Hộ chiếu sản phẩm số: Bước chuyển mới trong truy xuất nguồn gốc dệt may

Trong nhiều năm, truy xuất nguồn gốc của ngành dệt may chủ yếu tập trung vào việc xác định nhà cung cấp nguyên liệu, cơ sở sản xuất và chứng từ thương mại. Cách tiếp cận này đang thay đổi khi các thị trường lớn chuyển từ yêu cầu khai báo riêng lẻ sang quản lý dữ liệu xuyên suốt vòng đời sản phẩm.

Một trong những chính sách có thể tạo ảnh hưởng đáng kể là Quy định về thiết kế sinh thái đối với sản phẩm bền vững của Liên minh châu Âu, thường được gọi là ESPR. Quy định này thiết lập khung pháp lý cho hộ chiếu sản phẩm số, trong đó các dữ liệu liên quan đến vật liệu, độ bền, khả năng sửa chữa, tái chế và tác động môi trường có thể được gắn với từng sản phẩm hoặc nhóm sản phẩm.

Đối với doanh nghiệp dệt may, đây không chỉ là câu chuyện về một mã QR trên nhãn hàng. Vấn đề cốt lõi là khả năng thu thập, kiểm chứng, liên kết và chia sẻ dữ liệu từ sợi, vải, nhuộm, hoàn tất cho đến may mặc, phân phối và xử lý sau sử dụng. Doanh nghiệp nào coi đây là một dự án dữ liệu và quản trị chuỗi cung ứng, thay vì chỉ là yêu cầu tuân thủ, sẽ có nhiều cơ hội chủ động hơn khi các quy định mới được triển khai.

ESPR đưa dữ liệu vòng đời vào trung tâm

Quy định ESPR của EU được ban hành năm 2024 nhằm tạo khung chung cho việc cải thiện tính bền vững của nhiều nhóm sản phẩm. Văn bản này cho phép EU xây dựng các yêu cầu cụ thể theo từng nhóm hàng thông qua những đạo luật ủy quyền sau đó. Dệt may và giày dép nằm trong các nhóm sản phẩm được xác định là có mức độ ưu tiên trong quá trình xây dựng chính sách.

Hộ chiếu sản phẩm số là một thành phần quan trọng của khung pháp lý này. Theo định hướng của ESPR, hộ chiếu có thể cung cấp các thông tin cần thiết cho nhiều chủ thể trong chuỗi giá trị, từ doanh nghiệp, cơ quan quản lý, nhà mua hàng đến đơn vị sửa chữa, tái sử dụng và tái chế. Phạm vi dữ liệu cụ thể sẽ phụ thuộc vào quy định áp dụng cho từng nhóm sản phẩm.

Điểm đáng chú ý là hộ chiếu sản phẩm số không đồng nghĩa với việc mọi dữ liệu thương mại phải được công khai cho tất cả mọi người. Quy định dự kiến phân biệt quyền truy cập của các nhóm sử dụng dữ liệu khác nhau. Một số thông tin có thể dành cho người tiêu dùng, trong khi dữ liệu kỹ thuật hoặc thông tin nhạy cảm về chuỗi cung ứng chỉ được cung cấp cho cơ quan có thẩm quyền hay đối tác phù hợp.

Từ hồ sơ lô hàng đến dữ liệu có thể kiểm chứng

Trong chuỗi cung ứng dệt may, một sản phẩm thường đi qua nhiều công đoạn và nhiều doanh nghiệp. Xơ có thể được kéo sợi ở một quốc gia, dệt hoặc đan ở quốc gia thứ hai, nhuộm tại quốc gia thứ ba rồi cắt may ở một nơi khác. Nếu mỗi công đoạn sử dụng một hệ thống mã hóa và một cách ghi nhận khác nhau, việc tổng hợp dữ liệu cuối cùng sẽ khó khăn, ngay cả khi doanh nghiệp đã có hồ sơ nội bộ.

Hộ chiếu sản phẩm số vì thế đặt ra yêu cầu về tính liên thông. Dữ liệu phải được gắn với một định danh ổn định, có thể cập nhật khi sản phẩm chuyển sang công đoạn tiếp theo và có cơ chế xác định bên chịu trách nhiệm. Một bảng tính riêng lẻ hoặc một bộ chứng từ chỉ phục vụ cho một đơn hàng có thể không đủ đáp ứng yêu cầu nếu không thể đối chiếu với dữ liệu đầu vào và kết quả sản xuất.

Điều này cũng làm thay đổi ý nghĩa của truy xuất nguồn gốc. Truy xuất không còn chỉ để trả lời câu hỏi “sản phẩm được sản xuất ở đâu”, mà phải có khả năng giải thích “sản phẩm được làm từ vật liệu nào, qua những công đoạn nào, với dữ liệu nào chứng minh cho các thông tin đó”.

Những lớp dữ liệu doanh nghiệp dệt may cần chuẩn bị

Chưa thể xác định toàn bộ trường dữ liệu bắt buộc cho từng mặt hàng dệt may trước khi các quy định sản phẩm cụ thể được ban hành. Tuy nhiên, từ định hướng của ESPR và Chiến lược của EU về dệt may bền vững và tuần hoàn, doanh nghiệp có thể bắt đầu chuẩn bị theo một số nhóm thông tin nền tảng.

Vật liệu và thành phần sản phẩm

Nhóm dữ liệu đầu tiên là thành phần sợi và vật liệu. Doanh nghiệp cần phân biệt rõ tỷ lệ giữa các loại sợi, nguồn nguyên liệu, vật liệu tái chế nếu có, cũng như các thành phần phụ như chỉ may, khóa kéo, cúc, lớp phủ hoặc vật liệu ghép. Việc ghi nhận ở cấp sản phẩm cuối cùng cần liên kết với dữ liệu của nhà cung cấp, thay vì chỉ dựa trên mô tả chung trong hồ sơ bán hàng.

Đối với sợi tái chế, thông tin về nguồn nguyên liệu đầu vào và phương pháp xác nhận tỷ lệ tái chế có thể trở thành yếu tố quan trọng. Một tuyên bố về “vật liệu tái chế” không có nhiều giá trị nếu doanh nghiệp không thể cung cấp chứng từ, kết quả kiểm tra hoặc hệ thống kiểm soát phù hợp để chứng minh cho tuyên bố đó.

Ngoài ra, doanh nghiệp cũng cần lưu ý sự khác biệt giữa dữ liệu theo thiết kế sản phẩm và dữ liệu thực tế của từng lô. Một mẫu áo có thể được thiết kế với thành phần cố định, nhưng nguyên liệu thay thế, sai khác giữa các nhà cung cấp hoặc thay đổi trong quá trình sản xuất có thể làm biến động thông tin cuối cùng. Hệ thống quản lý cần nhận diện được những thay đổi này.

Độ bền, khả năng sửa chữa và xử lý sau sử dụng

Chiến lược dệt may bền vững của EU nhấn mạnh mục tiêu để sản phẩm dệt may có độ bền cao hơn, có thể sửa chữa và tái chế tốt hơn. Vì vậy, dữ liệu về sản phẩm có thể không dừng ở nguồn gốc vật liệu. Các thông tin liên quan đến hướng dẫn bảo quản, khả năng thay thế một số bộ phận, cách tháo rời hoặc phương án xử lý cuối vòng đời cũng có thể trở nên quan trọng.

Với doanh nghiệp, điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa bộ phận thiết kế, kỹ thuật, thu mua, quản lý chất lượng và sản xuất. Một sản phẩm được tuyên bố là dễ tái chế nhưng sử dụng nhiều lớp vật liệu kết hợp khó tách có thể tạo ra khoảng cách giữa thông tin công bố và khả năng xử lý thực tế.

Thiết kế sản phẩm cũng cần được xem xét sớm hơn trong quy trình tuân thủ. Nếu yêu cầu về khả năng sửa chữa hoặc tái chế chỉ được kiểm tra sau khi mẫu đã hoàn thiện, chi phí điều chỉnh thường cao hơn và có thể ảnh hưởng đến tiến độ giao hàng. Ngược lại, đưa các tiêu chí này vào giai đoạn phát triển sản phẩm giúp doanh nghiệp phát hiện sớm những điểm không phù hợp.

Tác động trực tiếp đến doanh nghiệp Việt Nam

Việt Nam là một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng may mặc quốc tế, nhưng doanh nghiệp trong nước thường tham gia ở những công đoạn khác nhau và có mức độ kiểm soát dữ liệu không đồng đều. Các doanh nghiệp sở hữu thương hiệu hoặc trực tiếp làm việc với nhà mua hàng quốc tế có thể phải chịu trách nhiệm lớn hơn trong việc tổng hợp thông tin. Trong khi đó, doanh nghiệp gia công vẫn cần cung cấp dữ liệu chính xác cho khách hàng để hồ sơ sản phẩm hoàn chỉnh.

Tác động đầu tiên là chi phí tổ chức dữ liệu. Doanh nghiệp có thể phải rà soát lại mã nguyên liệu, tiêu chuẩn nhà cung cấp, quy trình phê duyệt thay đổi và cách lưu hồ sơ sản xuất. Nếu thông tin đang nằm rải rác ở email, bảng tính, phần mềm quản trị đơn hàng và hồ sơ giấy, việc đối chiếu khi có yêu cầu sẽ mất nhiều thời gian.

Tác động thứ hai liên quan đến quan hệ với nhà cung cấp. Ở khâu may, doanh nghiệp không thể tự tạo ra dữ liệu đáng tin cậy về sợi hoặc vải nếu nhà cung cấp nguyên liệu không cung cấp được thông tin tương ứng. Vì vậy, năng lực đáp ứng quy định mới sẽ phụ thuộc một phần vào chất lượng quản trị của toàn bộ chuỗi cung ứng, không chỉ vào nhà máy may cuối cùng.

Tác động thứ ba là yêu cầu về kiểm soát tuyên bố môi trường. Những cụm từ như “xanh”, “bền vững”, “thân thiện với môi trường” hoặc “tái chế” có thể bị xem xét nghiêm ngặt hơn nếu không đi kèm tiêu chí và bằng chứng rõ ràng. Doanh nghiệp cần phân biệt giữa dữ liệu đã được xác minh, dữ liệu do nhà cung cấp tự công bố và nhận định tiếp thị. Ba loại thông tin này không nên được sử dụng như nhau.

Doanh nghiệp vừa và nhỏ đối mặt với bài toán nguồn lực

Các doanh nghiệp lớn thường có điều kiện đầu tư vào phần mềm quản trị, phòng kiểm nghiệm và đội ngũ phụ trách tuân thủ. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ, thách thức có thể nằm ở chi phí, nhân sự và khả năng tiếp cận tiêu chuẩn kỹ thuật. Tuy nhiên, việc chưa thể triển khai một hệ thống phức tạp không có nghĩa là có thể trì hoãn toàn bộ công tác chuẩn hóa dữ liệu.

Một lộ trình thực tế có thể bắt đầu từ việc lập bản đồ chuỗi cung ứng cho những sản phẩm xuất khẩu chủ lực. Doanh nghiệp cần biết dữ liệu nào đang có, dữ liệu nào thiếu, ai là người chịu trách nhiệm cập nhật và thông tin nào cần được xác minh độc lập. Sau đó, doanh nghiệp có thể chuẩn hóa các trường dữ liệu cơ bản trước khi lựa chọn giải pháp công nghệ.

Điều quan trọng là tránh đầu tư phần mềm trước khi thống nhất quy trình. Một hệ thống đắt tiền vẫn không giải quyết được vấn đề nếu dữ liệu đầu vào thiếu, mã sản phẩm không nhất quán hoặc các bộ phận không có trách nhiệm rõ ràng. Công nghệ nên hỗ trợ quy trình quản trị, không thay thế việc thiết kế quy trình.

Cơ hội nâng cấp chuỗi cung ứng thay vì chỉ đáp ứng quy định

Hộ chiếu sản phẩm số có thể tạo thêm áp lực, nhưng cũng mở ra khả năng nâng cấp cách doanh nghiệp vận hành. Khi dữ liệu nguyên liệu, sản xuất và chất lượng được liên kết, doanh nghiệp có thể giảm thời gian tìm kiếm hồ sơ, phát hiện nhanh sự cố theo lô và cải thiện khả năng phản hồi với khách hàng.

Dữ liệu chuẩn hóa cũng giúp doanh nghiệp đánh giá nhà cung cấp dựa trên nhiều tiêu chí hơn giá và thời gian giao hàng. Khả năng cung cấp thông tin vật liệu, tính ổn định của chất lượng, năng lực kiểm soát hóa chất và mức độ minh bạch có thể trở thành một phần của quá trình lựa chọn đối tác.

Ở góc độ thiết kế, thông tin về tỷ lệ vật liệu, cấu trúc sản phẩm và khả năng xử lý sau sử dụng có thể hỗ trợ doanh nghiệp phát triển các dòng hàng khác biệt. Đây không phải là bảo đảm rằng sản phẩm sẽ bán được giá cao hơn, nhưng nó giúp doanh nghiệp có cơ sở cụ thể hơn khi trao đổi với khách hàng về yêu cầu kỹ thuật và môi trường.

Trong dài hạn, việc xây dựng dữ liệu đáng tin cậy có thể hỗ trợ các mô hình kinh doanh tuần hoàn như sửa chữa, tái sử dụng, thu hồi hoặc tái chế. Những mô hình này chỉ có thể vận hành hiệu quả khi đơn vị tiếp nhận sản phẩm biết sản phẩm gồm những vật liệu gì, có thể tháo tách ra sao và cần xử lý theo phương pháp nào.

Những việc cần theo dõi trong giai đoạn tới

ESPR là một khung pháp lý, còn các yêu cầu cụ thể đối với từng nhóm sản phẩm sẽ tiếp tục được phát triển thông qua các bước lập quy định của EU. Vì vậy, doanh nghiệp không nên coi một bộ biểu mẫu hiện tại là yêu cầu cuối cùng. Cách tiếp cận phù hợp hơn là xây dựng hệ thống có khả năng cập nhật khi trường dữ liệu, phương thức xác minh hoặc yêu cầu công bố thay đổi.

Các nhà xuất khẩu cũng cần theo dõi yêu cầu trực tiếp từ nhà mua hàng. Trong nhiều trường hợp, nhãn hàng có thể yêu cầu dữ liệu trước khi nghĩa vụ pháp lý áp dụng đầy đủ cho từng mặt hàng. Yêu cầu thương mại này có thể trở thành bước chuẩn bị sớm cho các tiêu chuẩn bắt buộc về sau.

Ba vấn đề cần được ưu tiên là chất lượng dữ liệu nhà cung cấp, khả năng liên kết hồ sơ theo mã sản phẩm và cơ chế kiểm tra các tuyên bố về vật liệu hoặc môi trường. Nếu ba nền tảng này được xây dựng sớm, doanh nghiệp sẽ có vị thế tốt hơn khi khách hàng yêu cầu truy xuất sâu hơn hoặc khi cơ quan quản lý áp dụng quy định mới.

Với ngành dệt may Việt Nam, hộ chiếu sản phẩm số vì thế nên được nhìn nhận như một phần của quá trình chuyển đổi quản trị. Quy định có thể bắt đầu từ thị trường xuất khẩu, nhưng năng lực dữ liệu, thiết kế tuần hoàn và kiểm soát chuỗi cung ứng sẽ ngày càng ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp ở nhiều thị trường khác nhau.