Tái chế nhựa ở Việt Nam: Bài toán chuyển từ thu gom phân tán sang nguyên liệu có truy xuất

Trong nhiều năm, tái chế nhựa ở Việt Nam chủ yếu được nhìn qua hoạt động thu gom phế liệu và tái chế tại các cơ sở quy mô nhỏ. Mô hình này giúp thu hồi một phần đáng kể vật liệu có giá trị, nhưng cũng bộc lộ những giới hạn về phân loại, kiểm soát chất lượng, môi trường lao động và khả năng truy xuất nguồn gốc. Khi yêu cầu về trách nhiệm môi trường ngày càng rõ hơn, ngành nhựa đang phải chuyển từ tư duy “thu gom được bao nhiêu” sang câu hỏi rộng hơn: vật liệu sau tái chế có ổn định, an toàn và phù hợp với chuỗi cung ứng hiện đại hay không.

Thay đổi này không chỉ đến từ chính sách môi trường. Các doanh nghiệp sản xuất bao bì, hàng tiêu dùng, điện gia dụng và linh kiện cũng chịu sức ép từ khách hàng quốc tế về tỷ lệ vật liệu tái chế, dữ liệu phát thải và bằng chứng cho các tuyên bố môi trường. Với doanh nghiệp tái chế, cơ hội mở rộng thị trường vì thế đi kèm một yêu cầu khó hơn: chuẩn hóa đầu vào, đầu tư công nghệ và chứng minh được chất lượng đầu ra.

Chuỗi tái chế nhựa đang đứng trước yêu cầu mới

Nhựa sau sử dụng không phải là một dòng nguyên liệu đồng nhất. Chai polyethylene terephthalate, bao bì polyethylene, hộp polypropylene, màng đa lớp và sản phẩm nhựa kỹ thuật có đặc tính khác nhau. Chúng cũng có thể bị trộn lẫn với chất hữu cơ, kim loại, giấy hoặc các loại polymer không tương thích trong quá trình thu gom. Nếu không được phân loại từ sớm, chi phí làm sạch và tách vật liệu sẽ tăng, trong khi chất lượng hạt tái sinh giảm.

Ở khâu sản xuất, sự không ổn định của phế liệu đầu vào có thể thể hiện qua nhiều chỉ tiêu: màu sắc không đồng đều, độ ẩm, tạp chất, mùi, độ nhớt hoặc độ bền cơ học thay đổi giữa các lô. Đối với những sản phẩm không yêu cầu cao, vật liệu tái sinh có thể vẫn đáp ứng được mục đích sử dụng. Tuy nhiên, với bao bì tiếp xúc thực phẩm, linh kiện kỹ thuật hoặc sản phẩm cần độ bền và độ an toàn ổn định, doanh nghiệp phải kiểm soát chặt hơn từ nguyên liệu đến công đoạn đùn, tạo hạt và phối trộn.

Vì vậy, năng lực tái chế không thể chỉ đo bằng công suất máy móc. Một dây chuyền hiện đại nhưng nhận đầu vào lẫn tạp chất vẫn khó tạo ra hạt nhựa có chất lượng ổn định. Ngược lại, hệ thống thu gom được tổ chức tốt sẽ làm giảm áp lực cho khâu xử lý và nâng giá trị của vật liệu sau sử dụng.

Phân loại là điểm bắt đầu của chất lượng

Phân loại tại nguồn thường được xem là một giải pháp đơn giản, nhưng để vận hành hiệu quả cần có sự phối hợp của hộ gia đình, đơn vị thu gom, địa phương và cơ sở tái chế. Người dân cần biết loại vật liệu nào được thu gom, cách làm sạch và phân tách ra sao. Đơn vị thu gom phải có tuyến vận chuyển phù hợp. Doanh nghiệp tái chế cần đưa ra tiêu chuẩn đầu vào đủ rõ để giảm tình trạng mỗi bên hiểu một cách khác nhau.

Trong thực tế, các dòng nhựa có giá trị thương mại cao thường được thu hồi dễ hơn vì đã hình thành thị trường phế liệu. Những loại nhựa nhẹ, bẩn, nhiều lớp hoặc có giá trị thấp lại khó đi vào hệ thống tái chế chính thức. Đây là lý do chính sách và mô hình tài chính phải tính đến toàn bộ vòng đời vật liệu, thay vì chỉ tập trung vào các loại phế liệu dễ bán.

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất tạo thêm động lực

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn, trong đó có Nghị định 08/2022/NĐ-CP cùng Thông tư 02/2022/TT-BTNMT, đã đặt nền tảng cho cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, thường được gọi là EPR. Theo hướng tiếp cận này, doanh nghiệp đưa sản phẩm hoặc bao bì ra thị trường phải có trách nhiệm nhất định đối với giai đoạn sau tiêu dùng, thông qua hoạt động tái chế hoặc đóng góp tài chính cho hoạt động xử lý.

EPR làm thay đổi cách nhìn về chất thải bao bì. Đây không còn chỉ là vấn đề của người tiêu dùng hoặc chính quyền đô thị, mà trở thành một phần trách nhiệm của doanh nghiệp trong thiết kế sản phẩm, lựa chọn vật liệu và tổ chức chuỗi cung ứng. Nếu được triển khai minh bạch, cơ chế này có thể tạo thêm nguồn lực cho thu gom, phân loại và tái chế các dòng vật liệu trước đây chưa có mô hình tài chính bền vững.

Tuy nhiên, EPR không tự động giải quyết các điểm nghẽn của thị trường. Doanh nghiệp cần biết khoản chi cho trách nhiệm tái chế được sử dụng vào đâu, lượng vật liệu thực sự được thu hồi là bao nhiêu và kết quả có thể kiểm chứng hay không. Các đơn vị tái chế cũng cần chứng minh năng lực xử lý thay vì chỉ cung cấp chứng từ mang tính hình thức. Điều này đặt ra yêu cầu về tiêu chí kỹ thuật, hệ thống báo cáo và cơ chế kiểm tra độc lập.

Đối với nhà sản xuất bao bì, EPR còn có thể thúc đẩy những quyết định được đưa ra ngay từ giai đoạn thiết kế. Bao bì đơn vật liệu thường thuận lợi hơn cho phân loại và tái chế so với cấu trúc gồm nhiều lớp khó tách. Việc giảm phụ gia không cần thiết, hạn chế màu hoặc thành phần gây cản trở tái chế cũng có thể giúp nâng giá trị của phế liệu. Dù vậy, mọi thay đổi thiết kế vẫn phải cân bằng với yêu cầu bảo quản sản phẩm, an toàn, chi phí và khả năng vận hành trên dây chuyền hiện có.

Doanh nghiệp tái chế cần nâng chuẩn vận hành

Trong giai đoạn đầu của thị trường, nhiều cơ sở có thể cạnh tranh nhờ khả năng thu mua nhanh và chi phí thấp. Khi khách hàng yêu cầu ổn định hơn, lợi thế sẽ chuyển dần sang doanh nghiệp kiểm soát được chất lượng. Điều này đòi hỏi đầu tư vào các khâu rửa, nghiền, sấy, tách tạp chất, lọc nóng, đùn và tạo hạt. Không phải dòng phế liệu nào cũng cần cùng một mức đầu tư, nhưng doanh nghiệp phải lựa chọn công nghệ phù hợp với loại nhựa, mức độ nhiễm bẩn và sản phẩm đầu ra.

Khâu kiểm nghiệm cũng trở nên quan trọng hơn. Một lô hạt tái sinh cần được đánh giá theo mục đích sử dụng cụ thể, thay vì chỉ dựa vào màu sắc hoặc cảm quan. Các chỉ tiêu như độ ẩm, tạp chất, độ chảy, khối lượng riêng và tính chất cơ học có thể được sử dụng để kiểm soát sự ổn định giữa các lô. Với nhựa kỹ thuật, danh mục kiểm tra còn rộng hơn do sản phẩm phải đáp ứng yêu cầu về nhiệt, va đập, độ bền hoặc khả năng gia công.

Truy xuất nguồn gốc cũng là một phần của chất lượng. Doanh nghiệp cần lưu được thông tin về nguồn phế liệu, thời điểm tiếp nhận, phương pháp phân loại, quá trình xử lý và kết quả kiểm nghiệm. Dữ liệu này giúp nhà sản xuất đánh giá rủi ro khi sử dụng vật liệu tái sinh, đồng thời hỗ trợ xử lý khi một lô hàng không đạt yêu cầu. Trong các chuỗi cung ứng hướng đến xuất khẩu, hồ sơ này có thể quan trọng không kém bản thân sản phẩm.

Công nghệ chỉ hiệu quả khi đi cùng tổ chức chuỗi cung ứng

Các giải pháp như nhận diện vật liệu, phân loại tự động, rửa kín, lọc nóng hoặc kiểm soát dữ liệu sản xuất có thể cải thiện hiệu suất tái chế. Nhưng công nghệ không thể bù đắp hoàn toàn cho đầu vào quá lẫn tạp chất hoặc thiếu sản lượng ổn định. Doanh nghiệp muốn đầu tư hiệu quả cần xác định rõ dòng nguyên liệu, sản phẩm mục tiêu và khách hàng trước khi lựa chọn thiết bị.

Với nhựa sau tiêu dùng, chi phí logistics có thể là một yếu tố đáng kể vì vật liệu nhẹ nhưng cồng kềnh. Mô hình thu gom phân tán khiến chi phí tập kết và vận chuyển tăng. Một số doanh nghiệp có thể giảm áp lực bằng cách hợp tác với mạng lưới thu gom, đặt điểm tập kết gần nguồn phát sinh hoặc ký thỏa thuận dài hạn với đối tác cung ứng. Đây là vấn đề tổ chức thị trường chứ không chỉ là vấn đề kỹ thuật.

Tái chế hóa học thường được nhắc đến như một hướng bổ sung cho tái chế cơ học, nhất là với những dòng nhựa khó xử lý bằng phương pháp thông thường. Tuy nhiên, đây không phải giải pháp thay thế tự động cho phân loại và giảm sử dụng. Công nghệ này đòi hỏi vốn, năng lượng, kiểm soát phát thải và đánh giá vòng đời phù hợp. Việc lựa chọn phương án nào cần dựa trên đặc tính vật liệu, quy mô nhà máy và bằng chứng về hiệu quả môi trường, thay vì chỉ dựa trên tên gọi công nghệ.

Thị trường hạt nhựa tái sinh cần minh bạch hơn

Giá hạt nhựa tái sinh chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố: giá nhựa nguyên sinh, chất lượng phế liệu, chi phí điện và nước, tỷ lệ hao hụt, yêu cầu kiểm nghiệm, khoảng cách vận chuyển và nhu cầu của từng ngành sử dụng. Vì vậy, không thể đánh giá sức cạnh tranh của vật liệu tái sinh chỉ bằng cách so sánh giá bán với hạt nguyên sinh tại một thời điểm.

Khi giá nhựa nguyên sinh giảm, vật liệu tái sinh có thể chịu áp lực thương mại. Nhưng nếu doanh nghiệp mua hàng cần đáp ứng yêu cầu về tỷ lệ tái chế, giảm phát thải hoặc tiêu chí của khách hàng quốc tế, hạt tái sinh có chất lượng và hồ sơ rõ ràng vẫn có giá trị riêng. Mối quan hệ giữa hai loại nguyên liệu do đó không chỉ là cạnh tranh về giá, mà còn liên quan đến yêu cầu thị trường và mức độ phù hợp của sản phẩm.

Minh bạch hóa thị trường cần bắt đầu từ cách mô tả sản phẩm. Hạt tái sinh nên được phân loại theo loại polymer, nguồn nguyên liệu, tỷ lệ tái chế, mức độ pha trộn và các chỉ tiêu kỹ thuật cần thiết. Những tuyên bố chung chung về “thân thiện với môi trường” khó có thể thay thế dữ liệu cụ thể. Doanh nghiệp càng đưa ra thông tin chính xác, khách hàng càng có cơ sở để lựa chọn và giảm rủi ro trong sản xuất.

Tác động đến doanh nghiệp sử dụng bao bì

Đối với doanh nghiệp hàng tiêu dùng, chuyển sang vật liệu tái sinh không chỉ là thay đổi nhà cung cấp hạt nhựa. Công thức phối trộn, màu sắc, độ dày, khả năng hàn dán và tốc độ máy có thể phải điều chỉnh. Một số sản phẩm còn phải đánh giá lại độ bền trong quá trình vận chuyển hoặc thời hạn bảo quản. Nếu không có kế hoạch thử nghiệm, việc thay nguyên liệu có thể tạo ra chi phí phát sinh và rủi ro chất lượng.

Do đó, doanh nghiệp nên xem thiết kế bao bì, mua nguyên liệu và quản lý sau tiêu dùng là một chuỗi liên kết. Bao bì dễ tái chế hơn có thể làm giảm chi phí phân loại và tăng khả năng thu hồi, nhưng chỉ khi hệ thống thu gom có thể nhận diện và xử lý dòng vật liệu đó. Ngược lại, một thiết kế được quảng bá là có thể tái chế nhưng không có hạ tầng tiếp nhận phù hợp sẽ tạo ra khoảng cách giữa tuyên bố và thực tế.

Các doanh nghiệp nhỏ có thể gặp khó khăn lớn hơn vì không đủ nguồn lực để tự xây dựng hệ thống dữ liệu và thử nghiệm. Hợp tác theo ngành hàng, sử dụng tiêu chuẩn chung hoặc tham gia các chương trình thu gom được kiểm soát có thể là cách giảm chi phí. Điều quan trọng là trách nhiệm không dừng ở việc mua chứng từ hoặc thực hiện một chiến dịch ngắn hạn, mà phải gắn với kết quả thu hồi và xử lý có thể kiểm chứng.

Triển vọng phụ thuộc vào chất lượng thực thi

Các báo cáo của Ngân hàng Thế giới về cơ hội tuần hoàn nhựa tại Việt Nam đã chỉ ra rằng cải thiện thu gom, phân loại và thị trường đầu ra là những điều kiện quan trọng để nâng hiệu quả của chuỗi giá trị. OECD và Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc cũng tiếp cận vấn đề nhựa theo hướng kết hợp giảm nhu cầu vật liệu không cần thiết, thiết kế tốt hơn, tái sử dụng và tái chế. Những đánh giá này cho thấy tái chế là một mắt xích cần thiết, nhưng không thể đứng riêng trong chiến lược quản lý nhựa.

Trong vài năm tới, doanh nghiệp có khả năng thích ứng tốt sẽ không chỉ là doanh nghiệp sở hữu máy móc mới. Đó sẽ là những đơn vị kiểm soát được nguồn nguyên liệu, có quy trình kiểm nghiệm, duy trì hồ sơ sản xuất và hiểu rõ yêu cầu của khách hàng. Các nhà sản xuất bao bì cũng có xu hướng phải tham gia sâu hơn vào việc thiết kế để tái chế và bảo đảm vật liệu sau sử dụng có đường đi rõ ràng.

Thách thức lớn nhất là tạo ra sự liên thông giữa khu vực thu gom phi chính thức, cơ sở tái chế, doanh nghiệp sản xuất và cơ quan quản lý. Nếu mỗi khâu hoạt động tách rời, vật liệu vẫn có thể thất thoát hoặc giảm chất lượng. Nếu các khâu cùng sử dụng tiêu chí và dữ liệu có thể kiểm chứng, phế liệu nhựa sẽ dần được nhìn nhận như một nguồn nguyên liệu thay vì chỉ là chất thải cần loại bỏ.

Với ngành nhựa Việt Nam, chuyển đổi tuần hoàn không diễn ra bằng một khoản đầu tư đơn lẻ. Đó là quá trình thay đổi từ thiết kế, thu gom, phân loại đến sản xuất và tiêu thụ. Tái chế chỉ tạo ra giá trị bền vững khi sản phẩm đầu ra đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, tác động môi trường được kiểm soát và trách nhiệm của các bên được phân bổ minh bạch. Đây cũng là nền tảng để thị trường hạt nhựa tái sinh phát triển theo hướng chuyên nghiệp hơn, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào biến động ngắn hạn của giá phế liệu và nhựa nguyên sinh.