Tái chế nhựa không phải lời giải duy nhất cho bài toán ô nhiễm

Trong nhiều năm, tái chế thường được xem là hướng đi trung tâm để xử lý các vấn đề môi trường liên quan đến nhựa. Cách tiếp cận này có cơ sở: nhựa sau sử dụng, nếu được thu gom và xử lý đúng cách, có thể trở thành nguồn nguyên liệu thứ cấp thay vì bị chôn lấp, đốt hoặc phát tán ra môi trường. Tuy nhiên, tái chế không phải là giải pháp duy nhất, cũng không phải loại nhựa nào cũng có thể được tái chế với hiệu quả như nhau.

Vấn đề của ngành nhựa nằm ở toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ khai thác nguyên liệu hóa thạch, thiết kế, sản xuất, phân phối, tiêu dùng cho đến thu gom và xử lý sau sử dụng. Nếu chỉ tập trung vào công đoạn cuối cùng mà không giảm lượng nhựa được đưa vào thị trường, không cải thiện thiết kế bao bì và không xây dựng hệ thống thu gom phù hợp, hiệu quả môi trường sẽ bị giới hạn.

Dữ liệu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho thấy quy mô thách thức lớn hơn đáng kể so với năng lực tái chế hiện nay. Trong báo cáo Global Plastics Outlook, OECD ước tính lượng rác thải nhựa toàn cầu đã tăng hơn gấp đôi trong giai đoạn 2000-2019, lên khoảng 353 triệu tấn vào năm 2019. Cũng theo báo cáo này, chỉ khoảng 9% rác thải nhựa được tái chế, trong khi phần còn lại được xử lý bằng các hình thức khác hoặc không được quản lý đầy đủ.

Tái chế chỉ là một mắt xích trong vòng đời nhựa

Tái chế nhựa thường bao gồm các bước thu gom, phân loại, làm sạch, nghiền, xử lý và tạo ra hạt nhựa tái sinh hoặc sản phẩm mới. Quy trình này giúp giảm nhu cầu sử dụng nhựa nguyên sinh trong một số ứng dụng. Tuy nhiên, chất lượng và khả năng tái chế phụ thuộc mạnh vào loại polymer, mức độ lẫn tạp chất, thiết kế sản phẩm và hạ tầng xử lý.

Không phải mọi sản phẩm nhựa đều có khả năng tái chế như nhau

Nhựa đơn vật liệu, chẳng hạn một số loại bao bì chỉ sử dụng một polymer, thường thuận lợi hơn cho việc phân loại và tái chế. Ngược lại, bao bì nhiều lớp kết hợp nhựa với giấy, kim loại hoặc các lớp vật liệu khác có thể mang lại tính năng cản ẩm, cản khí tốt, nhưng lại làm quá trình tách vật liệu trở nên phức tạp.

Màu sắc, chất phụ gia, keo dán, nhãn, nắp và phần vật liệu còn sót lại trong bao bì cũng ảnh hưởng đến chất lượng đầu ra. Một sản phẩm có biểu tượng nhận diện loại nhựa không đồng nghĩa với việc sản phẩm đó chắc chắn được thu gom và tái chế tại địa phương. Khả năng tái chế trên lý thuyết và khả năng tái chế trong một hệ thống cụ thể là hai vấn đề khác nhau.

Trong quá trình tái chế cơ học, nhựa có thể bị suy giảm một phần tính chất sau nhiều chu kỳ nhiệt và gia công. Điều này không có nghĩa nhựa tái sinh luôn có chất lượng thấp, nhưng doanh nghiệp cần lựa chọn đúng ứng dụng. Hạt nhựa tái sinh có thể phù hợp với một số sản phẩm xây dựng, gia dụng, bao bì hoặc linh kiện, tùy loại polymer và tiêu chuẩn kỹ thuật; song không thể mặc nhiên thay thế nhựa nguyên sinh trong mọi trường hợp.

Khoảng cách lớn giữa khả năng tái chế và tỷ lệ tái chế thực tế

Một trong những nguyên nhân khiến tỷ lệ tái chế thấp là chi phí và tổ chức thu gom. Rác thải nhựa thường phát sinh phân tán ở hộ gia đình, cửa hàng, nhà hàng, văn phòng và các khu vực công cộng. Nếu không có cơ chế phân loại, thu gom và vận chuyển phù hợp, vật liệu có giá trị có thể bị trộn lẫn với rác hữu cơ hoặc các loại chất thải khác, khiến chi phí xử lý tăng lên và chất lượng nguyên liệu giảm xuống.

Ở khâu tái chế, chất lượng đầu vào là yếu tố quyết định. Dòng nhựa thu gom không ổn định về chủng loại, độ sạch và khối lượng khiến nhà máy khó tối ưu công suất. Các cơ sở xử lý phải đầu tư cho dây chuyền phân loại, rửa, sấy, nghiền và kiểm soát chất lượng. Nước thải, bùn thải và phần chất thải không thể tái chế cũng cần được quản lý, nếu không hoạt động tái chế có thể chuyển một phần tác động môi trường sang công đoạn khác.

Thị trường hạt nhựa tái sinh cũng chịu sức ép từ giá nhựa nguyên sinh. Khi giá nguyên liệu nguyên sinh giảm hoặc nguồn cung dồi dào, chênh lệch giá có thể khiến nhựa tái sinh kém hấp dẫn hơn, đặc biệt với những sản phẩm không có yêu cầu bắt buộc về tỷ lệ vật liệu tái chế. Ngược lại, khi khách hàng cam kết mua nguyên liệu tái sinh hoặc khi quy định yêu cầu doanh nghiệp sử dụng một tỷ lệ nhất định, nhu cầu thị trường có thể ổn định hơn.

Điều này cho thấy tái chế không chỉ là câu chuyện công nghệ. Đó còn là bài toán kinh tế, logistics, tiêu chuẩn chất lượng, thiết kế sản phẩm và trách nhiệm của các bên trong chuỗi cung ứng.

Giảm nhựa không cần thiết phải đi trước tái chế

Trong báo cáo Turning off the Tap công bố năm 2023, Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) nhấn mạnh rằng cuộc khủng hoảng ô nhiễm nhựa cần được xử lý thông qua sự kết hợp giữa loại bỏ những sản phẩm không cần thiết, tái sử dụng, tái chế và thay đổi cách thiết kế, sử dụng sản phẩm. Cách tiếp cận này đặt trọng tâm vào việc giảm phát sinh chất thải ngay từ đầu thay vì chỉ tìm cách xử lý sau khi sản phẩm đã bị thải bỏ.

Trong lĩnh vực bao bì, giảm vật liệu không cần thiết có thể mang lại hiệu quả trực tiếp hơn việc cố gắng tái chế một sản phẩm phức tạp. Doanh nghiệp có thể xem xét giảm khối lượng bao bì, loại bỏ các thành phần khó tách, chuyển sang thiết kế đơn vật liệu hoặc phát triển hệ thống bao bì có thể nạp lại. Những thay đổi này cần được đánh giá cùng các yêu cầu về an toàn sản phẩm, thời hạn sử dụng, vận chuyển và bảo quản, thay vì chỉ dựa trên một chỉ số môi trường đơn lẻ.

Tái sử dụng là một hướng khác nhưng đòi hỏi hệ thống vận hành phù hợp. Bao bì dùng nhiều lần chỉ có thể phát huy hiệu quả khi có mạng lưới thu hồi, làm sạch, kiểm tra và phân phối trở lại. Nếu khoảng cách vận chuyển quá lớn hoặc quy trình vệ sinh tiêu tốn nhiều tài nguyên, lợi ích môi trường cần được đánh giá trên toàn bộ vòng đời.

Vật liệu phân hủy sinh học không tự động giải quyết ô nhiễm

Sự xuất hiện của các loại vật liệu được quảng bá là phân hủy sinh học hoặc có khả năng ủ phân đã mở thêm lựa chọn cho ngành bao bì. Tuy nhiên, đặc tính của những vật liệu này chỉ phát huy trong điều kiện xử lý phù hợp. Một sản phẩm được thiết kế để phân hủy trong cơ sở ủ công nghiệp có thể không phân hủy nhanh trong môi trường tự nhiên, bãi chôn lấp hoặc hệ thống xử lý rác thông thường.

Nếu vật liệu phân hủy sinh học bị đưa vào cùng dòng nhựa truyền thống, chúng có thể gây khó khăn cho quá trình phân loại hoặc làm giảm chất lượng nguyên liệu tái chế. Vì vậy, việc thay thế nhựa truyền thống bằng vật liệu mới cần đi kèm thông tin rõ ràng về điều kiện sử dụng, thu gom và xử lý. Không nên coi nhãn “sinh học”, “phân hủy” hoặc “có thể ủ phân” là bằng chứng đầy đủ cho hiệu quả môi trường của sản phẩm.

Thiết kế sản phẩm quyết định cơ hội tái chế

Nhiều quyết định ảnh hưởng đến khả năng tái chế được đưa ra trước khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng. Doanh nghiệp lựa chọn loại polymer nào, sử dụng bao nhiêu lớp vật liệu, dùng loại mực in và keo dán nào, cũng như thiết kế nắp và nhãn ra sao đều có thể tác động đến công đoạn xử lý sau sử dụng.

Thiết kế hướng đến kinh tế tuần hoàn cần trả lời một số câu hỏi thực tế: sản phẩm có dễ nhận diện và phân loại không; các bộ phận có thể tách rời không; vật liệu tái sinh có thể đáp ứng yêu cầu kỹ thuật không; sản phẩm sau sử dụng sẽ được thu gom ở đâu; và dòng nguyên liệu đầu ra có thị trường hay không. Nếu không có câu trả lời cho các vấn đề này, việc thay đổi vật liệu có thể chỉ tạo ra một sản phẩm “dễ tái chế hơn” trên giấy nhưng chưa chắc được tái chế trong thực tế.

Ở phía nhà sản xuất bao bì, việc trao đổi sớm với đơn vị thu gom và tái chế có thể giúp phát hiện các điểm nghẽn mà bộ phận thiết kế khó nhận ra. Các tiêu chí về khả năng tái chế cũng nên được đưa vào quá trình phát triển sản phẩm, cùng với yêu cầu về giá thành, độ bền, an toàn và năng suất máy móc.

Doanh nghiệp cần chuyển từ xử lý chất thải sang quản trị vòng đời

Ngành nhựa đang chịu áp lực đồng thời từ khách hàng, nhà đầu tư, cơ quan quản lý và các cam kết môi trường của chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp không thể chỉ theo dõi lượng phế liệu phát sinh trong nhà máy. Cần nhìn rộng hơn vào lượng nguyên liệu sử dụng, tỷ lệ hao hụt, nguồn gốc nguyên liệu, khả năng thu hồi sản phẩm và tác động của bao bì sau tiêu dùng.

Với doanh nghiệp sản xuất, những bước có thể triển khai gồm kiểm kê dòng vật liệu, giảm phế liệu trong quá trình gia công, kiểm soát chất lượng hạt nhựa tái sinh và xây dựng tiêu chí mua nguyên liệu rõ ràng. Ở nhóm doanh nghiệp bao bì, trọng tâm có thể là thiết kế đơn giản hơn, giảm thành phần khó tách và phối hợp với khách hàng để thử nghiệm các mô hình thu hồi hoặc tái sử dụng.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần thận trọng khi công bố thông tin môi trường. Một sản phẩm có tỷ lệ nhựa tái sinh nhất định không đồng nghĩa với việc toàn bộ vòng đời sản phẩm đã đạt tính tuần hoàn. Các tuyên bố về tỷ lệ tái chế, khả năng tái chế hoặc giảm phát thải cần có phương pháp tính, phạm vi và dữ liệu chứng minh rõ ràng. Minh bạch về giới hạn của sản phẩm đáng tin cậy hơn những thông điệp môi trường chung chung.

Công nghệ mới cần gắn với điều kiện vận hành thực tế

Tái chế hóa học, tự động hóa phân loại, truy xuất nguồn gốc và các công nghệ xử lý tiên tiến đang được quan tâm trong ngành nhựa. Những giải pháp này có thể mở rộng phạm vi xử lý đối với một số dòng vật liệu khó tái chế cơ học, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào quy mô, nguồn nguyên liệu, mức tiêu thụ năng lượng, yêu cầu kiểm soát phát thải và khả năng tiêu thụ sản phẩm đầu ra.

Vì vậy, không nên đánh giá công nghệ chỉ dựa trên việc nó có thể xử lý được loại rác nào. Cần xem xét toàn bộ hệ thống: nguyên liệu đầu vào có đủ ổn định không, chất thải phụ được quản lý ra sao, sản phẩm đầu ra có đáp ứng tiêu chuẩn không và mô hình có khả thi về kinh tế hay không. Công nghệ tốt nhất trong phòng thí nghiệm chưa chắc là công nghệ phù hợp nhất cho một địa phương hoặc một nhóm doanh nghiệp cụ thể.

Chính sách có thể tạo thị trường cho nhựa tái sinh

OECD cho rằng các chính sách liên quan đến nhựa cần được phối hợp trên toàn bộ vòng đời, thay vì chỉ tập trung vào khâu xử lý chất thải. Các công cụ có thể bao gồm tiêu chuẩn thiết kế, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, cơ chế khuyến khích sử dụng nguyên liệu tái sinh, yêu cầu về công bố thông tin và đầu tư cho hạ tầng thu gom.

Trong thực tế, một quy định chỉ tạo ra hiệu quả khi có phương pháp đo lường và kiểm tra rõ ràng. Nếu yêu cầu tỷ lệ tái sinh không đi kèm tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc và hệ thống kiểm định, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn khi chứng minh sự tuân thủ. Ngược lại, quy định minh bạch có thể giúp hình thành nhu cầu ổn định, khuyến khích đầu tư vào nhà máy tái chế và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp đổi mới thiết kế.

Trách nhiệm cũng cần được phân bổ hợp lý. Nhà sản xuất có vai trò trong thiết kế và lựa chọn vật liệu; thương hiệu quyết định yêu cầu bao bì; nhà bán lẻ ảnh hưởng đến cách sản phẩm được đưa ra thị trường; người tiêu dùng tham gia sử dụng và phân loại; còn đơn vị xử lý chịu trách nhiệm biến chất thải thành nguyên liệu hoặc sản phẩm mới. Không một chủ thể nào có thể tự mình giải quyết toàn bộ vấn đề.

Tái chế nhựa vẫn là một phần quan trọng của kinh tế tuần hoàn, nhưng hiệu quả của nó không thể được đo chỉ bằng số lượng nhựa đưa vào máy nghiền hay số sản phẩm có thể tái chế về mặt kỹ thuật. Cần nhìn đến khả năng thu gom, chất lượng nguyên liệu đầu ra, số lần vật liệu được giữ lại trong nền kinh tế và tác động của toàn bộ quá trình.

Đối với doanh nghiệp, hướng đi thực tế là kết hợp nhiều giải pháp: giảm vật liệu không cần thiết, ưu tiên thiết kế có khả năng thu hồi, mở rộng sử dụng nhựa tái sinh khi phù hợp, đầu tư vào dữ liệu và phối hợp với các đối tác trong chuỗi cung ứng. Khi những giải pháp này được triển khai đồng thời, tái chế mới có thể trở thành một bộ phận của hệ thống quản trị nhựa hiệu quả, thay vì bị kỳ vọng như lời giải duy nhất cho ô nhiễm.