Tái chế nhựa không chỉ là câu chuyện thu gom: doanh nghiệp phải thiết kế lại cả chuỗi giá trị

Trong nhiều năm, tái chế nhựa thường được nhìn nhận như một bài toán ở cuối vòng đời sản phẩm: thu gom phế liệu, phân loại, rửa, nghiền rồi tạo hạt tái sinh. Cách tiếp cận này vẫn cần thiết, nhưng chưa đủ để giải quyết những khó khăn ngày càng rõ trong ngành nhựa. Một sản phẩm có thể được gọi là “có thể tái chế” về mặt kỹ thuật nhưng vẫn không được tái chế trên thực tế nếu thiếu hệ thống thu gom, bị trộn với vật liệu khác hoặc không có người mua hạt tái sinh.

Bài toán vì thế liên quan đến nhiều khâu: cách doanh nghiệp thiết kế bao bì, lựa chọn vật liệu, tổ chức thu hồi, kiểm soát chất lượng và tạo thị trường cho sản phẩm sau tái chế. Khi các yêu cầu về trách nhiệm môi trường và hiệu quả sử dụng tài nguyên tăng lên, lợi thế của doanh nghiệp nhựa sẽ không còn chỉ được quyết định bởi công suất máy móc hay giá nguyên liệu nguyên sinh.

Dữ liệu quốc tế cho thấy quy mô thách thức là rất lớn. Theo Global Plastics Outlook của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), thế giới phát sinh 353 triệu tấn chất thải nhựa trong năm 2019; chỉ khoảng 9% được tái chế. OECD cũng chỉ ra rằng phần lớn chất thải nhựa vẫn được chôn lấp, đốt hoặc rò rỉ ra môi trường. Những con số này không thể được chuyển nguyên trạng thành bức tranh của từng quốc gia, nhưng cho thấy khoảng cách giữa khả năng sản xuất nhựa và năng lực quản lý sau sử dụng.

Tái chế nhựa bắt đầu từ trước khi sản phẩm được bán ra

Khâu thiết kế quyết định một phần lớn chi phí và khả năng tái chế về sau. Bao bì càng có nhiều lớp vật liệu, nhiều loại polymer, chất kết dính, mực in hoặc phụ kiện khó tách thì quá trình phân loại và xử lý càng phức tạp. Trong khi đó, một sản phẩm được làm từ một loại nhựa chính, dễ nhận diện và ít tạp chất thường có cơ hội đi vào dòng tái chế cơ học cao hơn.

Điều này không có nghĩa mọi bao bì đơn vật liệu đều phù hợp với mọi mục đích sử dụng. Bao bì thực phẩm, dược phẩm hoặc sản phẩm cần cản khí, cản ẩm có thể đòi hỏi cấu trúc kỹ thuật đặc biệt. Doanh nghiệp phải cân bằng giữa yêu cầu bảo vệ sản phẩm, an toàn người tiêu dùng, thời hạn sử dụng, chi phí và khả năng thu hồi. Sai lầm phổ biến là đánh đồng việc giảm khối lượng vật liệu với thiết kế bền vững. Một bao bì nhẹ hơn chưa chắc tốt hơn nếu nó khó phân loại hoặc không có đầu ra tái chế.

Thiết kế vì tái chế thường bao gồm việc xác định rõ loại polymer, hạn chế những thành phần làm nhiễm bẩn dòng vật liệu, giảm số lượng chi tiết không cần thiết và cung cấp thông tin giúp phân loại. Với doanh nghiệp sản xuất bao bì, đây không chỉ là quyết định của bộ phận thiết kế. Bộ phận mua hàng, kỹ thuật, marketing, chất lượng và khách hàng sử dụng bao bì đều phải tham gia, bởi thay đổi vật liệu có thể ảnh hưởng đến dây chuyền đóng gói, hình ảnh thương hiệu và tiêu chuẩn sản phẩm.

“Có thể tái chế” khác với “được tái chế”

Một vật liệu có thể được xử lý trong phòng thí nghiệm hoặc trên một dây chuyền chuyên dụng, nhưng điều đó chưa bảo đảm nó sẽ được tái chế ở quy mô thương mại. Để biến khả năng kỹ thuật thành hoạt động thực tế, cần đồng thời có đủ khối lượng nguyên liệu đầu vào, hệ thống thu gom phù hợp, công nghệ xử lý, tiêu chuẩn chất lượng và khách hàng mua sản phẩm tái sinh.

Đây là lý do các tuyên bố môi trường cần được diễn đạt thận trọng. Doanh nghiệp không nên chỉ dựa vào ký hiệu trên bao bì để khẳng định sản phẩm chắc chắn được tái chế. Thông tin đáng tin cậy hơn phải cho biết vật liệu nào được sử dụng, được thu hồi ở đâu, qua quy trình nào và sản phẩm tái chế được ứng dụng ra sao. Nếu thiếu các điều kiện đó, thông điệp “xanh” dễ tạo ra kỳ vọng vượt quá năng lực của hệ thống.

Phân loại tại nguồn là mắt xích quyết định chất lượng

Nhựa sau sử dụng không phải là một loại nguyên liệu đồng nhất. Chai PET, bao bì HDPE, màng mềm nhiều lớp, hộp xốp và linh kiện nhựa kỹ thuật có đặc tính khác nhau về polymer, phụ gia, mức độ bẩn và giá trị thu hồi. Khi bị trộn lẫn, chi phí phân loại và làm sạch tăng lên, trong khi chất lượng hạt tái sinh giảm.

Phân loại tại nguồn giúp giảm một phần tình trạng này, nhưng chỉ hiệu quả nếu người dân, doanh nghiệp, đơn vị thu gom và cơ sở xử lý cùng sử dụng cách phân loại tương thích. Hệ thống càng đưa ra quá nhiều nhóm vật liệu mà không có năng lực xử lý tương ứng, mức độ tuân thủ càng khó duy trì. Ngược lại, cách phân loại đơn giản, dễ hiểu và gắn với nơi tiếp nhận cụ thể có thể tạo điều kiện cho dòng vật liệu ổn định hơn.

Trong thực tế, khu vực thu gom phi chính thức thường đóng vai trò quan trọng trong việc thu hồi các loại phế liệu có giá trị. Tuy nhiên, chất lượng và điều kiện làm việc trong chuỗi này không đồng đều. Việc nâng cao hiệu quả tái chế cần tính đến khả năng kết nối những người thu gom với đơn vị phân loại, doanh nghiệp tái chế và hệ thống quản lý chất thải đô thị. Nếu chỉ yêu cầu thu gom mà không cải thiện an toàn lao động, minh bạch giao dịch và điều kiện xử lý, chuỗi cung ứng tái chế khó phát triển ổn định.

Đối với doanh nghiệp, truy xuất nguồn nguyên liệu là một yêu cầu ngày càng quan trọng. Hạt tái sinh cần được kiểm tra về độ ẩm, màu sắc, tạp chất, chỉ số chảy, độ bền và các chỉ tiêu phù hợp với ứng dụng. Với sản phẩm tiếp xúc thực phẩm hoặc ứng dụng kỹ thuật, yêu cầu kiểm soát còn nghiêm ngặt hơn. Không thể dùng một tiêu chuẩn chất lượng duy nhất cho mọi loại hạt tái sinh.

Thị trường hạt tái sinh cần tính ổn định, không chỉ cần nhu cầu

Giá là một trong những yếu tố khiến doanh nghiệp cân nhắc giữa nhựa nguyên sinh và nhựa tái sinh. Khi giá nguyên liệu nguyên sinh giảm hoặc nguồn cung dồi dào, hạt tái sinh có thể mất lợi thế, nhất là nếu doanh nghiệp phải trả thêm chi phí cho thu gom, phân loại và kiểm nghiệm. Ngược lại, khi khách hàng yêu cầu tỷ lệ vật liệu tái chế hoặc cam kết giảm tác động môi trường, nhu cầu đối với hạt tái sinh có thể tăng.

Tuy nhiên, nhu cầu không tự động tạo ra thị trường bền vững. Các nhà sản xuất cần biết họ có thể mua được nguyên liệu tái sinh với chất lượng và khối lượng nào trong thời gian dài. Các cơ sở tái chế lại cần lượng tiêu thụ đủ ổn định để đầu tư vào máy móc, hệ thống rửa, xử lý nước, kiểm soát mùi và kiểm nghiệm. Nếu giao dịch chỉ dựa trên giá ngắn hạn, cả bên mua lẫn bên bán đều khó lập kế hoạch.

Giải pháp thực tế là xây dựng các tiêu chuẩn giao nhận rõ ràng. Hợp đồng có thể quy định nguồn nguyên liệu, tỷ lệ tạp chất, độ ẩm, khoảng dung sai màu sắc và phương pháp kiểm tra. Với các loại nhựa có yêu cầu cao, doanh nghiệp nên xác định rõ mục đích sử dụng trước khi mua, thay vì coi mọi hạt tái sinh là sản phẩm tương đương.

Việc sử dụng nhựa tái sinh cũng cần được đánh giá theo vòng đời và theo ứng dụng. Trong một số trường hợp, vật liệu tái sinh giúp giảm nhu cầu nhựa nguyên sinh và giảm lượng chất thải phải xử lý. Nhưng nếu quy trình rửa tiêu thụ nhiều nước, năng lượng hoặc tạo ra dòng chất thải thứ cấp mà không được kiểm soát, lợi ích môi trường có thể bị thu hẹp. Đánh giá phải dựa trên dữ liệu của từng quy trình, không nên đưa ra kết luận chung cho mọi công nghệ.

Công nghệ tái chế: cơ học vẫn là nền tảng, hóa học có phạm vi riêng

Tái chế cơ học hiện là hướng phổ biến đối với những dòng nhựa tương đối sạch và có thể phân loại. Quy trình thường gồm thu gom, phân loại, nghiền, rửa, sấy, đùn và tạo hạt. Ưu điểm của phương pháp này là cấu trúc polymer cơ bản được giữ lại, công nghệ đã được thương mại hóa rộng rãi và có thể phù hợp với nhiều dòng phế liệu.

Hạn chế nằm ở việc vật liệu có thể suy giảm tính chất sau nhiều lần gia công; tạp chất, màu sắc và sự lẫn polymer cũng làm giảm giá trị sản phẩm. Nước thải từ công đoạn rửa, bùn, nhãn, keo và phần không thể tái chế cần được quản lý riêng. Một dây chuyền hiện đại không chỉ là máy nghiền và máy đùn mà còn bao gồm hệ thống phân loại, lọc nóng chảy, xử lý nước và kiểm soát chất lượng.

Tái chế hóa học thường được giới thiệu như một lựa chọn cho một số dòng nhựa khó tái chế cơ học. Tùy công nghệ, polymer có thể được phân giải thành monomer, nguyên liệu hóa học hoặc dầu nhiệt phân. Những hướng này có tiềm năng xử lý một số vật liệu phức tạp hơn, nhưng cũng đòi hỏi nguồn nguyên liệu phù hợp, năng lượng, kiểm soát phát thải và đánh giá hiệu quả kinh tế. Không nên xem tái chế hóa học là giải pháp thay thế toàn diện cho giảm sử dụng, tái sử dụng hoặc tái chế cơ học.

UNEP, trong báo cáo Turning off the Tap công bố năm 2023, nhấn mạnh rằng việc giảm ô nhiễm nhựa cần kết hợp nhiều nhóm giải pháp, gồm loại bỏ những sản phẩm không cần thiết, tái sử dụng, thiết kế lại sản phẩm và cải thiện khả năng tái chế. Cách tiếp cận này quan trọng ở chỗ nó không đặt toàn bộ trách nhiệm lên một công nghệ xử lý cuối vòng đời.

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất thay đổi cách doanh nghiệp lập kế hoạch

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, thường được gọi là EPR, đưa chi phí và trách nhiệm sau sử dụng trở lại gần hơn với doanh nghiệp đưa sản phẩm ra thị trường. Tại Việt Nam, khung pháp lý về bảo vệ môi trường đã quy định trách nhiệm tái chế đối với một số nhóm sản phẩm, bao bì theo lộ trình. Các yêu cầu cụ thể cần được doanh nghiệp cập nhật từ văn bản pháp luật và hướng dẫn của cơ quan quản lý tại từng thời điểm.

Ý nghĩa của EPR không nằm ở khoản đóng góp hoặc khối lượng phải tái chế. Về dài hạn, cơ chế này có thể thúc đẩy doanh nghiệp đo lường lượng bao bì đưa ra thị trường, chuẩn hóa dữ liệu vật liệu, làm việc với đơn vị thu gom và cân nhắc lại thiết kế sản phẩm. Doanh nghiệp nào coi đây chỉ là chi phí tuân thủ có thể bỏ lỡ cơ hội cải thiện hiệu quả nguyên liệu và quan hệ với khách hàng.

Để chuẩn bị, doanh nghiệp nên lập bản đồ dòng vật liệu của mình: sử dụng bao nhiêu loại nhựa, bao bì nào dễ thu hồi, tỷ lệ phế liệu nội bộ, tỷ lệ sản phẩm lỗi, nguồn cung hạt tái sinh và các điểm phát sinh chất thải. Sau đó, cần tách mục tiêu môi trường khỏi thông điệp quảng cáo. Mục tiêu có thể là giảm vật liệu, tăng tỷ lệ tái sinh trong một ứng dụng phù hợp, tăng khả năng thu hồi hoặc giảm tỷ lệ tạp chất. Mỗi mục tiêu phải đi kèm phương pháp đo và thời hạn rõ ràng.

Doanh nghiệp cần chuyển từ “xử lý phế liệu” sang quản trị vòng đời

Ngành nhựa vẫn có vai trò quan trọng trong bao bì, y tế, xây dựng, điện tử, giao thông và nhiều lĩnh vực sản xuất. Vì vậy, bài toán không phải là loại bỏ mọi sản phẩm nhựa, mà là giảm những ứng dụng không cần thiết, kéo dài thời gian sử dụng và giữ vật liệu trong nền kinh tế lâu nhất có thể khi điều đó an toàn và khả thi.

Muốn làm được như vậy, doanh nghiệp cần phối hợp với các mắt xích khác thay vì tự xử lý riêng lẻ. Nhà sản xuất bao bì phải trao đổi với thương hiệu và nhà tái chế ngay từ giai đoạn phát triển sản phẩm. Đơn vị tái chế cần phản hồi về loại vật liệu thực sự có thể tiếp nhận. Nhà bán lẻ có thể hỗ trợ điểm thu hồi và cung cấp thông tin cho người tiêu dùng. Cơ quan quản lý cần bảo đảm quy định rõ ràng, khả năng kiểm tra và sự bình đẳng giữa các mô hình thu gom.

Tái chế nhựa thành công không được đo bằng số lượng máy móc được lắp đặt hay số sản phẩm có gắn nhãn “xanh”. Chỉ số quan trọng hơn là lượng vật liệu được thu hồi đúng cách, tỷ lệ tạo ra sản phẩm đạt chất lượng, mức tiêu thụ tài nguyên của quy trình và khả năng duy trì đầu ra trong thời gian dài. Khi các chỉ số này được theo dõi minh bạch, doanh nghiệp mới có thể phân biệt giữa một sáng kiến truyền thông và một mô hình kinh tế tuần hoàn thực sự.

Chuyển đổi sẽ không diễn ra đồng đều ở mọi phân khúc. Những dòng nhựa sạch, có giá trị và dễ phân loại có thể tiến nhanh hơn. Các loại màng mềm, bao bì đa lớp hoặc sản phẩm bị nhiễm bẩn sẽ cần thêm thời gian, đầu tư và giải pháp riêng. Nhưng hướng đi chung đã rõ: tái chế phải được tính đến từ lúc lựa chọn vật liệu, không phải chờ đến khi sản phẩm trở thành rác thải. Chính sự thay đổi đó sẽ quyết định ngành nhựa có thể giảm lãng phí nguyên liệu và xây dựng chuỗi giá trị bền vững đến đâu.