sản phẩm trở thành khâu quyết định

Trong mô hình sản xuất truyền thống, bộ phận thiết kế thường ưu tiên kiểu dáng, màu sắc, giá thành và khả năng sản xuất. Với kinh tế tuần hoàn, các quyết định ở giai đoạn này còn ảnh hưởng đến khả năng sử dụng lâu dài, sửa chữa và tái chế của sản phẩm.

Chẳng hạn, một sản phẩm có nhiều lớp vật liệu, nhiều loại phụ kiện hoặc sử dụng sợi pha phức tạp sẽ khó xử lý hơn khi hết vòng đời. Ngược lại, cấu trúc đơn giản hơn, vật liệu dễ nhận diện và phụ kiện có thể tháo rời sẽ thuận lợi hơn cho việc phân loại. Độ bền của đường may, khả năng thay thế một bộ phận bị hỏng và hướng dẫn bảo quản cũng ảnh hưởng đến thời gian sử dụng thực tế.

Điều đó không có nghĩa mọi sản phẩm phải sử dụng một loại sợi hoặc có thiết kế giống nhau. Vấn đề là doanh nghiệp cần xác định rõ mục tiêu môi trường của từng dòng hàng và có dữ liệu để giải thích lựa chọn của mình. Một tuyên bố chung chung về “xanh” hoặc “thân thiện với môi trường” sẽ khó thay thế cho thông tin cụ thể về thành phần và quy trình sản xuất.

Doanh nghiệp Việt Nam cần chuẩn bị gì?

Đối với các doanh nghiệp đã làm việc lâu năm với thương hiệu quốc tế, nhiều yêu cầu về quản lý hóa chất, kiểm toán nhà máy và trách nhiệm xã hội đã trở thành một phần của hoạt động thường ngày. Tuy nhiên, các quy định mới đòi hỏi cách tiếp cận rộng hơn, trong đó dữ liệu về sản phẩm và vòng đời phải được kết nối với nhau.

Chuẩn hóa dữ liệu và truy xuất nguồn gốc

Việc đầu tiên là lập bản đồ chuỗi cung ứng theo từng nhóm sản phẩm. Doanh nghiệp cần biết nguyên liệu đến từ đâu, được xử lý ở công đoạn nào, có chứng nhận hoặc hồ sơ gì, và thông tin đó được lưu trữ bởi bộ phận nào. Đây là nền tảng để trả lời các yêu cầu của khách hàng một cách nhất quán.

Doanh nghiệp cũng cần phân biệt giữa dữ liệu do nhà cung cấp tự khai báo và dữ liệu đã được kiểm chứng bởi bên thứ ba. Không phải mọi thông tin về tỷ lệ tái chế, lượng phát thải hoặc nguồn gốc nguyên liệu đều có mức độ tin cậy như nhau. Một hệ thống quản trị tốt phải ghi nhận nguồn của dữ liệu, thời điểm cập nhật và phạm vi áp dụng.

Đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, đầu tư ngay vào một hệ thống phức tạp có thể tạo áp lực tài chính. Cách tiếp cận thực tế hơn là bắt đầu từ các nhóm sản phẩm xuất khẩu chủ lực, chuẩn hóa danh mục nguyên liệu và xây dựng quy trình lưu trữ thống nhất. Sau đó, hệ thống có thể được mở rộng theo yêu cầu của khách hàng và thị trường.

Đầu tư công nghệ phải gắn với hiệu quả vận hành

Chuyển đổi xanh không chỉ là mua thiết bị mới. Một dây chuyền tiết kiệm năng lượng nhưng vận hành không đủ công suất hoặc không được bảo trì đúng cách chưa chắc tạo ra hiệu quả như kỳ vọng. Doanh nghiệp cần đánh giá đồng thời mức tiêu thụ năng lượng, năng suất, tỷ lệ hàng lỗi, lượng nước sử dụng và khả năng thu hồi nguyên liệu.

Trong ngành nhuộm, việc kiểm soát định lượng hóa chất, tái sử dụng nước ở những công đoạn phù hợp và tối ưu quy trình có thể giúp giảm tiêu hao. Trong ngành may, thiết kế giác sơ đồ tốt hơn, quản lý tồn kho vải và thu gom phế liệu theo từng loại vật liệu có thể làm giảm lượng chất thải. Các biện pháp này cần được đo lường bằng dữ liệu vận hành thay vì chỉ dựa vào thông điệp quảng bá.

Doanh nghiệp cũng cần quan tâm đến năng lực của nhà cung cấp trong nước. Nếu chỉ một số ít đơn vị có thể đáp ứng nguyên liệu tái chế hoặc tiêu chuẩn môi trường, chi phí và thời gian giao hàng có thể tăng. Việc phát triển quan hệ dài hạn với các nhà cung cấp đạt yêu cầu sẽ giúp giảm rủi ro hơn so với việc tìm nguồn thay thế vào thời điểm có đơn hàng.

Kinh tế tuần hoàn còn thiếu mắt xích thu gom và tái chế

Trong dệt may, tái chế không thể được giải quyết chỉ bằng cách tăng tỷ lệ sợi tái chế trong sản phẩm mới. Muốn hình thành một vòng tuần hoàn, thị trường cần có hệ thống thu gom, phân loại, xử lý và đưa vật liệu trở lại sản xuất. Đây là chuỗi hoạt động phức tạp, đòi hỏi sự tham gia của doanh nghiệp, người tiêu dùng, đơn vị logistics và cơ quan quản lý.

Quần áo sau sử dụng thường bị trộn lẫn với nhiều loại rác khác. Sản phẩm có thể chứa sợi pha, khóa kéo, cúc, lớp phủ hoặc các phụ kiện khiến việc phân loại trở nên khó khăn. Vì vậy, không phải mọi sản phẩm dệt may đều có thể tái chế theo cùng một phương pháp. Khả năng tái chế phụ thuộc vào thành phần vật liệu, độ sạch, thiết kế và công nghệ xử lý sẵn có.

Tại Việt Nam, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn, trong đó có Nghị định 08/2022/NĐ-CP, đã đặt nền tảng cho trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu đối với một số nhóm sản phẩm và bao bì. Việc áp dụng cụ thể đối với từng ngành cần được theo dõi theo các quy định liên quan. Đối với dệt may, các doanh nghiệp nên chủ động chuẩn bị năng lực quản lý chất thải và thông tin sản phẩm thay vì chờ đến khi nghĩa vụ pháp lý được mở rộng hoặc khách hàng yêu cầu.

Một hướng đi có thể triển khai là tăng cường thu hồi phế liệu ngay tại nhà máy. Phế liệu sạch, được phân loại theo thành phần và không bị lẫn tạp chất có giá trị sử dụng cao hơn. Tuy nhiên, đây mới là phần dễ kiểm soát hơn so với quần áo sau tiêu dùng. Để xử lý dòng sản phẩm đã qua sử dụng, cần có mô hình hợp tác rộng hơn giữa thương hiệu, nhà bán lẻ, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế.

Cơ hội và rủi ro đối với dệt may Việt Nam

Những yêu cầu mới chắc chắn làm tăng chi phí tuân thủ trong ngắn hạn. Doanh nghiệp phải dành nguồn lực cho kiểm nghiệm, chứng nhận, phần mềm quản lý, đào tạo nhân sự và cải tiến nhà máy. Những đơn vị phụ thuộc vào đơn hàng ngắn hạn, biên lợi nhuận thấp hoặc thiếu khả năng kiểm soát nhà cung cấp sẽ chịu áp lực lớn hơn.

Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để dệt may Việt Nam nâng vị trí trong chuỗi cung ứng. Khi khách hàng cần các nhà cung cấp có năng lực quản trị dữ liệu, kiểm soát chất lượng ổn định và đáp ứng mục tiêu môi trường, doanh nghiệp có thể cạnh tranh bằng độ tin cậy thay vì chỉ bằng giá nhân công.

Khả năng cung cấp sản phẩm có thiết kế bền vững cũng giúp doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển sản phẩm. Nếu chỉ nhận nguyên liệu và mẫu thiết kế từ bên mua, doanh nghiệp khó tạo ra giá trị khác biệt. Ngược lại, nhà cung cấp có thể tư vấn lựa chọn sợi, cấu trúc vải, quy trình hoàn tất và phương án giảm chất thải sẽ có vị thế tốt hơn trong quan hệ với thương hiệu.

Triển vọng này không tự động xảy ra. Để tận dụng cơ hội, doanh nghiệp cần tránh việc sử dụng các tuyên bố môi trường thiếu căn cứ. Một thông tin không chính xác về tỷ lệ tái chế hoặc nguồn nguyên liệu có thể tạo rủi ro về thương mại, uy tín và pháp lý. Các cam kết cần đi kèm phương pháp đo lường, hồ sơ và phạm vi áp dụng rõ ràng.

Những vấn đề cần theo dõi trong thời gian tới

Thứ nhất là các quy định cụ thể của EU đối với sản phẩm dệt may trong khuôn khổ ESPR. Khung pháp lý chung mới chỉ là bước nền; yêu cầu chi tiết, thời điểm áp dụng và phương thức chứng minh sẽ quyết định mức độ ảnh hưởng trực tiếp đến từng nhóm sản phẩm.

Thứ hai là cách các thương hiệu quốc tế chuyển yêu cầu môi trường thành điều kiện mua hàng. Nhiều doanh nghiệp có thể phải đáp ứng tiêu chí của khách hàng trước khi quy định pháp lý được áp dụng đầy đủ. Vì thế, việc chỉ theo dõi văn bản pháp luật là chưa đủ; doanh nghiệp còn phải cập nhật bộ tiêu chí của các đối tác và thị trường mục tiêu.

Thứ ba là sự phát triển của hạ tầng tái chế trong nước. Nếu thiếu cơ sở xử lý phù hợp, doanh nghiệp khó xây dựng chuỗi tuần hoàn có quy mô, ngay cả khi đã cải thiện thiết kế và phân loại sản phẩm. Đây là lĩnh vực cần sự phối hợp giữa chính sách công, đầu tư tư nhân và tiêu chuẩn kỹ thuật.

Thứ tư là chất lượng nguồn nhân lực. Kinh tế tuần hoàn đòi hỏi sự phối hợp giữa thiết kế, kỹ thuật, mua hàng, sản xuất, chất lượng, công nghệ thông tin và kinh doanh. Doanh nghiệp không thể giao toàn bộ nhiệm vụ này cho một bộ phận môi trường riêng lẻ. Các quyết định về nguyên liệu và thiết kế phải được kết nối với khả năng sản xuất cũng như yêu cầu của khách hàng.

Đối với dệt may Việt Nam, chuyển đổi sang mô hình bền vững sẽ là quá trình nhiều năm, không phải một chiến dịch ngắn hạn. Doanh nghiệp nào bắt đầu bằng việc kiểm kê dữ liệu, kiểm soát nguyên liệu, giảm lãng phí và thiết kế sản phẩm có tính đến vòng đời sẽ có nền tảng tốt hơn khi các yêu cầu thị trường trở nên cụ thể. Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng dựa trên tính minh bạch, năng lực chứng minh cách sản phẩm được tạo ra có thể quan trọng không kém năng lực sản xuất chính sản phẩm đó.