EPR buộc ngành nhựa chuyển từ bán sản phẩm sang quản trị cả vòng đời bao bì

Trong nhiều năm, bài toán của ngành nhựa Việt Nam thường được nhìn từ phía sản xuất: nguồn hạt nhựa, công suất máy móc, đơn hàng xuất khẩu và giá thành. Tuy nhiên, khi yêu cầu về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, thường gọi là EPR, được đưa vào khung pháp lý về bảo vệ môi trường, trọng tâm đang dịch chuyển. Một sản phẩm bao bì không còn chỉ được đánh giá ở thời điểm rời khỏi nhà máy. Cách bao bì được thiết kế, sử dụng, thu gom và xử lý sau tiêu dùng ngày càng trở thành một phần của quyết định kinh doanh.

Đây là thay đổi có ý nghĩa đối với toàn bộ chuỗi giá trị nhựa, từ doanh nghiệp sản xuất hạt và gia công bao bì đến chủ nhãn hàng, nhà bán lẻ, đơn vị thu gom, cơ sở tái chế và người tiêu dùng. EPR không tự động giải quyết ô nhiễm nhựa, cũng không thể thay thế hệ thống phân loại rác tại nguồn. Nhưng cơ chế này tạo ra một nguyên tắc mới: doanh nghiệp đưa bao bì ra thị trường phải tham gia nhiều hơn vào chi phí và tổ chức xử lý phần chất thải phát sinh từ chính sản phẩm đó.

EPR thay đổi trách nhiệm trong chuỗi bao bì

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP đặt nền tảng cho cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu tại Việt Nam. Với nhóm sản phẩm, bao bì thuộc diện điều chỉnh, doanh nghiệp có thể thực hiện trách nhiệm tái chế theo quy định hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để hỗ trợ hoạt động xử lý chất thải, tùy từng trường hợp và yêu cầu pháp lý cụ thể.

Điểm quan trọng của EPR là trách nhiệm không dừng ở nhà máy. Trước đây, một doanh nghiệp có thể hoàn thành phần việc của mình khi bao bì được sản xuất và giao cho khách hàng. Trong mô hình mới, doanh nghiệp phải quan tâm hơn đến khả năng thu hồi, mức độ phù hợp với công nghệ tái chế, tỷ lệ vật liệu có thể tái sử dụng và dữ liệu về khối lượng bao bì đã đưa ra thị trường.

Trách nhiệm này thường liên quan trực tiếp đến chủ sở hữu nhãn hiệu hoặc đơn vị nhập khẩu, nhưng tác động lan sang các nhà cung cấp bao bì. Khi khách hàng cần chứng minh khả năng đáp ứng EPR, doanh nghiệp nhựa có thể phải cung cấp thông tin chi tiết hơn về loại polymer, cấu trúc vật liệu, khối lượng, phụ gia, mực in hoặc lớp ghép. Vì vậy, EPR không chỉ là một nghĩa vụ môi trường của chủ nhãn hàng mà còn trở thành yêu cầu mới trong quan hệ mua bán giữa các doanh nghiệp.

Chi phí môi trường dần trở thành chi phí kinh doanh

Về bản chất, EPR làm rõ một phần chi phí trước đây thường bị đẩy sang khu vực công, người thu gom phi chính thức hoặc cộng đồng. Bao bì càng khó phân loại và khó tái chế thì chi phí xử lý sau tiêu dùng càng cao. Nếu chi phí này không được tính trong giai đoạn thiết kế và mua nguyên liệu, doanh nghiệp có thể phải gánh khoản chi lớn hơn khi thực hiện nghĩa vụ tái chế hoặc thay đổi sản phẩm.

Tuy nhiên, không nên hiểu EPR đơn giản là một khoản phí mới. Nếu được tổ chức tốt, cơ chế này có thể tạo nguồn lực ổn định hơn cho hoạt động thu gom, phân loại và tái chế. Nó cũng tạo động lực để các doanh nghiệp giảm vật liệu không cần thiết, đơn giản hóa cấu trúc bao bì và tăng sử dụng nhựa tái sinh ở những ứng dụng phù hợp.

Rào cản lớn nhất nằm ở khâu sau tiêu dùng

Ngành nhựa Việt Nam đã có năng lực gia công đa dạng, nhưng hạ tầng quản lý chất thải nhựa vẫn còn phân mảnh. Bao bì sau sử dụng đi qua nhiều kênh khác nhau: hệ thống thu gom đô thị, lực lượng ve chai và đồng nát, điểm thu hồi của doanh nghiệp, cơ sở phân loại nhỏ lẻ hoặc bãi tập kết. Chất lượng vật liệu thu hồi vì thế không đồng đều, còn dữ liệu về khối lượng và điểm phát sinh thường khó kết nối thành một hệ thống thống nhất.

Các báo cáo của Ngân hàng Thế giới về chất thải nhựa tại Việt Nam từng nhấn mạnh vai trò của việc cải thiện thu gom, phân loại và tái chế, thay vì chỉ tập trung vào khâu sản xuất. Đây là vấn đề có tính hệ thống. Một chai PET tương đối dễ có giá trị thu hồi nếu được giữ sạch và tách riêng. Ngược lại, bao bì nhiều lớp, vật liệu bị lẫn thực phẩm hoặc sản phẩm nhựa nhỏ có thể mất giá trị kinh tế dù vẫn chứa polymer có khả năng tái chế về mặt kỹ thuật.

Thách thức còn nằm ở sự khác biệt giữa “có thể tái chế” và “được tái chế trong thực tế”. Một loại bao bì có thể được xử lý trong dây chuyền chuyên dụng, nhưng nếu không có mạng lưới thu gom đủ lớn hoặc chi phí vận chuyển quá cao, việc tái chế vẫn khó xảy ra ở quy mô thương mại. Do đó, đánh giá vòng đời bao bì cần tính đến cả điều kiện hạ tầng tại nơi sản phẩm được tiêu dùng, không chỉ thông số kỹ thuật của vật liệu.

Thiết kế bao bì sẽ quyết định giá trị vật liệu thu hồi

Ở phía doanh nghiệp nhựa, thay đổi dễ nhận thấy nhất từ EPR có thể xuất hiện ở bộ phận thiết kế. Bao bì đơn vật liệu thường có lợi thế hơn bao bì ghép nhiều lớp khi mục tiêu là phân loại và tái chế cơ học. Việc giảm màu, giảm phụ gia không cần thiết, hạn chế các chi tiết làm cản trở phân loại và sử dụng nhãn, keo tương thích với dây chuyền tái chế cũng có thể giúp nâng giá trị phế liệu sau tiêu dùng.

Dù vậy, không có một giải pháp vật liệu phù hợp cho mọi sản phẩm. Bao bì thực phẩm phải đáp ứng yêu cầu về an toàn, bảo quản và thời hạn sử dụng. Nếu giảm lớp vật liệu một cách máy móc, sản phẩm có thể nhanh hỏng, làm tăng lãng phí thực phẩm hoặc phát sinh rủi ro an toàn. Vì thế, quyết định thay đổi bao bì cần dựa trên đánh giá toàn bộ vòng đời, thay vì chỉ nhìn vào khả năng tái chế trên giấy.

Nhựa phân hủy sinh học cũng không phải câu trả lời chung cho mọi loại chất thải. Khả năng phân hủy phụ thuộc vào điều kiện môi trường và hệ thống xử lý phù hợp. Nếu bị trộn lẫn với dòng nhựa thông thường, một số vật liệu có thể gây khó khăn cho quá trình phân loại hoặc làm giảm chất lượng nhựa tái sinh. Doanh nghiệp cần công bố rõ đặc tính vật liệu và hướng dẫn xử lý, tránh biến các thông điệp “xanh” thành cam kết thiếu căn cứ.

Nhựa tái sinh cần vượt qua bài toán chất lượng và niềm tin

EPR có thể thúc đẩy nhu cầu đối với hạt nhựa tái sinh, nhưng nhu cầu đó chỉ bền vững khi vật liệu tái chế đáp ứng yêu cầu của người mua. Các doanh nghiệp bao bì quan tâm đến độ ổn định màu sắc, mùi, tạp chất, tính chất cơ học, độ đồng nhất giữa các lô hàng và khả năng truy xuất nguồn gốc. Với những sản phẩm tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm hoặc dược phẩm, yêu cầu an toàn còn nghiêm ngặt hơn và không thể được đáp ứng chỉ bằng việc tuyên bố rằng vật liệu đã qua tái chế.

Đây là lý do hoạt động tái chế cần được nâng cấp từ mô hình thu gom rồi nghiền rửa sang quản trị chất lượng có kiểm soát. Cơ sở tái chế phải phân loại đúng dòng polymer, kiểm soát tạp chất, theo dõi các công đoạn rửa và sấy, đồng thời lưu hồ sơ về nguyên liệu đầu vào và sản phẩm đầu ra. Các tiêu chuẩn, thử nghiệm độc lập và cơ chế truy xuất có thể giúp giảm khoảng cách niềm tin giữa nhà tái chế và doanh nghiệp sử dụng hạt nhựa.

Ở góc độ sản xuất, nhựa tái sinh cũng cần được đưa vào bài toán kỹ thuật ngay từ đầu. Tỷ lệ phối trộn, điều kiện gia công và yêu cầu sản phẩm phải được xác định theo từng ứng dụng. Việc sử dụng một tỷ lệ vật liệu tái sinh cao hơn không phải lúc nào cũng là lựa chọn tốt nếu làm tăng phế phẩm trong quá trình gia công hoặc rút ngắn tuổi thọ sản phẩm. Mục tiêu phù hợp là giảm tác động môi trường nhưng vẫn bảo đảm hiệu năng và an toàn.

Doanh nghiệp cần chuẩn bị dữ liệu, không chỉ chuẩn bị ngân sách

Một trong những thay đổi quan trọng của EPR là nhu cầu về dữ liệu. Doanh nghiệp cần biết mình đã đưa ra thị trường bao nhiêu bao bì, bao bì thuộc vật liệu nào, được bán qua kênh nào và có thể được thu hồi bằng phương thức nào. Nếu dữ liệu nằm rời rạc ở bộ phận mua hàng, sản xuất, bán hàng và kế toán, việc kê khai hoặc lựa chọn phương án thực hiện trách nhiệm sẽ khó chính xác.

Với nhà sản xuất bao bì, hồ sơ kỹ thuật nên thể hiện rõ cấu trúc vật liệu và khối lượng từng thành phần. Chủ nhãn hàng cần gắn dữ liệu với từng dòng sản phẩm, quy cách đóng gói và thị trường phân phối. Còn các đơn vị tái chế cần ghi nhận nguồn nguyên liệu, sản lượng đầu vào, tỷ lệ hao hụt và đầu ra để chứng minh năng lực xử lý thực tế.

Chuẩn hóa dữ liệu còn có ý nghĩa thương mại. Các khách hàng xuất khẩu ngày càng quan tâm đến dấu chân môi trường, tỷ lệ vật liệu tái chế và khả năng đáp ứng yêu cầu về bao bì tại thị trường nhập khẩu. Doanh nghiệp trong nước có hệ thống truy xuất tốt sẽ thuận lợi hơn khi tham gia chuỗi cung ứng của các nhãn hàng lớn. Ngược lại, thiếu dữ liệu có thể khiến một doanh nghiệp mất cơ hội dù có máy móc và sản phẩm đạt chất lượng.

Liên kết chuỗi sẽ hiệu quả hơn các sáng kiến đơn lẻ

Không một doanh nghiệp nào có thể tự mình xây dựng toàn bộ hệ thống kinh tế tuần hoàn cho bao bì. Nhà sản xuất hạt nhựa, đơn vị gia công, chủ nhãn hàng, nhà bán lẻ, doanh nghiệp môi trường và chính quyền địa phương cần chia sẻ vai trò. Một chương trình thu hồi chỉ đạt kết quả nếu người tiêu dùng có điểm bỏ rác thuận tiện, đơn vị thu gom có đầu ra ổn định và cơ sở tái chế có khả năng tiếp nhận vật liệu phù hợp.

Các mô hình hợp tác tự nguyện có thể hỗ trợ EPR, nhưng cần minh bạch về khối lượng, địa bàn và kết quả xử lý. Nếu chỉ thu gom ở những khu vực dễ tiếp cận, doanh nghiệp có thể đạt con số đẹp trên báo cáo nhưng chưa chắc giải quyết được phần chất thải khó thu hồi. Việc lựa chọn đối tác vì thế nên dựa trên năng lực kiểm chứng, công nghệ, hồ sơ vận hành và tính phù hợp với từng dòng bao bì.

Chính sách cũng cần tạo điều kiện cho khu vực thu gom phi chính thức chuyển đổi an toàn và chuyên nghiệp hơn. Lực lượng này đang đóng vai trò quan trọng trong việc thu hồi vật liệu có giá trị, nhưng thường làm việc trong điều kiện thiếu bảo hộ và thiếu dữ liệu. Nếu được kết nối với hệ thống chính thức, họ có thể trở thành một mắt xích của chuỗi tái chế thay vì bị bỏ ra ngoài khi các quy định mới được thực thi.

Ngành nhựa đứng trước cuộc cạnh tranh về hiệu quả tài nguyên

Trong ngắn hạn, EPR có thể làm tăng yêu cầu quản trị và chi phí tuân thủ của doanh nghiệp, đặc biệt với những đơn vị chưa có dữ liệu đầy đủ hoặc sử dụng cấu trúc bao bì khó tái chế. Nhưng về dài hạn, cơ chế này có thể trở thành động lực để ngành nhựa chuyển từ cạnh tranh chủ yếu bằng giá sang cạnh tranh bằng hiệu quả vật liệu, chất lượng tái chế và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn môi trường.

Doanh nghiệp nên bắt đầu từ những việc có thể kiểm soát: lập danh mục bao bì, xác định dòng vật liệu, rà soát khả năng tái chế, giảm phần vật liệu không cần thiết và thiết lập quy trình lưu trữ dữ liệu. Những thay đổi lớn hơn, như đầu tư dây chuyền tái chế hoặc thiết kế lại sản phẩm, cần được đánh giá bằng cả tiêu chí kỹ thuật, chi phí và đầu ra thị trường.

EPR không biến mọi loại nhựa thành vật liệu có thể tái chế, cũng không xóa bỏ nhu cầu giảm tiêu dùng những sản phẩm dùng một lần không cần thiết. Giá trị lớn nhất của cơ chế này là đưa trách nhiệm xử lý chất thải trở lại bàn quyết định của doanh nghiệp. Khi bao bì được thiết kế cùng với phương án thu hồi, tái chế và kiểm soát dữ liệu, ngành nhựa có cơ hội xây dựng chuỗi cung ứng hiệu quả hơn thay vì chỉ xử lý hậu quả sau khi sản phẩm đã bị thải bỏ.