ESPR và bài toán chuẩn hóa dữ liệu đối với doanh nghiệp dệt may Việt Nam

Trong nhiều năm, yêu cầu môi trường đối với hàng dệt may xuất khẩu chủ yếu tập trung vào hóa chất, nước thải, năng lượng và trách nhiệm xã hội. Tuy nhiên, cách tiếp cận của thị trường châu Âu đang mở rộng từ khâu sản xuất sang toàn bộ vòng đời sản phẩm. Độ bền, khả năng sửa chữa, hàm lượng vật liệu tái chế, khả năng tái sử dụng và thông tin về chuỗi cung ứng ngày càng trở thành những yếu tố có thể ảnh hưởng đến việc một sản phẩm được thiết kế, đưa ra thị trường và lưu thông như thế nào.

Quy định Ecodesign for Sustainable Products Regulation, thường được gọi là ESPR, là một bước quan trọng trong hướng đi này của Liên minh châu Âu. Quy định được EU ban hành năm 2024 nhằm tạo khung pháp lý cho việc đặt ra các yêu cầu về tính bền vững đối với nhiều nhóm sản phẩm. Dệt may được xem là một trong những lĩnh vực có liên quan trực tiếp đến quá trình triển khai chính sách kinh tế tuần hoàn của châu Âu, dù các yêu cầu cụ thể cho từng nhóm sản phẩm còn phải được xác định thông qua những văn bản triển khai tiếp theo.

Đối với doanh nghiệp dệt may Việt Nam, ESPR không chỉ là câu chuyện về một tiêu chuẩn kỹ thuật mới. Đây còn là bài toán quản trị dữ liệu, thiết kế sản phẩm, quan hệ với nhà cung cấp và khả năng chứng minh thông tin trong toàn bộ chuỗi giá trị. Những doanh nghiệp chuẩn bị sớm có thể giảm rủi ro khi khách hàng châu Âu thay đổi yêu cầu; ngược lại, các đơn vị chỉ thu thập dữ liệu khi có yêu cầu giao hàng sẽ dễ gặp khó khăn về tính đầy đủ và nhất quán.

ESPR thay đổi cách nhìn về tính bền vững của sản phẩm

Trước khi ESPR được ban hành, EU đã có khung Ecodesign chủ yếu áp dụng cho các sản phẩm liên quan đến năng lượng. ESPR mở rộng phạm vi tiếp cận sang nhiều loại hàng hóa khác và nhấn mạnh việc đưa các yếu tố môi trường vào ngay từ giai đoạn thiết kế. Theo định hướng của quy định, các yêu cầu có thể liên quan đến độ bền, khả năng tái sử dụng, khả năng nâng cấp, sửa chữa, bảo trì, tái chế, hiệu quả sử dụng tài nguyên và hàm lượng vật liệu tái chế.

Điểm đáng chú ý là sản phẩm không còn được đánh giá chỉ dựa trên đặc tính tại thời điểm bán. Cơ quan quản lý và người mua có thể quan tâm nhiều hơn đến những câu hỏi như sản phẩm có sử dụng bền không, có thể sửa chữa hay tái chế không, thành phần vật liệu được xác định đến đâu, và doanh nghiệp có thể cung cấp bằng chứng cho các tuyên bố môi trường hay không.

ESPR cũng tạo cơ sở cho Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số, thường được gọi là Digital Product Passport. Đây là hệ thống thông tin điện tử gắn với sản phẩm, có thể cung cấp dữ liệu liên quan đến nguồn gốc, thành phần, hiệu suất, khả năng sửa chữa, tái chế hoặc các đặc tính bền vững khác, tùy theo yêu cầu dành cho từng nhóm hàng. Quy định không có nghĩa mọi sản phẩm đều phải công khai cùng một bộ dữ liệu ngay lập tức. Nội dung cụ thể sẽ phụ thuộc vào các yêu cầu được EU xây dựng cho từng ngành và từng nhóm sản phẩm.

Đối với hàng dệt may, điều này có thể làm tăng vai trò của dữ liệu từ sợi, thuốc nhuộm, phụ liệu, quy trình hoàn tất cho đến khâu may và đóng gói. Một thông tin môi trường chỉ có giá trị khi doanh nghiệp chứng minh được nguồn hình thành, phương pháp tính toán và mối liên hệ với lô hàng hoặc sản phẩm cụ thể.

Vì sao dệt may nằm trong vùng quan tâm của chính sách kinh tế tuần hoàn?

Dệt may là ngành có chuỗi cung ứng phân tán và sử dụng nhiều loại nguyên liệu. Một sản phẩm có thể kết hợp sợi tự nhiên, sợi tổng hợp, elastane, thuốc nhuộm, chất hoàn tất, khóa kéo, cúc, nhãn và nhiều phụ liệu khác. Các công đoạn này có thể diễn ra tại nhiều quốc gia trước khi sản phẩm đến thị trường tiêu dùng.

Sự phức tạp đó khiến việc đánh giá vòng đời sản phẩm khó hơn so với cách tiếp cận chỉ kiểm tra một công đoạn sản xuất. Chẳng hạn, một doanh nghiệp may có thể không trực tiếp sản xuất vải hoặc kéo sợi, nhưng vẫn cần thông tin từ các nhà cung cấp nếu khách hàng yêu cầu xác định thành phần vật liệu, tỷ lệ tái chế hoặc nguồn gốc nguyên liệu. Trách nhiệm cung cấp dữ liệu vì thế có xu hướng lan dọc theo chuỗi giá trị.

EU đã công bố Chiến lược về hàng dệt may bền vững và tuần hoàn trong khuôn khổ Kế hoạch hành động kinh tế tuần hoàn. Chiến lược này định hướng để hàng dệt may đưa vào thị trường châu Âu có độ bền cao hơn, có thể sửa chữa và tái chế tốt hơn, đồng thời được sản xuất trong điều kiện tôn trọng môi trường và xã hội. ESPR là một trong các công cụ pháp lý có thể hỗ trợ việc chuyển những mục tiêu đó thành yêu cầu cụ thể đối với sản phẩm.

Tuy vậy, không nên đồng nhất ESPR với một bộ tiêu chí hoàn chỉnh đã áp dụng ngay cho mọi mặt hàng may mặc. Các doanh nghiệp cần phân biệt giữa định hướng chính sách, nghĩa vụ pháp lý đã có hiệu lực và yêu cầu cụ thể sẽ được ban hành cho từng nhóm sản phẩm. Đây là điểm quan trọng để tránh đầu tư theo những diễn giải chưa được xác nhận hoặc đưa ra cam kết thương mại vượt quá khả năng chứng minh.

Thách thức lớn nhất là quản trị dữ liệu, không chỉ là công nghệ

Từ hồ sơ lô hàng đến dữ liệu ở cấp sản phẩm

Nhiều doanh nghiệp đã lưu trữ chứng từ mua nguyên liệu, phiếu kiểm nghiệm, chứng nhận và hồ sơ sản xuất. Tuy nhiên, các tài liệu này thường phục vụ kiểm soát nội bộ hoặc đáp ứng từng đơn hàng riêng lẻ. Khi yêu cầu về hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số phát triển, dữ liệu có thể phải được chuẩn hóa, liên kết và truy xuất theo sản phẩm, mã hàng hoặc lô sản xuất.

Khác biệt giữa “có hồ sơ” và “có dữ liệu có thể sử dụng” là rất lớn. Một bảng tính rời rạc, tên nguyên liệu không thống nhất hoặc chứng nhận không gắn với mã sản phẩm cụ thể sẽ làm giảm khả năng kiểm tra. Doanh nghiệp cũng cần kiểm soát phiên bản dữ liệu, thời hạn hiệu lực của chứng nhận và quyền truy cập của từng đối tác trong chuỗi cung ứng.

Việc số hóa không tự động giải quyết vấn đề nếu dữ liệu ban đầu thiếu chính xác. Một hệ thống phần mềm hiện đại vẫn có thể tạo ra kết quả sai nếu thông tin về thành phần sợi, tỷ lệ pha trộn, hóa chất hoặc nguồn cung cấp được nhập không đầy đủ. Vì vậy, dự án dữ liệu cần bắt đầu từ quy trình quản trị và trách nhiệm của từng bộ phận, thay vì chỉ lựa chọn một công cụ công nghệ.

Kiểm soát tuyên bố về vật liệu tái chế

Vật liệu tái chế là một trong những nội dung dễ phát sinh tranh chấp nếu doanh nghiệp không có hồ sơ phù hợp. Tỷ lệ tái chế có thể được xác định theo nhiều cách, tùy loại vật liệu và phương pháp đánh giá. Doanh nghiệp cần biết rõ tuyên bố của mình dựa trên tiêu chuẩn, chứng nhận hoặc hồ sơ nào, phạm vi áp dụng đến đâu và có thể truy ngược về nhà cung cấp hay không.

Đối với sợi tái chế, thông tin liên quan có thể bao gồm nguồn nguyên liệu đầu vào, quá trình chuyển đổi, khối lượng sử dụng và mối liên hệ giữa chứng nhận với sản phẩm cụ thể. Nếu dữ liệu chỉ được cung cấp ở cấp nhà máy nhưng không phân bổ rõ cho từng đơn hàng, việc giải trình với khách hàng có thể trở nên phức tạp.

Đây cũng là lý do doanh nghiệp cần thận trọng với các cụm từ như “xanh”, “bền vững” hoặc “thân thiện môi trường”. Một tuyên bố càng rộng thì yêu cầu chứng minh càng lớn. Việc mô tả chính xác phạm vi của một thuộc tính, chẳng hạn thành phần tái chế của sợi, thường an toàn hơn việc gắn nhãn môi trường chung chung cho toàn bộ sản phẩm.

Tác động đến doanh nghiệp dệt may Việt Nam

Trong ngắn hạn, ESPR có thể làm tăng chi phí chuẩn bị hồ sơ, kiểm nghiệm, đánh giá nhà cung cấp và số hóa dữ liệu. Doanh nghiệp có nhiều mã hàng, nhiều nguồn nguyên liệu hoặc sản xuất theo mô hình gia công thay đổi liên tục sẽ phải đối mặt với khối lượng quản lý lớn hơn. Những chi phí này không nhất thiết xuất hiện dưới dạng một khoản đầu tư duy nhất, mà có thể phân tán trong đào tạo, kiểm toán, phần mềm và thời gian phối hợp giữa các bộ phận.

Áp lực cũng có thể đến từ chính các nhãn hàng và nhà mua hàng trước khi nghĩa vụ pháp lý được áp dụng đầy đủ. Các thương hiệu thường xây dựng yêu cầu riêng về truy xuất nguồn gốc, phát thải, nguyên liệu tái chế và hóa chất để phục vụ mục tiêu môi trường hoặc quản trị chuỗi cung ứng. Do đó, doanh nghiệp Việt Nam có thể phải đáp ứng các yêu cầu dữ liệu thương mại ở mức cao hơn mức tối thiểu của quy định tại từng thời điểm.

Ở chiều ngược lại, khả năng quản trị dữ liệu tốt có thể trở thành lợi thế cạnh tranh. Doanh nghiệp có thể phản hồi nhanh hơn khi khách hàng yêu cầu thông tin, giảm thời gian tìm hồ sơ, hạn chế sai lệch giữa bộ phận mua hàng và sản xuất, đồng thời phát hiện sớm những nhà cung cấp chưa đáp ứng tiêu chuẩn. Dữ liệu đáng tin cậy cũng giúp doanh nghiệp tránh đưa ra cam kết môi trường mà không thể kiểm chứng.

ESPR có thể tác động khác nhau đến từng nhóm doanh nghiệp. Các nhà máy làm hàng theo tiêu chuẩn riêng của nhãn hàng quốc tế có thể đã quen với quy trình kiểm toán và truy xuất. Trong khi đó, doanh nghiệp vừa và nhỏ, đặc biệt các đơn vị sử dụng nhiều nhà cung cấp nhỏ, có thể cần thêm thời gian để xây dựng hệ thống. Giải pháp phù hợp không nhất thiết là triển khai một nền tảng phức tạp ngay lập tức, mà là xác định nhóm sản phẩm xuất khẩu chính và chuẩn hóa dữ liệu từ những mắt xích quan trọng nhất.

Những việc doanh nghiệp có thể chuẩn bị từ bây giờ

Trước hết, doanh nghiệp nên lập bản đồ dữ liệu cho từng dòng sản phẩm. Bản đồ này cần chỉ ra sản phẩm sử dụng loại sợi nào, vải được cung cấp bởi đơn vị nào, các công đoạn xử lý diễn ra ở đâu, thông tin nào đã có và thông tin nào còn thiếu. Cách làm này giúp doanh nghiệp nhìn thấy điểm đứt gãy thay vì chỉ kiểm tra hồ sơ khi nhận yêu cầu từ khách hàng.

Tiếp theo, cần thống nhất mã nguyên liệu, mã sản phẩm và cách lưu trữ tài liệu. Một tên gọi khác nhau cho cùng loại sợi có thể khiến dữ liệu bị tách rời giữa kho, phòng mua hàng và phòng sản xuất. Các chứng nhận cũng nên được gắn với nhà cung cấp, thời hạn, phạm vi và sản phẩm liên quan, thay vì lưu trữ như những tệp riêng không có ngữ cảnh.

Doanh nghiệp cũng nên đưa yêu cầu dữ liệu vào quy trình lựa chọn và đánh giá nhà cung cấp. Giá, chất lượng và thời gian giao hàng vẫn là những tiêu chí quan trọng, nhưng khả năng cung cấp hồ sơ minh bạch sẽ ngày càng ảnh hưởng đến tính ổn định của đơn hàng xuất khẩu. Hợp đồng hoặc thỏa thuận mua hàng có thể quy định rõ loại thông tin cần cung cấp, trách nhiệm cập nhật và cách xử lý khi dữ liệu không chính xác.

Cuối cùng, cần phân biệt dữ liệu phục vụ tuân thủ với dữ liệu phục vụ truyền thông. Không phải thông tin nào thu thập được cũng nên đưa ngay lên nhãn hàng hoặc tài liệu quảng bá. Bộ phận kỹ thuật, pháp chế, phát triển sản phẩm và kinh doanh nên cùng kiểm tra nội dung trước khi doanh nghiệp đưa ra tuyên bố môi trường với khách hàng hoặc người tiêu dùng.

Triển vọng phụ thuộc vào các yêu cầu triển khai cụ thể

Tác động thực tế của ESPR đối với dệt may sẽ phụ thuộc đáng kể vào các yêu cầu được EU xây dựng cho từng nhóm sản phẩm, cũng như cách các cơ quan chức năng, nhà mua hàng và nền tảng dữ liệu triển khai trên thực tế. Vì vậy, doanh nghiệp không nên chỉ theo dõi văn bản khung mà cần cập nhật các tài liệu hướng dẫn, kế hoạch triển khai và yêu cầu kỹ thuật có liên quan đến sản phẩm của mình.

Trong giai đoạn chuyển tiếp, cách tiếp cận thận trọng là chuẩn bị năng lực có thể sử dụng cho nhiều mục đích: truy xuất nguyên liệu, kiểm soát hóa chất, chứng minh thành phần tái chế, theo dõi chất lượng và đáp ứng yêu cầu của khách hàng. Những dữ liệu được chuẩn hóa tốt cho ESPR cũng có thể hỗ trợ báo cáo ESG, đánh giá vòng đời và quản lý rủi ro chuỗi cung ứng.

Đối với ngành dệt may Việt Nam, thách thức không chỉ nằm ở việc đáp ứng một quy định của châu Âu. Vấn đề rộng hơn là chuyển từ mô hình cạnh tranh chủ yếu dựa trên năng lực sản xuất sang mô hình kết hợp giữa chất lượng, tốc độ, minh bạch và hiệu quả tài nguyên. Khi thông tin về sản phẩm trở thành một phần của giá trị hàng hóa, doanh nghiệp nào kiểm soát được dữ liệu từ sớm sẽ có nhiều cơ hội chủ động hơn trong quan hệ với khách hàng quốc tế.

ESPR vì thế nên được nhìn nhận như một tín hiệu để nâng cấp hệ thống quản trị, thay vì chỉ là yêu cầu bổ sung ở khâu xuất khẩu. Những tiêu chí pháp lý cụ thể còn tiếp tục được hoàn thiện, nhưng hướng đi đã rõ: sản phẩm dệt may muốn lưu thông bền vững hơn phải đi cùng dữ liệu đáng tin cậy, thiết kế có trách nhiệm và khả năng chứng minh trong suốt vòng đời.