Rác điện tử: Bài toán thu hồi vật liệu và khoảng trống trong chuỗi tái chế

Điện thoại, máy tính, tivi, tủ lạnh, pin, thiết bị gia dụng và nhiều sản phẩm điện tử khác đang được thay mới với tốc độ nhanh hơn. Khi hết thời hạn sử dụng, chúng không chỉ trở thành một dòng phế liệu có giá trị mà còn tạo ra yêu cầu xử lý riêng, bởi bên trong có thể đồng thời tồn tại kim loại quý, nhựa, thủy tinh, bảng mạch, chất làm lạnh và các thành phần có nguy cơ gây ô nhiễm.

Khác với giấy, sắt thép hay chai nhựa thông thường, rác điện tử khó được xử lý an toàn nếu chỉ đưa vào mạng lưới thu gom phế liệu tự phát. Thiết bị cần được tháo dỡ, phân loại và chuyển tới cơ sở có năng lực phù hợp. Nếu bị đốt, nghiền hoặc tách linh kiện bằng phương pháp thủ công thiếu kiểm soát, các chất độc hại có thể phát tán ra không khí, đất và nước, trong khi phần vật liệu có giá trị cũng bị thất thoát.

Bài toán vì vậy không nằm riêng ở khâu tái chế cuối cùng. Nó bắt đầu từ quyết định mua sắm, kéo dài trong quá trình sử dụng, thu hồi, lưu giữ, vận chuyển và kết thúc bằng việc tái chế hoặc xử lý phần không thể phục hồi. Một chuỗi thu hồi hiệu quả cần kết nối người tiêu dùng, nhà sản xuất, đơn vị thu gom, doanh nghiệp tái chế và cơ quan quản lý.

Rác điện tử tăng nhanh, nhưng vật liệu vẫn chưa được thu hồi tương xứng

Theo Global E-waste Monitor 2024 của Liên minh Viễn thông Quốc tế và Viện Đào tạo, Nghiên cứu Liên hợp quốc, thế giới phát sinh khoảng 62 triệu tấn rác điện tử trong năm 2022. Báo cáo cho biết chỉ 22,3% lượng rác điện tử này được ghi nhận là thu gom và tái chế chính thức. Phần còn lại không được thu hồi đúng cách, bị lưu giữ trong hộ gia đình, đưa vào các kênh xử lý không chính thức hoặc trộn lẫn với dòng chất thải khác.

Báo cáo cũng dự báo lượng rác điện tử toàn cầu có thể đạt khoảng 82 triệu tấn vào năm 2030 nếu xu hướng tiêu dùng và thay mới hiện nay tiếp diễn. Đây là một chỉ dấu quan trọng đối với ngành phế liệu: nguồn vật liệu đầu vào đang mở rộng, nhưng năng lực thu gom, truy xuất và tái chế chưa tăng tương ứng.

Nguyên nhân của khoảng cách này khá đa dạng. Thiết bị điện tử có vòng đời sản phẩm ngắn hơn trước ở một số nhóm hàng; người tiêu dùng thay đổi điện thoại, máy tính hoặc đồ gia dụng để tiếp cận tính năng mới; nhiều sản phẩm khó sửa chữa hoặc không có sẵn linh kiện thay thế. Bên cạnh đó, người sử dụng thường không biết nơi bàn giao thiết bị cũ, còn doanh nghiệp thu gom nhỏ lẻ gặp khó khăn khi phân loại một dòng phế liệu có cấu tạo phức tạp.

Giá trị kinh tế của rác điện tử cũng không phân bổ đồng đều. Một bo mạch có thể chứa đồng, vàng, bạc hoặc các kim loại khác, nhưng để thu hồi chúng cần thiết bị, hóa chất, quy trình an toàn lao động và hệ thống xử lý chất thải đi kèm. Nếu chỉ nhìn vào giá mua phế liệu theo trọng lượng, người thu gom có thể ưu tiên các bộ phận dễ bán và bỏ qua phần còn lại. Cách làm này tạo ra tổn thất vật liệu, đồng thời chuyển rủi ro xử lý sang cộng đồng.

Từ thiết bị cũ đến nguồn nguyên liệu thứ cấp

Không phải mọi bộ phận đều có cùng giá trị

Rác điện tử thường gồm nhiều nhóm vật liệu khác nhau. Vỏ kim loại có thể được tách khỏi nhựa; dây dẫn chứa đồng; bảng mạch có các kim loại và linh kiện có giá trị; màn hình, pin, máy nén và thiết bị chiếu sáng lại đòi hỏi quy trình xử lý riêng. Một số thiết bị còn chứa dầu, môi chất lạnh hoặc thành phần có thể gây nguy hại nếu bị tháo dỡ sai cách.

Vì vậy, “tái chế rác điện tử” không phải là một công đoạn đơn lẻ. Quy trình thường bắt đầu bằng việc tiếp nhận và kiểm tra thiết bị, sau đó ưu tiên sửa chữa hoặc tái sử dụng nếu còn khả năng hoạt động. Các sản phẩm không thể dùng tiếp được tháo dỡ để thu hồi linh kiện, kim loại, nhựa và các bộ phận chuyên biệt. Phần không thể tái chế phải được đưa tới công đoạn xử lý phù hợp thay vì trộn lẫn với rác sinh hoạt.

Phân loại tại nguồn có ý nghĩa đặc biệt trong dòng vật liệu này. Một chiếc điện thoại cũ được tách riêng ngay từ đầu sẽ dễ chuyển tới đơn vị chuyên trách hơn so với khi bị lẫn trong bao rác, bị ẩm hoặc bị nghiền cùng các vật liệu khác. Với pin lithium-ion, việc thu gom riêng còn giúp giảm nguy cơ cháy trong quá trình lưu giữ và vận chuyển.

Ưu tiên kéo dài vòng đời trước khi tái chế

Tái chế là cần thiết, nhưng chưa phải lựa chọn đầu tiên trong mọi trường hợp. Nếu một thiết bị còn khả năng sử dụng, sửa chữa, nâng cấp hoặc chuyển giao cho người khác thường giúp giữ lại nhiều giá trị hơn so với việc tháo dỡ ngay. Cách tiếp cận này phù hợp với thứ tự ưu tiên phổ biến của kinh tế tuần hoàn: giảm tiêu dùng không cần thiết, kéo dài thời gian sử dụng, tái sử dụng, sửa chữa, tái chế và cuối cùng mới xử lý phần thải bỏ.

Điều đó đặt ra yêu cầu đối với thiết kế sản phẩm. Thiết bị dễ tháo lắp, có linh kiện thay thế, pin có thể đổi và phần mềm được hỗ trợ lâu hơn sẽ có nhiều cơ hội sửa chữa và tái sử dụng. Ngược lại, sản phẩm gắn kín, khó tiếp cận linh kiện hoặc thiếu thông tin sửa chữa có thể nhanh chóng trở thành rác dù một bộ phận vẫn còn hoạt động.

Đối với doanh nghiệp, thiết kế hướng tới khả năng tái chế còn giúp giảm chi phí phân loại và nâng chất lượng nguyên liệu đầu ra. Tuy nhiên, hiệu quả chỉ xuất hiện khi thị trường có nhu cầu ổn định đối với vật liệu tái chế, tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng và cơ chế phân bổ chi phí thu hồi phù hợp.

Công nghệ không thay thế được khâu thu gom và kiểm soát an toàn

Trong các cơ sở tái chế hiện đại, nhiều công đoạn có thể được cơ giới hóa. Máy nghiền, sàng, nam châm, dòng điện xoáy và thiết bị phân loại theo cảm biến được sử dụng để tách các nhóm vật liệu. Với bảng mạch và một số linh kiện, công nghệ thủy luyện hoặc hỏa luyện có thể được áp dụng để thu hồi kim loại, nhưng các quy trình này đòi hỏi kiểm soát nghiêm ngặt về hóa chất, nhiệt độ, khí thải và nước thải.

Trí tuệ nhân tạo và nhận dạng hình ảnh cũng có thể hỗ trợ nhận diện sản phẩm, linh kiện hoặc vật liệu trên băng chuyền. Dù vậy, công nghệ phân loại chỉ phát huy hiệu quả khi dòng đầu vào tương đối ổn định và thiết bị được bảo trì, hiệu chỉnh đúng cách. Máy móc không thể bù đắp hoàn toàn cho việc thu gom lẫn lộn, thiết bị bị hư hỏng nặng hoặc thiếu hồ sơ về thành phần sản phẩm.

Với pin và thiết bị có nguy cơ cháy, yêu cầu an toàn phải được đặt lên trước mục tiêu thu hồi vật liệu. Pin bị phồng, rò rỉ hoặc hư hỏng cần được cách ly và xử lý theo quy trình phù hợp. Việc tháo pin bằng dụng cụ không chuyên dụng, ném chung vào phế liệu kim loại hoặc nghiền cùng thiết bị khác có thể gây cháy, phát sinh khói độc và làm gián đoạn hoạt động của cơ sở tái chế.

Trong khu vực phi chính thức, việc tháo dỡ thủ công có thể giúp thu hồi nhanh một số bộ phận có giá trị, nhưng thường thiếu bảo hộ lao động và hệ thống xử lý phần thải bỏ. Tổ chức Lao động Quốc tế và Tổ chức Y tế Thế giới đã nhiều lần lưu ý về rủi ro sức khỏe đối với người lao động và trẻ em sống gần các điểm xử lý rác điện tử không an toàn. Do đó, mục tiêu chính sách không nên chỉ là loại bỏ khu vực phi chính thức, mà cần từng bước kết nối, đào tạo và chuyển đổi các hoạt động thu gom có thể kiểm soát được vào chuỗi chính thức.

Vai trò của doanh nghiệp và chính sách trách nhiệm mở rộng

Người tiêu dùng thường không có đủ thông tin để biết thiết bị cũ sẽ đi đâu sau khi bàn giao. Doanh nghiệp sản xuất và nhập khẩu có vị trí thuận lợi hơn trong việc thiết kế sản phẩm, cung cấp hướng dẫn tháo dỡ, tổ chức điểm tiếp nhận và hợp tác với đơn vị xử lý đạt yêu cầu. Đây là cơ sở của trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, theo đó trách nhiệm đối với sản phẩm được tính cả ở giai đoạn sau tiêu dùng.

Tại Việt Nam, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn đã đưa trách nhiệm tái chế, xử lý sản phẩm và bao bì sau sử dụng vào khung pháp lý. Với từng nhóm sản phẩm, thời điểm áp dụng và yêu cầu cụ thể cần được đối chiếu theo quy định hiện hành. Đối với rác điện tử, điều quan trọng là hình thành mạng lưới tiếp nhận thuận tiện, công khai đơn vị xử lý và bảo đảm dòng vật liệu được theo dõi đến công đoạn cuối.

Doanh nghiệp cũng cần phân biệt giữa hoạt động thu hồi có kiểm soát và việc chỉ mua lại thiết bị cũ. Một chương trình thu hồi đáng tin cậy nên công bố phạm vi sản phẩm tiếp nhận, cách bảo vệ dữ liệu trong thiết bị, phương án vận chuyển, đơn vị tái chế và cách xử lý những phần không thể thu hồi. Nếu chỉ đưa ra thông điệp “đổi cũ lấy mới” mà không minh bạch điểm đến của thiết bị, chương trình khó tạo dựng niềm tin lâu dài.

Đối với cơ quan quản lý, dữ liệu là một khoảng trống cần được cải thiện. Số liệu về rác điện tử phải phân biệt giữa lượng phát sinh, lượng được thu gom, lượng tái sử dụng, lượng tái chế và lượng xử lý cuối cùng. Khi không có dữ liệu nhất quán, việc đánh giá hiệu quả chính sách hoặc so sánh giữa các địa phương sẽ gặp khó khăn.

Thị trường phế liệu cần chuyển từ thu gom theo giá sang thu gom theo chất lượng

Giá phế liệu là động lực quan trọng đối với người thu gom, nhưng không thể là tiêu chí duy nhất để tổ chức thị trường rác điện tử. Giá trị của một lô hàng phụ thuộc vào thành phần, độ sạch, mức độ lẫn tạp chất, khả năng truy xuất và chi phí xử lý an toàn. Hai lô thiết bị có cùng trọng lượng có thể tạo ra giá trị rất khác nhau nếu một lô đã được phân loại còn lô kia chứa pin, màn hình vỡ và linh kiện không đồng nhất.

Thị trường vật liệu tái chế cũng chịu ảnh hưởng của giá kim loại nguyên sinh, chi phí năng lượng, nhu cầu sản xuất và quy định thương mại. Khi giá kim loại giảm, hoạt động thu gom một số loại thiết bị có thể kém hấp dẫn; khi chi phí xử lý tăng, cơ sở tái chế cần nguồn vật liệu ổn định và hợp đồng dài hạn hơn. Vì vậy, một hệ thống thu hồi bền vững không nên phụ thuộc hoàn toàn vào biến động ngắn hạn của giá phế liệu.

Giải pháp có thể bao gồm tiêu chuẩn hóa cách phân loại, xây dựng hợp đồng giữa đơn vị thu gom và nhà tái chế, áp dụng cơ chế đặt cọc hoặc thu hồi tại điểm bán, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp báo cáo kết quả xử lý. Các nền tảng số có thể hỗ trợ đặt lịch thu gom và lưu chứng từ, nhưng công nghệ chỉ có ý nghĩa khi các đơn vị tham gia thực sự đáp ứng yêu cầu về môi trường và an toàn.

Ở góc độ sản xuất, vật liệu thu hồi từ rác điện tử có thể trở thành nguyên liệu thứ cấp cho ngành kim loại, nhựa và linh kiện. Tuy nhiên, doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu tái chế cần quan tâm đến độ ổn định, tạp chất, tiêu chuẩn kỹ thuật và khả năng cung ứng. Nếu chất lượng không được kiểm soát, vật liệu tái chế khó cạnh tranh dù có lợi ích môi trường.

Từ thói quen của người dùng đến chuỗi thu hồi minh bạch

Người dân có thể đóng góp trực tiếp bằng cách không vứt thiết bị điện tử cùng rác sinh hoạt, xóa dữ liệu cá nhân trước khi bàn giao, giữ riêng pin và mang sản phẩm đến điểm tiếp nhận có thông tin rõ ràng. Thiết bị còn dùng được nên được ưu tiên sửa chữa hoặc chuyển nhượng; thiết bị hỏng cần được giao cho đơn vị có khả năng tháo dỡ và xử lý phù hợp.

Trường học, văn phòng và chung cư có thể tổ chức điểm thu hồi định kỳ thay vì để mỗi hộ tự tìm nơi xử lý. Hoạt động tuyên truyền nên giải thích rõ thiết bị nào được tiếp nhận, cách đóng gói, nguy cơ của pin hỏng và nơi công bố kết quả. Một chiến dịch chỉ kêu gọi người dân mang đồ cũ đến nhưng không nói rõ quá trình sau đó sẽ khó tạo ra thay đổi bền vững.

Về lâu dài, rác điện tử cần được nhìn nhận như một dòng nguyên liệu có giá trị nhưng đi kèm trách nhiệm môi trường. Thu hồi được nhiều hơn chưa chắc đã đồng nghĩa với tái chế tốt hơn nếu vật liệu bị xử lý bằng phương pháp gây ô nhiễm. Chỉ khi kết hợp thiết kế dễ sửa chữa, thu gom riêng, công nghệ phù hợp, bảo vệ người lao động và minh bạch dữ liệu, ngành tái chế mới có thể biến thiết bị bỏ đi thành nguồn nguyên liệu thứ cấp đáng tin cậy.

Khoảng trống lớn nhất hiện nay không chỉ là thiếu nhà máy hay thiết bị. Đó còn là sự đứt gãy giữa nơi phát sinh rác, điểm thu gom và cơ sở xử lý cuối cùng. Thu hẹp khoảng trống này sẽ quyết định liệu rác điện tử trở thành gánh nặng môi trường hay trở thành một phần có ích của kinh tế tuần hoàn.