Dệt may bước vào cuộc đua tuần hoàn: Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì từ thiết kế đến dữ liệu?

Ngành dệt may đang đứng trước một thay đổi không chỉ liên quan đến nguyên liệu tái chế hay việc thu gom quần áo đã qua sử dụng. Kinh tế tuần hoàn ngày càng tác động đến toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ cách doanh nghiệp lựa chọn sợi, thiết kế mẫu, nhuộm hoàn tất, tổ chức sản xuất cho đến việc cung cấp thông tin sau khi hàng hóa được bán ra.

Điểm đáng chú ý là yêu cầu này không còn chỉ xuất hiện trong các chương trình tự nguyện về phát triển bền vững. Nhiều thị trường nhập khẩu lớn đang xây dựng khung chính sách nhằm kéo dài vòng đời sản phẩm, tăng khả năng sửa chữa và tái chế, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp chứng minh rõ hơn nguồn gốc nguyên liệu cũng như tác động môi trường. Với các nhà sản xuất Việt Nam, đây vừa là sức ép tuân thủ, vừa là bài toán cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Từ sản phẩm “xanh” sang quản lý toàn bộ vòng đời

Trong một thời gian dài, hoạt động bền vững của doanh nghiệp dệt may thường được nhìn qua một số chỉ tiêu tại nhà máy như tiết kiệm điện, giảm nước, xử lý nước thải hoặc sử dụng năng lượng tái tạo. Những nội dung này vẫn quan trọng, nhưng chưa phản ánh đầy đủ hướng đi của chính sách sản phẩm tại các thị trường phát triển.

Khung pháp lý về thiết kế sinh thái cho sản phẩm bền vững của Liên minh châu Âu, được ban hành dưới Quy định (EU) 2024/1781, mở rộng cách tiếp cận từ một số nhóm sản phẩm sử dụng năng lượng sang nhiều loại sản phẩm vật chất hơn. Quy định này tạo cơ sở cho việc đặt ra các yêu cầu về độ bền, khả năng sửa chữa, khả năng tái chế, hiệu quả sử dụng tài nguyên và thông tin sản phẩm. Dệt may là một trong những nhóm ngành được thị trường theo dõi sát trong quá trình triển khai các chính sách liên quan.

Một khái niệm gắn với hướng tiếp cận này là hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số, thường được gọi là Digital Product Passport. Về bản chất, đây là cơ chế để lưu trữ và cung cấp thông tin về sản phẩm, vật liệu, thành phần hoặc các đặc tính liên quan trong suốt vòng đời hàng hóa. Cách thức triển khai cụ thể phụ thuộc vào các quy định theo từng nhóm sản phẩm, nhưng xu hướng chung là thông tin môi trường sẽ cần được tổ chức có hệ thống hơn thay vì chỉ thể hiện qua những tuyên bố ngắn trên nhãn hàng.

Với doanh nghiệp may mặc, điều đó có thể làm thay đổi cách quản lý dữ liệu. Thông tin về thành phần sợi, tỷ lệ vật liệu tái chế, nguồn nguyên liệu, hóa chất sử dụng trong quá trình xử lý, hướng dẫn chăm sóc và khả năng tái chế không còn chỉ là dữ liệu nội bộ của từng bộ phận. Chúng có thể trở thành một phần của hồ sơ sản phẩm được chia sẻ cho khách hàng, nhà nhập khẩu, cơ quan quản lý hoặc đơn vị tái chế.

Ba điểm nghẽn lớn của chuỗi cung ứng dệt may

Vật liệu tái chế chưa giải quyết toàn bộ bài toán

Chuyển từ sợi nguyên sinh sang sợi tái chế thường được xem là một bước tiến về môi trường, nhưng hiệu quả thực tế phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu, công nghệ xử lý và cách doanh nghiệp kiểm chứng thông tin. Chai nhựa sau tiêu dùng, phế liệu công nghiệp, vải vụn và quần áo cũ có những đặc tính khác nhau; không thể mặc nhiên coi mọi loại sợi tái chế là tương đương.

Trong sản phẩm pha trộn nhiều loại sợi, việc tái chế cuối vòng đời cũng phức tạp hơn. Một sản phẩm gồm polyester và cotton, chẳng hạn, có thể đòi hỏi công nghệ phân tách hoặc xử lý riêng. Phụ liệu như khóa kéo, cúc, chỉ may, lớp phủ, keo và các chi tiết trang trí cũng ảnh hưởng đến khả năng tháo rời và tái chế. Vì vậy, chỉ thay đổi một phần nguyên liệu mà không xem xét toàn bộ cấu trúc sản phẩm có thể tạo ra kết quả hạn chế.

Đây là lý do các nguyên tắc thiết kế cho tuần hoàn được nhấn mạnh trong nhiều tài liệu quốc tế. Sản phẩm cần được tạo ra để có tuổi thọ phù hợp, có thể sửa chữa khi cần, sử dụng vật liệu ít gây cản trở cho quá trình phân loại và tạo điều kiện để các bộ phận được thu hồi sau khi sản phẩm không còn được sử dụng.

Truy xuất nguồn gốc vẫn phụ thuộc vào dữ liệu từ nhiều tầng

Một thương hiệu may mặc thường mua hàng qua mạng lưới nhiều cấp: nhà máy may, đơn vị cắt, nhà cung cấp vải, cơ sở kéo sợi, nhà sản xuất hóa chất và nguồn nguyên liệu ban đầu. Mỗi tầng lại có cách ghi nhận dữ liệu khác nhau. Nếu thông tin không được chuẩn hóa, doanh nghiệp cuối chuỗi khó chứng minh chính xác một sản phẩm được làm từ loại sợi nào hoặc trải qua những công đoạn xử lý ra sao.

Thách thức này đặc biệt rõ khi doanh nghiệp sử dụng các tuyên bố như “tái chế”, “hữu cơ”, “có trách nhiệm” hoặc “tác động thấp”. Những tuyên bố đó chỉ có giá trị khi đi kèm phạm vi áp dụng, phương pháp kiểm chứng và hồ sơ hỗ trợ phù hợp. Chứng nhận của bên thứ ba có thể giúp tăng độ tin cậy, nhưng không thay thế hoàn toàn việc quản lý dữ liệu trong nội bộ và giữa các nhà cung cấp.

Vì vậy, truy xuất nguồn gốc không nên được xem là một dự án công nghệ tách rời khỏi hoạt động mua hàng. Doanh nghiệp cần xác định dữ liệu nào là bắt buộc đối với từng nhóm sản phẩm, ai chịu trách nhiệm cập nhật, cách kiểm tra chéo và thời hạn lưu trữ. Khi các yêu cầu thị trường thay đổi, một hệ thống dữ liệu có cấu trúc sẽ giúp doanh nghiệp phản ứng nhanh hơn so với việc thu thập hồ sơ thủ công cho từng đơn hàng.

Thu gom và tái chế cần sự phối hợp ngoài phạm vi nhà máy

Nhà máy có thể kiểm soát tốt hơn chất lượng phế liệu phát sinh trong quá trình cắt may, nhưng quần áo sau khi đến tay người tiêu dùng lại nằm ngoài phạm vi vận hành trực tiếp của doanh nghiệp. Từ đó nảy sinh một khoảng trống lớn giữa khâu sản xuất và khâu cuối vòng đời.

Để lấp khoảng trống này, ngành cần sự tham gia của nhiều chủ thể: thương hiệu, nhà bán lẻ, người tiêu dùng, đơn vị thu gom, cơ sở phân loại, doanh nghiệp tái chế và cơ quan quản lý. Nếu thiếu hệ thống phân loại phù hợp, vật liệu thu hồi có thể bị giảm giá trị hoặc không đủ chất lượng để trở lại chuỗi sản xuất. Ngược lại, nếu thiết kế sản phẩm ngay từ đầu đã tính đến việc tháo rời và phân loại, chi phí xử lý cuối vòng đời có thể được kiểm soát tốt hơn.

Doanh nghiệp Việt Nam nên bắt đầu từ đâu?

Không phải doanh nghiệp nào cũng có thể ngay lập tức đầu tư dây chuyền tái chế hoặc xây dựng nền tảng dữ liệu quy mô lớn. Một lộ trình thực tế nên bắt đầu bằng việc xác định những sản phẩm và thị trường có yêu cầu cao nhất, sau đó xây dựng năng lực theo từng bước.

Trước hết, doanh nghiệp cần lập bản đồ vật liệu cho các dòng sản phẩm chủ lực. Bản đồ này không chỉ ghi tỷ lệ cotton, polyester hay viscose, mà còn nên bao gồm nguồn nguyên liệu, công đoạn xử lý, phụ liệu chính, hóa chất liên quan và khả năng thay thế. Cách làm này giúp bộ phận thiết kế, mua hàng và sản xuất nhìn thấy cùng một cấu trúc dữ liệu.

Tiếp theo là rà soát các tuyên bố môi trường đang sử dụng trong hồ sơ bán hàng và truyền thông. Mỗi tuyên bố cần có bằng chứng tương ứng. Nếu chưa đủ dữ liệu để khẳng định một sản phẩm có tác động môi trường thấp hơn, doanh nghiệp nên mô tả chính xác phạm vi cải tiến thay vì sử dụng các thuật ngữ bao quát dễ gây hiểu nhầm.

Khâu thiết kế cũng cần được đưa vào trung tâm của chiến lược tuần hoàn. Một mẫu quần áo bền hơn, dễ chăm sóc và có thể sử dụng trong thời gian dài có thể tạo ra lợi ích lớn hơn một thay đổi nhỏ về bao bì. Nhà thiết kế cần làm việc sớm với bộ phận kỹ thuật và nhà cung cấp để cân nhắc độ bền đường may, khả năng thay thế phụ liệu, mức độ pha trộn vật liệu và phương án tháo rời sản phẩm.

Ở các nhà máy gia công, việc đầu tư vào dữ liệu và năng lực kiểm soát quy trình có thể đem lại lợi ích trước mắt trong quan hệ với khách hàng quốc tế. Hồ sơ nguyên liệu rõ ràng, định mức chính xác, dữ liệu tiêu thụ năng lượng và nước có thể giúp nhà máy đáp ứng yêu cầu đánh giá của nhiều nhãn hàng mà không phải xây dựng lại hệ thống cho từng khách hàng.

Chi phí tuân thủ và cơ hội nâng cấp vị thế

Chuyển đổi sang mô hình tuần hoàn chắc chắn tạo thêm chi phí. Doanh nghiệp có thể phải dành nguồn lực cho kiểm nghiệm, chứng nhận, số hóa hồ sơ, đào tạo nhân sự, thay đổi vật liệu hoặc thử nghiệm thiết kế mới. Trong ngắn hạn, những chi phí này có thể gây áp lực lên biên lợi nhuận, nhất là với các nhà cung cấp chỉ cạnh tranh bằng giá gia công.

Tuy nhiên, nếu yêu cầu về dữ liệu và thiết kế bền vững trở thành điều kiện phổ biến trong hoạt động mua hàng, việc chậm chuẩn bị cũng tạo ra chi phí. Nhà máy thiếu hồ sơ truy xuất có thể mất thời gian bổ sung thông tin, bị giới hạn trong việc nhận đơn hàng có yêu cầu cao hoặc phụ thuộc nhiều hơn vào bên trung gian. Ngược lại, doanh nghiệp có dữ liệu đáng tin cậy sẽ có cơ sở để chứng minh năng lực và tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển sản phẩm.

Cơ hội không chỉ nằm ở việc bán một sản phẩm “xanh” hơn. Doanh nghiệp có thể phát triển dịch vụ sửa chữa, tái sử dụng, thu hồi vật liệu hoặc hợp tác với đối tác tái chế. Những mô hình này đòi hỏi cách tính doanh thu và tổ chức vận hành khác với sản xuất truyền thống, nhưng có thể giúp doanh nghiệp xây dựng quan hệ dài hạn hơn với thương hiệu và người tiêu dùng.

Dù vậy, cần thận trọng với cách tiếp cận biến tuần hoàn thành khẩu hiệu tiếp thị. Một chương trình thu gom nhỏ lẻ hoặc việc sử dụng một tỷ lệ vật liệu tái chế không tự động biến toàn bộ chuỗi cung ứng thành tuần hoàn. Đánh giá nghiêm túc phải xem xét cả độ bền sản phẩm, nguồn vật liệu, tác động của quy trình, khả năng tái sử dụng và kết quả thực tế sau khi hàng hóa bị loại bỏ.

Thị trường sẽ cần nhiều hơn những tuyên bố tự nguyện

Những thay đổi chính sách tại châu Âu cho thấy hướng quản lý sản phẩm đang chuyển dần từ khuyến khích chung sang yêu cầu cụ thể hơn về thiết kế và thông tin. Quy định về chống tuyên bố xanh sai lệch, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và các yêu cầu liên quan đến sản phẩm bền vững có thể tiếp tục ảnh hưởng đến cách thương hiệu lựa chọn nhà cung cấp. Phạm vi, thời điểm và nội dung áp dụng của từng chính sách cần được doanh nghiệp theo dõi trực tiếp từ văn bản chính thức.

Tại Việt Nam, tác động sẽ không chỉ giới hạn ở các doanh nghiệp xuất khẩu trực tiếp sang châu Âu. Các thương hiệu toàn cầu thường truyền yêu cầu về vật liệu, dữ liệu và kiểm soát chuỗi cung ứng xuống nhiều cấp nhà cung cấp. Do đó, ngay cả doanh nghiệp chưa bán hàng trực tiếp vào thị trường này vẫn có thể phải đáp ứng các tiêu chuẩn tương tự nếu muốn duy trì vị trí trong chuỗi cung ứng quốc tế.

Trong bối cảnh đó, lợi thế của doanh nghiệp dệt may sẽ không còn chỉ được đo bằng công suất, giá nhân công hay tốc độ giao hàng. Khả năng cung cấp dữ liệu chính xác, phối hợp với nhà cung cấp, cải tiến thiết kế và chứng minh kết quả môi trường sẽ ngày càng ảnh hưởng đến quyết định đặt hàng.

Kinh tế tuần hoàn vì thế nên được nhìn như một chương trình nâng cấp năng lực sản xuất chứ không phải một chiến dịch truyền thông ngắn hạn. Doanh nghiệp bắt đầu sớm bằng việc chuẩn hóa dữ liệu, hiểu rõ vật liệu và đưa tiêu chí vòng đời vào thiết kế sẽ có nhiều thời gian hơn để thử nghiệm. Khi các yêu cầu thị trường trở nên cụ thể, nền tảng đó có thể quyết định doanh nghiệp chỉ đáp ứng tối thiểu hay trở thành đối tác có giá trị cao hơn trong chuỗi dệt may toàn cầu.