Quy định xanh của EU đặt lại bài toán dữ liệu và thiết kế cho ngành dệt may Việt Nam

Trong nhiều năm, sản xuất xanh trong ngành dệt may thường được nhìn qua những khoản đầu tư dễ nhận biết như hệ thống xử lý nước thải, thiết bị tiết kiệm năng lượng hoặc việc sử dụng điện từ nguồn tái tạo. Tuy nhiên, các quy định mới của Liên minh châu Âu đang mở rộng phạm vi của cuộc chơi. Mức tiêu thụ năng lượng tại nhà máy vẫn quan trọng, nhưng chưa đủ. Doanh nghiệp còn phải chứng minh sản phẩm được thiết kế như thế nào, sử dụng loại sợi nào, có thể sửa chữa hay tái chế ra sao và dữ liệu về sản phẩm được lưu chuyển trong chuỗi cung ứng thế nào.

Trọng tâm của thay đổi này là Quy định về thiết kế sinh thái đối với sản phẩm bền vững của EU, thường được gọi là ESPR. Quy định được Liên minh châu Âu ban hành năm 2024, tạo khung pháp lý để đặt ra các yêu cầu về độ bền, khả năng sửa chữa, sử dụng tài nguyên, hàm lượng tái chế và thông tin sản phẩm đối với nhiều nhóm hàng hóa, trong đó dệt may là một lĩnh vực được quan tâm.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, tác động không chỉ nằm ở khâu xuất khẩu vào châu Âu. Đây còn là phép thử đối với năng lực quản trị nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc và phối hợp dữ liệu giữa nhà cung cấp sợi, nhà máy dệt, đơn vị nhuộm, xưởng may và thương hiệu. Doanh nghiệp nào chỉ xem yêu cầu môi trường là một thủ tục hồ sơ có thể gặp khó khăn; doanh nghiệp coi đây là vấn đề thiết kế và vận hành sẽ có cơ hội củng cố vị trí trong chuỗi cung ứng.

Từ sản xuất ít tác động đến sản phẩm có vòng đời được chứng minh

ESPR thay đổi cách tiếp cận quen thuộc về tính bền vững. Thay vì chỉ kiểm tra một công đoạn sản xuất, khung quy định hướng đến các đặc tính của sản phẩm trong toàn bộ vòng đời. Với hàng dệt may, điều đó có thể liên quan đến độ bền của vải, khả năng bảo quản, mức độ dễ sửa chữa, thành phần vật liệu, khả năng tháo rời và xử lý sau khi sản phẩm bị loại bỏ.

Điểm đáng chú ý là các yêu cầu cụ thể không nhất thiết áp dụng đồng thời cho mọi mặt hàng. EU sẽ xây dựng các quy định theo từng nhóm sản phẩm và ưu tiên những lĩnh vực có mức sử dụng tài nguyên, tác động môi trường hoặc tiềm năng cải thiện đáng kể. Vì vậy, doanh nghiệp không nên hiểu ESPR như một bộ tiêu chí duy nhất áp dụng ngay cho tất cả áo quần. Cách chuẩn bị phù hợp hơn là xây dựng năng lực đáp ứng theo hướng có thể mở rộng khi những yêu cầu cụ thể được ban hành.

Trong mô hình sản xuất gia công, nhà máy thường nhận thông số kỹ thuật từ thương hiệu hoặc nhà mua hàng. Tuy nhiên, việc tuân thủ các yêu cầu về sản phẩm bền vững có thể đưa nhà máy vào quá trình trao đổi sớm hơn, đặc biệt ở các quyết định về loại sợi, cấu trúc vải, phụ liệu, công nghệ hoàn tất và phương án đóng gói. Những quyết định này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tái chế, tuổi thọ và chi phí xử lý sản phẩm sau sử dụng.

Thiết kế trở thành một phần của năng lực cạnh tranh

Một chiếc áo được làm từ vật liệu tái chế chưa chắc đã có tính tuần hoàn cao. Nếu sản phẩm pha trộn nhiều loại sợi, sử dụng lớp phủ khó tách hoặc gắn nhiều phụ kiện khác nhau, việc thu gom và tái chế có thể phức tạp hơn. Ngược lại, một sản phẩm có cấu trúc vật liệu đơn giản hơn, đường may dễ sửa chữa và thông tin rõ ràng có thể thuận lợi hơn trong các bước tiếp theo.

Điều này khiến bộ phận thiết kế, phát triển sản phẩm và thu mua nguyên liệu phải làm việc gần với bộ phận môi trường và chất lượng. Mục tiêu không còn chỉ là tạo ra sản phẩm đáp ứng mẫu mã, giá thành và thời gian giao hàng. Doanh nghiệp cần cân nhắc ngay từ đầu sản phẩm sẽ được sử dụng, bảo quản, sửa chữa và xử lý như thế nào.

Đối với các nhà máy Việt Nam, đây là thay đổi đáng kể vì phần thiết kế thường do thương hiệu hoặc khách hàng nước ngoài nắm giữ. Dù vậy, nhà máy vẫn có thể tạo giá trị bằng cách cung cấp dữ liệu chính xác, đề xuất vật liệu phù hợp hơn và chứng minh năng lực kiểm soát quá trình. Khi các yêu cầu môi trường trở thành một phần của hồ sơ lựa chọn nhà cung ứng, khả năng tư vấn kỹ thuật sẽ quan trọng hơn việc chỉ nhận và thực hiện đơn hàng.

Hộ chiếu sản phẩm số và yêu cầu về dữ liệu

Một cấu phần quan trọng trong ESPR là Hộ chiếu sản phẩm số, hay Digital Product Passport. Đây là cơ chế cung cấp thông tin điện tử về sản phẩm, vật liệu hoặc các đặc tính liên quan, giúp những chủ thể trong chuỗi giá trị có thể tiếp cận dữ liệu cần thiết. Nội dung cụ thể và cách vận hành sẽ phụ thuộc vào các quy định theo từng nhóm sản phẩm, nhưng định hướng chung cho thấy dữ liệu sẽ trở thành một phần của hàng hóa chứ không còn chỉ là tài liệu nội bộ.

Trong ngành dệt may, dữ liệu có thể bắt đầu từ thành phần sợi và nguồn nguyên liệu, tiếp tục qua quá trình kéo sợi, dệt hoặc đan, nhuộm, hoàn tất và may. Tùy yêu cầu áp dụng, doanh nghiệp có thể phải phối hợp với nhiều nhà cung cấp để xác nhận thông tin về vật liệu, hóa chất, năng lượng, nước, chứng nhận hoặc khả năng tái chế.

Thách thức lớn nhất không phải lúc nào cũng là thiếu phần mềm. Nhiều doanh nghiệp đã có dữ liệu ở các bộ phận khác nhau, nhưng dữ liệu chưa được chuẩn hóa, không có mã nhận diện thống nhất hoặc không thể kết nối giữa các công đoạn. Một bảng tính tại bộ phận thu mua, hồ sơ kiểm nghiệm ở phòng chất lượng và dữ liệu sản xuất tại nhà máy có thể cùng nói về một mã hàng nhưng sử dụng cách ghi nhận khác nhau.

Ba lớp dữ liệu doanh nghiệp cần chuẩn bị

Lớp thứ nhất là dữ liệu nhận diện. Doanh nghiệp cần biết mã sản phẩm, mã nguyên liệu, nhà cung cấp, lô sản xuất và mối liên hệ giữa các công đoạn. Nếu không xác định được sản phẩm được tạo ra từ lô vật liệu nào, việc truy xuất sẽ thiếu độ tin cậy.

Lớp thứ hai là dữ liệu đặc tính. Đây là thông tin về thành phần sợi, tỷ lệ pha trộn, phụ liệu, hóa chất liên quan, hướng dẫn sử dụng và các thông số kỹ thuật cần thiết. Việc ghi nhận phải nhất quán giữa chứng từ mua hàng, hồ sơ kỹ thuật và sản phẩm thực tế.

Lớp thứ ba là dữ liệu đánh giá tác động. Những thông tin như sử dụng năng lượng, nước, phát thải hoặc tỷ lệ nguyên liệu tái chế có thể được yêu cầu trong các chương trình của khách hàng và quy định cụ thể sau này. Doanh nghiệp không nên tự động công bố mọi chỉ số nếu chưa xác định rõ phương pháp tính, phạm vi dữ liệu và cách kiểm chứng.

Việc phân biệt ba lớp dữ liệu này giúp doanh nghiệp tránh hai rủi ro. Rủi ro thứ nhất là thu thập rất nhiều thông tin nhưng không biết dùng vào mục đích nào. Rủi ro thứ hai là công bố các tuyên bố môi trường rộng hơn khả năng chứng minh. Trong bối cảnh yêu cầu chống thông tin xanh gây hiểu lầm ngày càng được chú ý, dữ liệu không nhất quán có thể ảnh hưởng đến cả uy tín và quan hệ thương mại.

Chuỗi cung ứng Việt Nam chịu tác động theo nhiều tầng

Ngành dệt may Việt Nam có sự phân công tương đối rộng giữa các công đoạn. Một sản phẩm xuất khẩu có thể sử dụng sợi từ một nguồn, vải từ nguồn khác, nguyên phụ liệu từ nhiều nhà cung cấp và được hoàn thiện tại một nhà máy. Mỗi mắt xích có thể nắm một phần dữ liệu, nhưng trách nhiệm đáp ứng khách hàng thường tập trung vào doanh nghiệp đứng tên sản xuất hoặc xuất khẩu.

Vì vậy, doanh nghiệp may khó giải quyết yêu cầu truy xuất nếu không có sự hợp tác của nhà cung cấp vải và phụ liệu. Tương tự, nhà máy dệt khó đưa ra thông tin đáng tin cậy nếu dữ liệu về sợi đầu vào không đầy đủ. Những yêu cầu mới có thể thúc đẩy các doanh nghiệp trong chuỗi ký thỏa thuận chia sẻ dữ liệu, thống nhất biểu mẫu và sử dụng các mã lô hàng có thể đối chiếu.

Các doanh nghiệp nhỏ sẽ chịu áp lực lớn hơn về chi phí triển khai, nhân sự và kiểm chứng. Tuy nhiên, bài toán không nhất thiết phải bắt đầu bằng một hệ thống công nghệ phức tạp. Một chương trình thí điểm trên nhóm sản phẩm xuất sang EU, cùng quy trình kiểm soát phiên bản dữ liệu và trách nhiệm rõ ràng giữa các bộ phận, có thể tạo nền tảng thực tế hơn.

Ở cấp độ ngành, các hiệp hội và đơn vị cung cấp giải pháp có thể hỗ trợ bằng bộ hướng dẫn chung, thuật ngữ thống nhất và đào tạo về dữ liệu sản phẩm. Nếu mỗi doanh nghiệp sử dụng một cách tính khác nhau cho cùng một chỉ số, chi phí kiểm tra sẽ tăng và kết quả khó so sánh. Chuẩn hóa vì thế có ý nghĩa không kém đầu tư máy móc.

Tái chế dệt may không thể tách rời thiết kế và phân loại

Tái chế thường được xem là giải pháp cuối vòng đời, nhưng hiệu quả của nó được quyết định từ trước khi sản phẩm ra khỏi nhà máy. Các loại sợi, thuốc nhuộm, lớp phủ, khóa kéo, cúc và chỉ may có thể ảnh hưởng đến việc phân loại hoặc xử lý. Một sản phẩm càng khó xác định thành phần, việc lựa chọn công nghệ tái chế phù hợp càng trở nên phức tạp.

Không phải mọi vật liệu tái chế đều có thể thay thế trực tiếp vật liệu nguyên sinh trong mọi ứng dụng. Chất lượng đầu vào, độ dài sợi, màu sắc và yêu cầu kỹ thuật của sản phẩm quyết định phương án sử dụng. Do đó, doanh nghiệp cần tránh cách tiếp cận đơn giản rằng chỉ cần tăng tỷ lệ vật liệu tái chế là đã hoàn tất mục tiêu tuần hoàn.

Đối với phế liệu trong nhà máy, việc phân loại tại nguồn thường có giá trị thực tế. Phế liệu cotton, polyester, vải pha hoặc vật liệu có lớp phủ không nên mặc nhiên đưa vào cùng một dòng xử lý. Ghi nhận khối lượng, thành phần và điểm phát sinh giúp doanh nghiệp đánh giá tỷ lệ thu hồi cũng như xác định nơi có thể giảm lãng phí.

Ở khâu sản phẩm sau tiêu dùng, ngành vẫn phải đối mặt với những vấn đề rộng hơn năng lực của một nhà máy đơn lẻ: hệ thống thu gom, phân loại, thị trường đầu ra và công nghệ xử lý. Vì vậy, doanh nghiệp không nên đưa ra cam kết về khả năng tái chế chỉ dựa trên vật liệu sử dụng. Cần xem xét toàn bộ điều kiện cần thiết để sản phẩm thực sự được thu gom và xử lý trong thực tế.

Doanh nghiệp Việt Nam nên chuẩn bị từ đâu?

Việc đầu tiên là lập bản đồ sản phẩm xuất khẩu, xác định thị trường, khách hàng và nhóm mặt hàng có khả năng chịu yêu cầu cao về dữ liệu hoặc thiết kế bền vững. Cách làm này giúp doanh nghiệp tập trung nguồn lực thay vì triển khai đồng loạt một chương trình tốn kém nhưng chưa rõ mục tiêu.

Tiếp theo, doanh nghiệp cần kiểm tra lại chuỗi dữ liệu từ nguyên liệu đến thành phẩm. Câu hỏi quan trọng không chỉ là “có chứng từ hay không”, mà còn là chứng từ có liên kết với đúng lô hàng, đúng mã sản phẩm và đúng nhà cung cấp hay không. Các thông tin được khách hàng sử dụng để công bố ra thị trường cần có người chịu trách nhiệm xác nhận.

Doanh nghiệp cũng nên đưa tiêu chí dữ liệu và vật liệu vào quá trình mua hàng. Hợp đồng với nhà cung cấp có thể quy định yêu cầu về hồ sơ kỹ thuật, thời hạn cập nhật, trách nhiệm khi thông tin thay đổi và quyền kiểm tra. Nếu chỉ yêu cầu dữ liệu ở cuối mùa hàng, doanh nghiệp có thể không đủ thời gian xử lý sai lệch.

Cuối cùng, cần kết hợp đầu tư công nghệ với đào tạo con người. Một phần mềm không thể thay thế quy trình ghi nhận thiếu nhất quán; ngược lại, một quy trình tốt nhưng hoàn toàn thủ công sẽ khó mở rộng khi số lượng mã hàng và nhà cung cấp tăng. Mục tiêu hợp lý là xây dựng hệ thống dữ liệu có thể kiểm tra, truy xuất và chia sẻ theo quyền truy cập phù hợp.

Thời gian chuẩn bị có giá trị hơn việc chạy theo hồ sơ

ESPR không biến toàn bộ ngành dệt may thành một thị trường mới chỉ sau một đêm. Các yêu cầu cụ thể cần được triển khai qua những văn bản và chương trình theo từng nhóm sản phẩm. Tuy nhiên, hướng đi pháp lý của EU đã cho thấy tiêu chuẩn cạnh tranh đang dịch chuyển: từ năng lực sản xuất với chi phí phù hợp sang năng lực chứng minh sản phẩm được tạo ra và sử dụng trong một vòng đời có trách nhiệm hơn.

Với Việt Nam, thay đổi này vừa tạo áp lực vừa mở ra cơ hội nâng cấp vị trí trong chuỗi cung ứng. Những nhà máy có dữ liệu đáng tin cậy, kiểm soát vật liệu tốt và tham gia sớm vào khâu phát triển sản phẩm có thể tạo khác biệt ngoài yếu tố giá. Ngược lại, những doanh nghiệp phụ thuộc hoàn toàn vào hồ sơ từ khách hàng sẽ dễ bị động khi yêu cầu truy xuất và minh bạch tăng lên.

Cuộc chuyển đổi xanh của dệt may vì thế không chỉ là câu chuyện thay một loại sợi hoặc lắp thêm một thiết bị tiết kiệm năng lượng. Đó là quá trình kết nối thiết kế, nguyên liệu, sản xuất, dữ liệu và xử lý sau sử dụng. Doanh nghiệp chuẩn bị được những liên kết này từ sớm sẽ có nền tảng tốt hơn để đáp ứng các quy định mới, đồng thời hiểu rõ hơn giá trị thực của sản phẩm mà mình đưa ra thị trường.