Kinh tế tuần hoàn đang định hình lại chuỗi giá trị dệt may

Ngành dệt may đang bước vào giai đoạn mà năng lực sản xuất và chi phí lao động không còn là những yếu tố duy nhất quyết định khả năng cạnh tranh. Cách doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu, thiết kế sản phẩm, quản lý hóa chất, xử lý chất thải và cung cấp dữ liệu cho khách hàng ngày càng có ảnh hưởng trực tiếp đến việc duy trì đơn hàng.

Xu hướng này xuất phát từ hai hướng chính. Một mặt, các thị trường tiêu dùng lớn đang xây dựng quy định nhằm kéo dài vòng đời sản phẩm, nâng cao khả năng tái chế và hạn chế chất thải. Mặt khác, các nhãn hàng quốc tế chịu sức ép phải chứng minh nguồn nguyên liệu, điều kiện sản xuất và tác động môi trường trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Với các nhà máy và doanh nghiệp dệt may Việt Nam, kinh tế tuần hoàn vì thế không còn chỉ là một chương trình trách nhiệm xã hội, mà dần trở thành yêu cầu thương mại.

Từ sản xuất tuyến tính đến chuỗi giá trị tuần hoàn

Mô hình truyền thống của ngành dệt may thường vận hành theo chuỗi “khai thác nguyên liệu, sản xuất, tiêu dùng và thải bỏ”. Vải được tạo ra từ sợi tự nhiên hoặc sợi tổng hợp, được cắt may thành sản phẩm, đưa đến người tiêu dùng rồi có thể kết thúc vòng đời tại bãi chôn lấp hoặc lò đốt. Một phần sản phẩm được tái sử dụng hoặc thu gom, nhưng các hoạt động này chưa tạo thành một hệ thống đồng bộ ở nhiều thị trường.

Kinh tế tuần hoàn đặt ra cách tiếp cận khác. Sản phẩm cần được thiết kế để có vòng đời dài hơn, dễ sửa chữa, dễ tháo rời và thuận lợi cho việc tái sử dụng hoặc tái chế. Chất thải của công đoạn này có thể trở thành nguyên liệu cho công đoạn khác. Doanh nghiệp cũng phải quan tâm đến toàn bộ vòng đời sản phẩm, thay vì chỉ tối ưu một công đoạn riêng lẻ như giảm chi phí cắt may hoặc tăng tốc độ giao hàng.

Trong dệt may, chuyển đổi tuần hoàn có thể diễn ra ở nhiều cấp độ. Ở cấp độ nguyên liệu, doanh nghiệp có thể tăng sử dụng sợi tái chế, sợi tái sinh hoặc nguyên liệu có chứng nhận về nguồn gốc. Ở cấp độ thiết kế, quần áo có thể được tạo ra với cấu trúc đơn giản hơn, giảm sự pha trộn khó tách giữa nhiều loại sợi. Ở cấp độ sản xuất, vải lỗi, đầu mẩu và phế liệu cắt may cần được phân loại để tái sử dụng thay vì trộn lẫn với rác thải thông thường.

Tuy nhiên, tuần hoàn không đồng nghĩa với việc mọi vật liệu tái chế đều tự động bền vững hơn. Hiệu quả thực tế phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu, công nghệ xử lý, mức tiêu thụ năng lượng, chất lượng sản phẩm sau tái chế và khả năng thu hồi khi sản phẩm hết vòng đời. Đây là lý do các nhãn hàng và nhà mua hàng ngày càng yêu cầu dữ liệu chi tiết thay cho những tuyên bố chung về “xanh” hoặc “thân thiện môi trường”.

Quy định của châu Âu tạo sức ép mới cho doanh nghiệp

Thiết kế sản phẩm trở thành trọng tâm

Liên minh châu Âu đã đưa ra Khung pháp lý về thiết kế sinh thái cho các sản phẩm bền vững, được ban hành dưới dạng Quy định (EU) 2024/1781. Văn bản này mở rộng cách tiếp cận thiết kế sinh thái từ phạm vi sử dụng năng lượng sang nhiều nhóm sản phẩm, đồng thời tạo cơ sở để đặt ra yêu cầu về độ bền, khả năng sửa chữa, tái chế, hiệu quả sử dụng tài nguyên và thông tin sản phẩm.

Dệt may là một trong những lĩnh vực được đặc biệt quan tâm trong chính sách sản phẩm bền vững của EU. Quy định chi tiết đối với từng nhóm sản phẩm không thể được suy ra chỉ từ việc văn bản khung đã có hiệu lực; doanh nghiệp vẫn phải theo dõi các văn bản triển khai, tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu thị trường liên quan. Dù vậy, định hướng chính đã rõ: thiết kế sản phẩm sẽ ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận thị trường không kém gì năng lực sản xuất.

Thay đổi này có thể làm thay đổi cách doanh nghiệp nhận đơn hàng. Trước đây, một nhà máy chủ yếu nhận thông số về kiểu dáng, chất liệu, màu sắc, định lượng và thời hạn giao hàng. Trong mô hình mới, hồ sơ kỹ thuật có thể phải bao gồm thêm thông tin về thành phần sợi, tỷ lệ vật liệu tái chế, thuốc nhuộm, xử lý hoàn tất, độ bền, khả năng sửa chữa và phương án cuối vòng đời.

Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số và yêu cầu dữ liệu

Một trong những công cụ quan trọng của chính sách sản phẩm bền vững là Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số. Về nguyên tắc, công cụ này cho phép lưu trữ và chia sẻ thông tin liên quan đến sản phẩm, chẳng hạn như nguồn nguyên liệu, đặc tính kỹ thuật, khả năng sửa chữa, tái chế hoặc xử lý sau khi sử dụng. Cách triển khai cụ thể phụ thuộc vào quy định đối với từng nhóm hàng và các tiêu chuẩn dữ liệu đi kèm.

Đối với doanh nghiệp dệt may, yêu cầu này làm nổi bật một vấn đề vốn thường bị xem là công việc hành chính: quản trị dữ liệu. Thông tin về sợi có thể nằm ở nhà cung cấp nguyên liệu, dữ liệu nhuộm nằm tại xưởng hoàn tất, còn thông tin về đóng gói hoặc vận chuyển lại thuộc một đơn vị khác. Nếu không có mã lô, quy trình đối chiếu và hệ thống lưu trữ nhất quán, doanh nghiệp sẽ khó chứng minh một sản phẩm thực sự được làm từ nguyên liệu đã công bố.

Việc số hóa dữ liệu cũng không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu từ cơ quan quản lý. Các nhãn hàng cần dữ liệu để đánh giá nhà cung cấp, tính toán tác động môi trường và quản lý rủi ro trong chuỗi cung ứng. Vì vậy, những doanh nghiệp có khả năng cung cấp thông tin nhanh, chính xác và có thể kiểm chứng có thể có lợi thế hơn khi tham gia các chương trình mua hàng dài hạn.

Những điểm nghẽn của tái chế dệt may

Tái chế dệt may thường được nhìn nhận như giải pháp trung tâm của kinh tế tuần hoàn, nhưng đây là lĩnh vực có nhiều giới hạn kỹ thuật. Một sản phẩm có thể chứa nhiều loại sợi, phụ kiện, lớp phủ, chỉ may và hóa chất hoàn tất. Khi các thành phần này không được phân loại từ đầu, chi phí xử lý tăng lên và chất lượng vật liệu thu hồi giảm xuống.

Vải pha giữa sợi tự nhiên và sợi tổng hợp là một ví dụ điển hình. Loại vải này có thể mang lại đặc tính sử dụng phù hợp, nhưng việc tách từng loại sợi sau khi sản phẩm bị thải bỏ phức tạp hơn so với vật liệu đơn thành phần. Tái chế cơ học cũng có thể làm suy giảm chiều dài sợi, khiến vật liệu sau xử lý không dễ quay trở lại các sản phẩm có yêu cầu chất lượng cao.

Tái chế hóa học mở ra khả năng xử lý một số loại vật liệu phức tạp hơn, nhưng đòi hỏi công nghệ, nguồn cung ổn định và hệ thống kiểm soát hóa chất. Không phải mọi cơ sở sản xuất đều có thể tự đầu tư dây chuyền tái chế. Vì vậy, ngành cần các mạng lưới thu gom, phân loại và xử lý có quy mô đủ lớn để giảm chi phí trên mỗi đơn vị vật liệu.

Ở Việt Nam, một thách thức khác là sự phân tán của chuỗi cung ứng. Hoạt động dệt, nhuộm, may, gia công phụ trợ và thu gom phế liệu có thể do nhiều doanh nghiệp độc lập đảm nhiệm. Phế liệu sản xuất thường có giá trị khác nhau tùy loại sợi, màu sắc và mức độ sạch. Nếu không phân loại ngay tại nguồn, cơ hội tái sử dụng sẽ bị giảm và doanh nghiệp khó kiểm soát tỷ lệ vật liệu được thu hồi.

Điều này cho thấy tái chế không thể được giải quyết chỉ bằng cách mua thêm nguyên liệu tái chế. Doanh nghiệp cần đồng thời thiết kế quy trình phân loại, giảm phế liệu, bảo quản vật liệu thu hồi và xác minh nguồn gốc của nguyên liệu đầu vào. Nếu thiếu một mắt xích, tuyên bố về tính tuần hoàn có thể không phản ánh đúng tác động của toàn bộ sản phẩm.

Doanh nghiệp Việt Nam cần chuẩn bị từ đâu?

Đo lường trước khi đầu tư

Đối với nhiều doanh nghiệp, bước đầu tiên không nhất thiết là đầu tư ngay vào công nghệ đắt tiền. Việc cần làm trước là lập bản đồ dòng nguyên liệu và chất thải trong từng công đoạn. Nhà máy cần biết lượng vải đầu vào, tỷ lệ hao hụt khi cắt, các loại phế liệu phát sinh, lượng nước và năng lượng sử dụng, cũng như cách xử lý từng dòng chất thải.

Dữ liệu cơ bản này giúp doanh nghiệp xác định vấn đề có tác động lớn nhất. Một xưởng có thể giảm chi phí đáng kể nhờ tối ưu sơ đồ giác và giảm vải thừa, trong khi một xưởng khác cần ưu tiên xử lý nước thải hoặc thay đổi hóa chất. Không có một lộ trình chung cho mọi doanh nghiệp; hiệu quả phụ thuộc vào quy mô, loại sản phẩm, công nghệ và vị trí của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng.

Trong quá trình đó, cần phân biệt giữa dữ liệu đo lường trực tiếp và dữ liệu do nhà cung cấp cung cấp. Các chứng nhận nguyên liệu có thể hỗ trợ quá trình xác minh, nhưng không thay thế hoàn toàn hệ thống kiểm soát nội bộ. Hồ sơ mua hàng, mã lô, kết quả kiểm nghiệm và biên bản sản xuất cần được liên kết để tạo thành một chuỗi bằng chứng nhất quán.

Thiết kế lại quan hệ với nhà cung cấp

Khả năng chuyển đổi sang mô hình tuần hoàn phụ thuộc nhiều vào quan hệ giữa doanh nghiệp may và các nhà cung cấp sợi, vải, hóa chất, phụ liệu. Nếu chỉ yêu cầu nhà cung cấp đưa ra mức giá thấp nhất và giao hàng nhanh, doanh nghiệp sẽ khó tạo không gian cho các nguyên liệu có tính minh bạch cao hơn hoặc các giải pháp giảm tác động môi trường.

Các hợp đồng dài hạn hơn, quy cách nguyên liệu ổn định và cơ chế chia sẻ dữ liệu có thể giúp nhà cung cấp đầu tư vào công nghệ. Ngược lại, doanh nghiệp may cũng cần đánh giá khả năng thực hiện của nhà cung cấp thay vì đưa ra yêu cầu môi trường quá rộng nhưng không có tiêu chí đo lường. Một bộ yêu cầu rõ ràng, có lộ trình và được kiểm tra định kỳ thường có giá trị hơn những cam kết chung.

Đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, hợp tác theo cụm có thể là một hướng đi thực tế. Nhiều doanh nghiệp có thể cùng sử dụng dịch vụ kiểm nghiệm, thu gom phế liệu, xử lý chất thải hoặc phần mềm truy xuất. Cách tiếp cận này giúp giảm chi phí đầu tư riêng lẻ và tạo khối lượng nguyên liệu đủ lớn cho các đơn vị tái chế.

Cơ hội cạnh tranh nằm ở khả năng chứng minh

Quá trình chuyển đổi có thể buộc doanh nghiệp thay đổi thiết kế, thử nghiệm nguyên liệu mới, đào tạo nhân sự, số hóa hồ sơ và đầu tư cho kiểm soát chất lượng. Một số vật liệu tái chế cũng có đặc tính không hoàn toàn giống nguyên liệu nguyên sinh, khiến quá trình phát triển sản phẩm cần thêm thời gian.

Tuy nhiên, chi phí không chuyển đổi cũng ngày càng rõ hơn. Nếu không có dữ liệu về nguồn nguyên liệu và quy trình sản xuất, doanh nghiệp có thể gặp khó khi tham gia chuỗi cung ứng yêu cầu truy xuất. Nếu không kiểm soát hóa chất và chất thải, việc đáp ứng tiêu chuẩn của nhãn hàng sẽ trở nên tốn kém hơn. Nếu chỉ cạnh tranh bằng giá gia công, doanh nghiệp dễ bị thay thế khi thị trường chuyển sang các nhà cung cấp có năng lực dữ liệu và tuân thủ tốt hơn.

Lợi thế của doanh nghiệp Việt Nam có thể nằm ở khả năng kết hợp năng lực sản xuất với quản trị chuỗi cung ứng. Một nhà máy không nhất thiết phải tự sở hữu toàn bộ công nghệ tái chế, nhưng cần hiểu nguyên liệu đến từ đâu, được xử lý thế nào và có thể chứng minh điều đó ra sao. Năng lực đáp ứng đơn hàng trong tương lai sẽ bao gồm cả năng lực báo cáo, kiểm tra và chia sẻ dữ liệu.

Kinh tế tuần hoàn cũng mở ra những mô hình kinh doanh mới như sửa chữa, tái sử dụng, thu hồi sản phẩm sau tiêu dùng và sản xuất lại. Những mô hình này cần sự phối hợp giữa nhà sản xuất, nhãn hàng, đơn vị bán lẻ, người tiêu dùng và doanh nghiệp xử lý chất thải. Với Việt Nam, việc hình thành thị trường thu gom và phân loại có tổ chức sẽ là điều kiện quan trọng để các khoản đầu tư vào tái chế đạt hiệu quả.

Trong thời gian tới, doanh nghiệp dệt may nên theo dõi đồng thời ba nhóm thay đổi: các quy định về sản phẩm bền vững tại thị trường xuất khẩu, yêu cầu dữ liệu từ nhãn hàng và sự phát triển của công nghệ tái chế. Không phải yêu cầu nào cũng có hiệu lực ngay lập tức, nhưng thời gian chuẩn bị cho hệ thống dữ liệu, nhà cung cấp và quy trình kiểm soát thường dài hơn thời gian doanh nghiệp dự tính.

Kinh tế tuần hoàn vì thế không nên được xem như một khẩu hiệu tiếp thị hoặc một dự án riêng của bộ phận môi trường. Đây là vấn đề liên quan đến thiết kế, mua hàng, sản xuất, chất lượng, công nghệ thông tin và chiến lược thị trường. Những doanh nghiệp bắt đầu bằng việc đo lường chính xác, kiểm soát dữ liệu và cải thiện từng dòng nguyên liệu sẽ có nền tảng vững hơn để thích ứng với chuỗi cung ứng dệt may đang chuyển sang yêu cầu minh bạch và bền vững.