EPR và bước chuyển của thị trường phế liệu: Từ thu gom tự phát đến chuỗi tái chế có truy xuất

Trong nhiều năm, thị trường phế liệu ở Việt Nam vận hành chủ yếu dựa trên mạng lưới thu gom dân lập, cơ sở thu mua nhỏ và các đầu mối phân loại thủ công. Mô hình này giúp một lượng đáng kể kim loại, giấy, nhựa, thủy tinh và nhiều vật liệu khác được đưa trở lại sản xuất, nhưng cũng bộc lộ hạn chế về tiêu chuẩn chất lượng, điều kiện lao động, kiểm soát môi trường và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Sự xuất hiện của trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, thường được gọi là EPR, đang tạo ra một hướng thay đổi quan trọng. Theo cơ chế này, doanh nghiệp sản xuất hoặc nhập khẩu một số nhóm sản phẩm, bao bì có trách nhiệm tổ chức hoặc đóng góp tài chính cho việc thu gom, xử lý sau khi sản phẩm bị thải bỏ. Điều đó khiến phế liệu không còn chỉ được nhìn như hàng hóa mua bán theo giá từng ngày, mà ngày càng gắn với yêu cầu về dữ liệu, tiêu chuẩn tái chế và trách nhiệm môi trường.

Đây không phải là sự thay thế ngay lập tức đối với mạng lưới thu gom hiện có. Thách thức lớn hơn là kết nối khu vực thu gom phi chính thức với các đơn vị tái chế, doanh nghiệp sản xuất và hệ thống quản lý chất thải theo cách minh bạch, hiệu quả và phù hợp với điều kiện thực tế.

EPR làm thay đổi cách nhìn về phế liệu

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã đặt nền tảng pháp lý cho EPR tại Việt Nam. Nghị định 08/2022/NĐ-CP và Thông tư 02/2022/TT-BTNMT tiếp tục quy định khung triển khai, trong đó trách nhiệm của nhà sản xuất, nhập khẩu được thực hiện thông qua hai hướng chính: tự tổ chức tái chế hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để hỗ trợ hoạt động xử lý chất thải.

Về bản chất, EPR chuyển một phần trách nhiệm đối với giai đoạn sau tiêu dùng từ chính quyền và cộng đồng sang doanh nghiệp đưa sản phẩm, bao bì ra thị trường. Doanh nghiệp không chỉ chịu trách nhiệm ở khâu thiết kế, sản xuất và phân phối, mà còn phải quan tâm đến khả năng thu hồi, tái sử dụng hoặc tái chế của sản phẩm khi hết vòng đời.

Đối với thị trường phế liệu, thay đổi này có ba tác động đáng chú ý. Thứ nhất, nhu cầu thu gom một số dòng vật liệu có thể trở nên ổn định hơn nếu doanh nghiệp xây dựng chương trình thu hồi dài hạn. Thứ hai, các cơ sở tái chế phải chứng minh năng lực xử lý thay vì chỉ mua được nguyên liệu đầu vào. Thứ ba, số liệu về khối lượng thu gom, tỷ lệ tái chế và kết quả xử lý sẽ có vai trò lớn hơn trong quan hệ giữa các nhà sản xuất, đơn vị dịch vụ và cơ quan quản lý.

Những nghĩa vụ này được triển khai theo lộ trình, không áp dụng đồng thời cho mọi sản phẩm. Bao bì, săm lốp, ắc quy, dầu nhớt và một số nhóm sản phẩm khác có mốc trách nhiệm riêng; thiết bị điện, điện tử và phương tiện giao thông cũng có lộ trình theo quy định. Vì vậy, việc đánh giá tác động của EPR cần dựa trên từng nhóm sản phẩm, thời điểm áp dụng và hướng dẫn hiện hành, thay vì coi đây là một quy định duy nhất cho toàn bộ thị trường.

Chuỗi thu gom vẫn là mắt xích quyết định

Phế liệu chỉ có giá trị tái chế khi được thu gom đúng cách và giữ được chất lượng tương đối ổn định. Một vỏ chai nhựa được tách khỏi rác hữu cơ, làm sạch và phân loại theo loại nhựa sẽ có khả năng đi vào quy trình tái chế khác với chai bị trộn lẫn, nhiễm bẩn hoặc nghiền chung với nhiều vật liệu không tương thích. Tương tự, giấy ướt, giấy dính hóa chất hay bao bì đa lớp không thể xử lý như giấy carton thông thường.

Trong thực tế, người thu gom dân lập thường có lợi thế về độ phủ. Họ hoạt động gần khu dân cư, cửa hàng, chợ, nhà hàng và các cơ sở sản xuất nhỏ, nơi hệ thống thu gom tập trung chưa vươn tới. Nhờ hiểu giá trị của từng loại vật liệu, lực lượng này có thể tách một phần phế liệu có giá trị trước khi rác được đưa đi xử lý cuối cùng.

Tuy nhiên, hoạt động thu gom dân lập thường thiếu điều kiện lưu trữ, thiết bị bảo hộ và hồ sơ giao nhận. Vật liệu có thể bị trộn, tập kết ngoài trời hoặc vận chuyển qua nhiều trung gian trước khi đến cơ sở tái chế. Khi một chương trình EPR cần chứng minh khối lượng và kết quả xử lý, đây là khoảng trống khó bỏ qua.

Kết nối khu vực phi chính thức với hệ thống chính thức

Giải pháp không nhất thiết là loại bỏ các điểm thu mua nhỏ. Cách tiếp cận thực tế hơn là xây dựng cơ chế để họ trở thành một phần của chuỗi thu hồi có tổ chức. Các điểm thu gom có thể được hướng dẫn về phân loại, lưu trữ và an toàn; đơn vị trung chuyển có thể ghi nhận khối lượng theo từng dòng vật liệu; còn cơ sở tái chế chịu trách nhiệm xác nhận công đoạn xử lý cuối cùng.

Muốn làm được điều đó, chi phí giao dịch phải đủ thấp. Nếu thủ tục ghi chép quá phức tạp, các cơ sở nhỏ sẽ khó tham gia. Nếu tiêu chuẩn quá lỏng, dữ liệu thu hồi có thể thiếu tin cậy. Mô hình phù hợp cần cân bằng giữa yêu cầu kiểm chứng và khả năng vận hành của những người đang trực tiếp thu gom vật liệu.

Vai trò của chính quyền địa phương cũng quan trọng ở khâu bố trí điểm tập kết, kiểm soát cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm và tổ chức phân loại tại nguồn. EPR có thể tạo nguồn lực tài chính, nhưng không tự giải quyết được bài toán mặt bằng, giao thông, thói quen của người dân hay sự phân tán của dòng chất thải.

Phân loại tại nguồn quyết định chất lượng vật liệu tái chế

Nhà máy tái chế có thể đầu tư máy nghiền, máy rửa, thiết bị tách kim loại, hệ thống phân loại quang học hoặc dây chuyền xử lý chuyên dụng, nhưng công nghệ không thể bù đắp hoàn toàn cho nguyên liệu đầu vào bị lẫn tạp chất. Phân loại tại nguồn vì thế là điều kiện nền tảng của chuỗi tái chế, không chỉ là một khẩu hiệu môi trường.

Đối với kim loại, việc tách sắt khỏi nhôm, đồng hoặc các kim loại màu giúp nâng giá trị nguyên liệu và giảm công đoạn xử lý. Đối với nhựa, nhận diện đúng loại polymer, màu sắc và mức độ nhiễm bẩn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hạt nhựa tái chế. Đối với giấy, độ ẩm, lớp phủ và thành phần bao bì quyết định khả năng thu hồi xơ sợi. Thủy tinh cũng cần được phân loại theo màu và loại vật liệu để hạn chế ảnh hưởng đến sản phẩm đầu ra.

Trong các cơ sở hiện đại, cảm biến, camera, nam châm, dòng điện xoáy và hệ thống phân loại quang học có thể hỗ trợ tăng độ chính xác. Một số dây chuyền còn sử dụng phần mềm nhận diện vật liệu để điều khiển thiết bị phân loại. Dù vậy, mức độ đầu tư phải phù hợp với quy mô, thành phần rác và thị trường đầu ra. Không phải cơ sở nào cũng cần hoặc có thể sử dụng cùng một công nghệ.

Điểm quan trọng là công nghệ phân loại chỉ tạo ra giá trị khi có thị trường tiêu thụ vật liệu sau xử lý. Nếu hạt nhựa tái chế, giấy thu hồi hoặc kim loại thứ cấp không đáp ứng yêu cầu của nhà sản xuất, vật liệu vẫn có thể quay lại kho hoặc bị chuyển sang phương án xử lý khác. Vì vậy, đầu tư công nghệ cần đi cùng hợp đồng đầu ra, tiêu chuẩn kỹ thuật và kiểm soát chất lượng.

Minh bạch dữ liệu trở thành yêu cầu mới

Trong mô hình mua bán phế liệu truyền thống, giao dịch thường tập trung vào cân nặng, chủng loại và giá tại thời điểm mua. Với EPR và các cam kết sản xuất xanh, doanh nghiệp còn cần biết vật liệu được thu hồi ở đâu, qua đơn vị nào, xử lý ra sao và có thực sự trở thành nguyên liệu cho sản xuất hay không.

Điều này làm tăng nhu cầu về phiếu cân, biên bản bàn giao, hồ sơ vận chuyển, chứng từ xử lý và dữ liệu theo từng nhóm vật liệu. Các hệ thống số có thể giúp kết nối điểm thu gom, đơn vị vận chuyển, cơ sở tái chế và doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm. Tuy nhiên, dữ liệu số không tự động đồng nghĩa với dữ liệu chính xác. Khối lượng phải được cân đúng, mã vật liệu phải thống nhất và đơn vị xử lý phải có năng lực thực tế.

Minh bạch cũng giúp hạn chế việc tính trùng một khối lượng thu hồi qua nhiều chương trình. Nếu cùng một lô phế liệu được ghi nhận bởi nhiều bên, kết quả báo cáo sẽ không phản ánh đúng hiệu quả của hệ thống. Do đó, việc xác định rõ quyền sở hữu dữ liệu, trách nhiệm xác nhận và phương pháp kiểm tra độc lập là vấn đề cần được quan tâm song song với việc xây dựng nền tảng công nghệ.

Đối với doanh nghiệp thu mua phế liệu, đây vừa là yêu cầu vừa là cơ hội. Đơn vị có quy trình cân đo, phân loại và lưu hồ sơ tốt sẽ dễ trở thành nhà cung cấp cho các chương trình thu hồi quy mô lớn. Ngược lại, cơ sở chỉ dựa vào giao dịch tiền mặt, không phân biệt rõ vật liệu và thiếu điều kiện xử lý có thể gặp khó khăn khi khách hàng yêu cầu chứng từ hoặc đánh giá môi trường.

Những điểm nghẽn về chi phí và chất lượng

Thu gom vật liệu sau tiêu dùng thường tốn kém hơn thu hồi phế liệu phát sinh trong nhà máy. Phế liệu công nghiệp có thành phần tương đối đồng nhất, khối lượng lớn và nằm tại một địa điểm. Rác sau tiêu dùng phân tán, lẫn tạp chất và đòi hỏi nhiều công đoạn vận chuyển, phân loại, làm sạch. Khoản đóng góp trong cơ chế EPR phải đủ để bù đắp một phần chi phí thực tế, nếu không chương trình sẽ khó duy trì ổn định.

Ở chiều ngược lại, chi phí cao không thể là lý do để hạ thấp tiêu chuẩn môi trường. Một cơ sở tái chế sử dụng công nghệ lạc hậu, xả nước thải không kiểm soát hoặc đốt tạp chất ngoài trời có thể tạo ra rủi ro lớn hơn lợi ích thu hồi vật liệu. Hiệu quả của tái chế phải được đánh giá trên toàn bộ chuỗi, bao gồm năng lượng sử dụng, nước thải, khí thải, chất thải thứ cấp và điều kiện an toàn lao động.

Thị trường cũng chịu ảnh hưởng từ giá nguyên liệu nguyên sinh, chi phí năng lượng, nhu cầu sản xuất và quy định của khách hàng. Khi vật liệu nguyên sinh giảm giá, sản phẩm tái chế có thể mất lợi thế nếu chất lượng không ổn định. Khi các nhà sản xuất tăng yêu cầu về hàm lượng tái chế hoặc truy xuất nguồn gốc, vật liệu đạt chuẩn lại có khả năng được ưu tiên hơn. Đây là lý do giá phế liệu không nên được xem là chỉ báo duy nhất về sức khỏe của ngành tái chế.

Chính sách cần đi cùng năng lực thực thi

Khung EPR chỉ phát huy tác dụng khi các quy định về trách nhiệm, tiêu chuẩn tái chế, quản lý chất thải và kiểm tra môi trường được vận hành đồng bộ. Doanh nghiệp cần biết rõ nhóm sản phẩm nào thuộc diện trách nhiệm, cách tính nghĩa vụ, phương án tự tổ chức hay đóng góp tài chính, cũng như yêu cầu đối với đơn vị tái chế được thuê.

Cơ quan quản lý cần tiếp tục làm rõ phương pháp đo lường và kiểm chứng kết quả. Một chương trình thu hồi được xem là hiệu quả không chỉ vì đã gom đủ một khối lượng vật liệu, mà còn vì vật liệu đó được xử lý đúng quy định và tạo ra sản phẩm hoặc nguyên liệu có đầu ra phù hợp. Cách đánh giá này giúp tránh tình trạng chạy theo số lượng thu gom nhưng xem nhẹ chất lượng tái chế.

Với doanh nghiệp sản xuất, thiết kế sản phẩm cũng là một phần của bài toán. Bao bì có quá nhiều lớp vật liệu, sử dụng chất phụ gia khó tách hoặc gắn các bộ phận không tương thích sẽ làm chi phí xử lý tăng lên. Ngược lại, thiết kế đơn giản hơn, giảm vật liệu không cần thiết và sử dụng thành phần dễ phân loại có thể giúp giảm áp lực ở cuối vòng đời.

Người tiêu dùng cũng có vai trò cụ thể: giảm sử dụng sản phẩm dùng một lần khi có lựa chọn phù hợp, tách riêng vật liệu có thể thu hồi, không trộn chất nguy hại vào rác thông thường và đưa thiết bị, pin, ắc quy đến điểm tiếp nhận thích hợp. Những hành động này không thay thế trách nhiệm của doanh nghiệp hay chính quyền, nhưng quyết định chất lượng của vật liệu ngay từ đầu chuỗi.

Thị trường phế liệu đang đứng trước một giai đoạn chuyên nghiệp hóa từng phần. EPR tạo động lực để các dòng vật liệu sau tiêu dùng được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên có trách nhiệm đi kèm, thay vì chỉ là hàng hóa thu gom tự phát. Tuy nhiên, kết quả sẽ phụ thuộc vào khả năng kết nối giữa các bên: người dân, lực lượng thu gom, điểm thu mua, doanh nghiệp tái chế, nhà sản xuất và cơ quan quản lý.

Trong giai đoạn chuyển tiếp, những doanh nghiệp có thể kiểm soát chất lượng đầu vào, chứng minh kết quả xử lý và duy trì tiêu chuẩn môi trường sẽ có lợi thế rõ hơn. Các cơ sở nhỏ không nhất thiết bị loại khỏi chuỗi, nhưng cần từng bước cải thiện phân loại, an toàn và ghi nhận dữ liệu. Khi các yêu cầu này trở thành thông lệ, giá trị của phế liệu sẽ không chỉ nằm ở số tiền thu được tại điểm cân, mà còn ở khả năng quay lại nền kinh tế dưới dạng vật liệu đáng tin cậy.