Nhựa tự phân hủy không phải là lời giải đơn giản cho ô nhiễm trắng

Trong nỗ lực giảm ô nhiễm trắng, nhựa tự phân hủy thường được giới thiệu như một lựa chọn thay thế cho nhựa truyền thống. Tuy nhiên, cách gọi này dễ tạo ra kỳ vọng vượt quá khả năng thực tế của vật liệu. Một sản phẩm được dán nhãn “phân hủy sinh học” không có nghĩa là nó sẽ nhanh chóng biến mất khi bị vứt ngoài môi trường; cũng không phải mọi loại nhựa có nguồn gốc sinh học đều có thể phân hủy.

Điểm then chốt nằm ở sự khác nhau giữa nguồn nguyên liệu, đặc tính polymer, điều kiện phân hủy và hệ thống xử lý sau sử dụng. Nếu thiếu một trong các mắt xích đó, vật liệu được quảng bá là thân thiện với môi trường có thể không đem lại hiệu quả như kỳ vọng, thậm chí làm phức tạp thêm hoạt động phân loại và tái chế.

Với doanh nghiệp sản xuất bao bì, người tiêu dùng và cơ quan quản lý, vấn đề không chỉ là chọn “nhựa xanh” thay cho nhựa thông thường. Câu hỏi quan trọng hơn là sản phẩm được thiết kế để đi vào dòng xử lý nào, có tiêu chuẩn nào xác nhận đặc tính của nó và hạ tầng hiện có có đáp ứng được yêu cầu đó hay không.

Ba khái niệm thường bị đánh đồng

Trong lĩnh vực vật liệu polymer, các thuật ngữ “nhựa sinh học”, “nhựa phân hủy sinh học” và “nhựa có thể ủ phân” mô tả những đặc tính khác nhau. Việc dùng chúng thay thế cho nhau trong quảng cáo hoặc giao tiếp với người mua có thể dẫn đến hiểu sai về vòng đời sản phẩm.

Nhựa sinh học nói về nguồn gốc, không nhất thiết nói về khả năng phân hủy

Nhựa sinh học, thường được gọi là bioplastic, có thể được sản xuất một phần hoặc toàn bộ từ nguyên liệu sinh học như tinh bột, đường, dầu thực vật hay các nguồn sinh khối khác. Nhưng nguồn gốc sinh học không tự động quyết định khả năng phân hủy. Một số polymer có nguồn gốc sinh học có tính chất hóa học tương tự polymer sản xuất từ nguyên liệu hóa thạch và có thể tồn tại lâu trong môi trường.

Ở chiều ngược lại, một số polymer có nguồn gốc hóa thạch vẫn có thể được thiết kế để phân hủy sinh học trong điều kiện nhất định. Vì vậy, việc chỉ nhìn vào nguyên liệu đầu vào là chưa đủ để đánh giá tác động môi trường của sản phẩm.

Phân hủy sinh học cần vi sinh vật và điều kiện phù hợp

Phân hủy sinh học là quá trình vật liệu bị vi sinh vật chuyển hóa thành các sản phẩm cuối cùng như nước, khí carbon dioxide, sinh khối và trong điều kiện thiếu oxy có thể tạo ra methane. Tốc độ và mức độ phân hủy phụ thuộc vào nhiệt độ, độ ẩm, lượng oxy, hoạt động của vi sinh vật, kích thước sản phẩm và cấu trúc polymer.

Cùng một chiếc túi hoặc màng nhựa có thể đáp ứng yêu cầu phân hủy trong môi trường công nghiệp nhưng không đạt kết quả tương tự khi chôn lấp, thả xuống biển hoặc để ngoài đất. Do đó, cụm từ “phân hủy sinh học” cần đi kèm thông tin về môi trường thử nghiệm, thời gian và tiêu chuẩn đánh giá.

Nhựa có thể ủ phân thường đòi hỏi cơ sở xử lý chuyên dụng

Nhựa có thể ủ phân, đặc biệt là loại được thiết kế cho hệ thống ủ phân công nghiệp, thường cần nhiệt độ, độ ẩm và thời gian xử lý được kiểm soát. Những điều kiện này khác đáng kể so với đống rác hữu cơ gia đình hoặc môi trường tự nhiên.

Khi bị trộn vào dòng nhựa tái chế thông thường, vật liệu có thể ủ phân cũng có thể gây ảnh hưởng đến chất lượng nguyên liệu đầu ra. Ngược lại, nếu bị đưa vào bãi chôn lấp, sản phẩm có thể không phân hủy theo tốc độ mà người tiêu dùng hình dung. Đây là lý do việc ghi nhãn phải gắn với hướng dẫn thu gom và xử lý cụ thể.

Vì sao thay thế vật liệu chưa đủ để giải quyết ô nhiễm trắng?

Ô nhiễm trắng không chỉ bắt nguồn từ loại polymer được sử dụng. Nó còn liên quan đến khối lượng tiêu thụ, thời gian sử dụng, thiết kế sản phẩm, khả năng thu gom, tỷ lệ thất thoát ra môi trường và phương pháp xử lý cuối vòng đời.

Ngay cả sản phẩm dùng một lần dù có khả năng phân hủy trong điều kiện nhất định vẫn sử dụng tài nguyên để sản xuất, cần năng lượng trong quá trình gia công và có thể không được thu gom đúng cách. Nếu sản phẩm bị phát tán vào sông, biển hoặc đất, các điều kiện cần thiết cho quá trình phân hủy có thể không tồn tại. Trong một số trường hợp, vật liệu còn có thể bị phân mảnh thành các mảnh nhỏ trước khi quá trình phân hủy hoàn tất.

UNEP, trong báo cáo Turning off the Tap năm 2023, nhấn mạnh rằng xử lý ô nhiễm nhựa cần kết hợp giảm các sản phẩm không cần thiết, tái sử dụng, thiết kế lại sản phẩm và cải thiện hệ thống tuần hoàn, thay vì chỉ chuyển từ một loại vật liệu sang loại khác. Quan điểm này có ý nghĩa trực tiếp với doanh nghiệp: vật liệu thay thế là một công cụ, không phải toàn bộ chiến lược môi trường.

Hạ tầng xử lý quyết định hiệu quả thực tế

Để một loại nhựa phân hủy sinh học hoặc có thể ủ phân phát huy đúng đặc tính, hệ thống sau sử dụng phải nhận diện, phân loại và đưa sản phẩm đến đúng cơ sở. Nếu địa phương không có mạng lưới thu gom riêng hoặc cơ sở ủ phân công nghiệp, lợi ích môi trường được công bố có thể không đạt được trong thực tế.

Thách thức này cũng đặt ra đối với doanh nghiệp bao bì. Việc đưa một vật liệu mới ra thị trường mà không chuẩn bị hướng dẫn thu gom có thể làm tăng sự nhầm lẫn ở khâu phân loại. Nhân viên thu gom và cơ sở tái chế cần biết sản phẩm thuộc dòng vật liệu nào, có thể xử lý bằng công nghệ hiện hữu hay phải tách riêng.

Doanh nghiệp cần kiểm tra gì trước khi đổi vật liệu?

Quyết định chuyển sang nhựa tự phân hủy không nên chỉ dựa trên thông tin từ nhà cung cấp hạt nhựa hoặc một dòng chữ trên bao bì. Doanh nghiệp cần đánh giá đồng thời yêu cầu kỹ thuật, khả năng xử lý và bằng chứng về môi trường.

Xác định đúng yêu cầu sử dụng

Trước tiên, cần xem xét sản phẩm có thực sự cần thay thế bằng vật liệu phân hủy hay không. Với bao bì có thể thu hồi và tái sử dụng nhiều lần, việc cải thiện độ bền, thiết kế đơn vật liệu hoặc tăng tỷ lệ sử dụng nhựa tái sinh có thể phù hợp hơn so với chuyển sang một loại polymer khó phân loại.

Các tiêu chí như độ bền cơ học, khả năng chịu nhiệt, chống ẩm, tiếp xúc thực phẩm, độ trong, khả năng hàn dán và tốc độ gia công phải được đánh giá cùng mục tiêu môi trường. Nếu vật liệu mới làm tăng tỷ lệ sản phẩm lỗi hoặc rút ngắn thời gian sử dụng, lợi ích từ việc phân hủy có thể bị giảm bởi lượng vật liệu tiêu thụ cao hơn.

Yêu cầu hồ sơ thử nghiệm đầy đủ

Hồ sơ cần xác nhận đặc tính phân hủy từ phòng thử nghiệm có năng lực, trong đó nêu rõ phương pháp thử, điều kiện nhiệt độ và độ ẩm, thời gian, mức độ phân hủy và các sản phẩm sau phân hủy. Một tuyên bố chung như “thân thiện với môi trường” không thay thế cho dữ liệu kỹ thuật.

Các tiêu chuẩn quốc tế như ISO 17088 về bao bì có thể ủ phân trong điều kiện công nghiệp cung cấp khung đánh giá cho một nhóm sản phẩm cụ thể. Tuy nhiên, việc đáp ứng tiêu chuẩn không có nghĩa sản phẩm có thể phân hủy ở mọi môi trường. Thông tin về tiêu chuẩn phải đi kèm phạm vi áp dụng và điều kiện xử lý tương ứng.

Đánh giá cả vòng đời và dòng chất thải

Đánh giá vòng đời cần tính đến nguyên liệu, năng lượng, nước, vận chuyển, tỷ lệ phế phẩm, thời gian sử dụng và phương án xử lý sau tiêu dùng. Không nên kết luận một vật liệu tốt hơn chỉ vì nó có nguồn gốc thực vật hoặc có khả năng phân hủy trong phòng thử nghiệm.

Tùy bối cảnh, giải pháp phù hợp có thể là giảm định lượng bao bì, loại bỏ lớp vật liệu không cần thiết, thiết kế để tái chế, tăng hàm lượng tái sinh hoặc tổ chức thu hồi. Mỗi lựa chọn có ưu điểm và giới hạn riêng, tùy thuộc vào sản phẩm và hạ tầng tại thị trường mà doanh nghiệp phục vụ.

Tác động của chính sách và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất

Tại Việt Nam, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn đã đưa trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, thường được gọi là EPR, vào khung quản lý chất thải. Với các nhóm sản phẩm và bao bì thuộc phạm vi áp dụng, doanh nghiệp có thể phải thực hiện trách nhiệm tái chế hoặc đóng góp tài chính cho hoạt động xử lý theo quy định.

EPR làm thay đổi cách doanh nghiệp nhìn về bao bì. Chi phí môi trường không còn chỉ nằm ở khâu mua hạt nhựa và gia công, mà còn liên quan đến khả năng thu gom, phân loại và tái chế sau tiêu dùng. Một vật liệu mới vì thế cần được đánh giá theo khả năng hòa nhập vào hệ thống quản lý chất thải, thay vì chỉ theo giá thành hoặc thông điệp tiếp thị.

Với cơ quan quản lý, việc kiểm soát tuyên bố môi trường cũng có vai trò quan trọng. Các cụm từ như “tự phân hủy”, “phân hủy hoàn toàn” hay “không gây ô nhiễm” nếu không có điều kiện và bằng chứng kèm theo có thể khiến người tiêu dùng xử lý sản phẩm sai cách. Ghi nhãn rõ ràng cần cho biết sản phẩm nên được thu gom ở đâu và không nên bỏ vào dòng chất thải nào.

Thiết kế bao bì phải gắn với hệ thống thu hồi

Thiết kế vì môi trường không chỉ là lựa chọn vật liệu có hàm lượng carbon thấp hơn trên lý thuyết. Bao bì cần được xem xét từ khâu sản xuất đến thu hồi. Các đặc tính như số lượng lớp, loại mực in, keo dán, nắp, nhãn và phụ gia có thể ảnh hưởng đến khả năng tái chế hoặc xử lý.

Đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, một bước thực tế là lập bản đồ dòng vật liệu: sản phẩm được bán ở đâu, sau sử dụng thường đi theo kênh nào, có đơn vị thu gom nào tiếp nhận và cơ sở xử lý cuối cùng sử dụng công nghệ gì. Thông tin này giúp tránh đầu tư vào vật liệu mà thị trường chưa có khả năng xử lý.

Công nghệ mới cần đi cùng sự minh bạch

Ngành nhựa đang phát triển nhiều hướng vật liệu và công nghệ, từ polymer có nguồn gốc sinh học, nhựa phân hủy sinh học, tái chế cơ học đến tái chế hóa học. Mỗi công nghệ giải quyết một phần bài toán và đều có giới hạn về chi phí, quy mô, chất lượng nguyên liệu đầu vào, năng lượng tiêu thụ hoặc khả năng triển khai.

Việc xếp hạng các lựa chọn không nên dựa trên một chỉ số duy nhất. Tỷ lệ nguyên liệu sinh học không cho biết toàn bộ tác động môi trường; khả năng tái chế trên lý thuyết không bảo đảm có hệ thống thu gom; còn khả năng phân hủy trong điều kiện công nghiệp không đồng nghĩa với phân hủy ngoài tự nhiên.

Minh bạch thông tin vì vậy trở thành yếu tố cạnh tranh quan trọng. Nhà sản xuất vật liệu cần công bố phạm vi ứng dụng, điều kiện xử lý, tiêu chuẩn thử nghiệm và giới hạn kỹ thuật. Doanh nghiệp bao bì cần truyền đạt lại thông tin đó một cách dễ hiểu, tránh biến đặc tính chuyên môn thành lời hứa tuyệt đối.

Người tiêu dùng lựa chọn có trách nhiệm không nhất thiết là tìm sản phẩm mang nhãn “tự phân hủy” trong mọi tình huống. Sử dụng sản phẩm lâu hơn, hạn chế đồ dùng không cần thiết, phân loại đúng và đưa vật liệu vào đúng kênh thu gom thường có ý nghĩa thiết thực hơn một tuyên bố môi trường thiếu điều kiện đi kèm.

Nhựa tự phân hủy có thể là một phần của giải pháp cho những ứng dụng phù hợp, nhưng không thể thay thế việc giảm tiêu dùng không cần thiết, thiết kế sản phẩm tốt hơn và xây dựng hệ thống thu gom, tái chế. Đối với doanh nghiệp, câu hỏi cần đặt ra không phải là vật liệu có “xanh” hay không, mà là nó được sản xuất, sử dụng và xử lý như thế nào trong toàn bộ vòng đời. Chỉ khi ba khâu này được kết nối, đổi mới vật liệu mới có thể tạo ra tác động môi trường có thể kiểm chứng.