Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số: Bước chuyển mới của ngành dệt may vào chuỗi cung ứng xanh

Ngành dệt may đang bước vào giai đoạn mà khả năng giao hàng đúng hạn và kiểm soát chi phí không còn là những tiêu chí duy nhất quyết định năng lực cạnh tranh. Dữ liệu về nguồn nguyên liệu, thành phần sợi, hóa chất sử dụng, quy trình sản xuất, độ bền và khả năng tái chế ngày càng được xem là một phần của giá trị sản phẩm.

Trong bối cảnh đó, hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số, thường được gọi là Digital Product Passport, nổi lên như một công cụ có thể làm thay đổi cách hàng dệt may được thiết kế, sản xuất, lưu thông và xử lý sau sử dụng. Đây không phải là một nhãn mới thay thế hoàn toàn nhãn sản phẩm truyền thống, mà là một hệ thống dữ liệu số gắn với sản phẩm hoặc nhóm sản phẩm. Tùy yêu cầu cụ thể, dữ liệu có thể được truy cập qua mã QR, mã định danh hoặc phương thức điện tử khác.

Liên minh châu Âu đã đặt hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số trong khung chính sách thiết kế sinh thái cho sản phẩm bền vững. Quy định về thiết kế sinh thái đối với sản phẩm bền vững, được EU ban hành năm 2024, tạo cơ sở pháp lý để xây dựng các yêu cầu về độ bền, khả năng sửa chữa, tái chế, sử dụng tài nguyên và thông tin sản phẩm đối với nhiều nhóm hàng hóa. Dệt may là một trong những lĩnh vực được quan tâm bởi lượng nguyên liệu, hóa chất và chất thải phát sinh trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Vì sao dữ liệu trở thành vấn đề trọng tâm của dệt may?

Trong chuỗi cung ứng dệt may, một sản phẩm hoàn chỉnh thường liên quan đến nhiều công đoạn và nhiều nhà cung cấp. Xơ có thể được sản xuất ở một quốc gia, kéo thành sợi tại quốc gia khác, dệt hoặc đan ở nơi khác nữa, sau đó trải qua các công đoạn nhuộm, hoàn tất, cắt may và phân phối. Mỗi bước tạo ra một phần dữ liệu riêng, nhưng các dữ liệu này không phải lúc nào cũng được chuẩn hóa hoặc liên kết với nhau.

Đối với doanh nghiệp mua hàng, việc xác minh thông tin vì thế có thể mất nhiều thời gian. Một chứng nhận nguyên liệu tái chế không chỉ liên quan đến nhà máy may cuối cùng mà còn phụ thuộc vào nguồn phế liệu, đơn vị tái chế, nhà sản xuất sợi và hệ thống kiểm soát tại từng khâu. Tương tự, thông tin về lượng nước, năng lượng hoặc hóa chất sử dụng cần được đặt trong phạm vi đo lường rõ ràng mới có thể so sánh giữa các nhà máy.

Công cụ này được kỳ vọng giúp cấu trúc lại dòng thông tin. Thay vì chỉ cung cấp một nhãn ngắn trên sản phẩm, doanh nghiệp có thể tạo hồ sơ điện tử chứa những dữ liệu phù hợp với từng nhóm người sử dụng. Nhà sản xuất cần thông tin về nguyên liệu và quy trình. Nhà bán lẻ cần dữ liệu để đáp ứng yêu cầu mua hàng. Người tiêu dùng có thể quan tâm đến thành phần sợi, hướng dẫn bảo quản và khả năng sửa chữa. Đơn vị tái chế lại cần biết sản phẩm chứa loại sợi nào, có pha trộn hay không và có những thành phần cần được tách bỏ.

Một hệ thống dữ liệu, nhiều nhóm người sử dụng

Không phải mọi dữ liệu đều cần được công khai như nhau. Doanh nghiệp có thể phải phân biệt giữa thông tin dành cho người tiêu dùng, thông tin dành cho cơ quan quản lý và dữ liệu thương mại nhạy cảm chỉ được chia sẻ giữa các đối tác đã được ủy quyền.

Đây là điểm quan trọng đối với các nhà sản xuất dệt may Việt Nam. Việc minh bạch không đồng nghĩa với công khai toàn bộ công thức sản xuất, giá mua nguyên liệu hay danh sách nhà cung cấp. Một hệ thống phù hợp cần xác định dữ liệu nào phải cung cấp, dữ liệu nào có thể xác minh bởi bên thứ ba và dữ liệu nào cần được bảo vệ vì liên quan đến bí mật kinh doanh.

Nếu dữ liệu được xây dựng từ đầu theo một cấu trúc thống nhất, doanh nghiệp có thể giảm tình trạng mỗi khách hàng yêu cầu một biểu mẫu khác nhau. Ngược lại, nếu chỉ số hóa để đáp ứng từng yêu cầu riêng lẻ, chi phí quản lý có thể tăng và dữ liệu dễ bị phân mảnh.

Những thông tin nào có thể xuất hiện trong hộ chiếu sản phẩm?

Nội dung cụ thể của hộ chiếu sản phẩm sẽ phụ thuộc vào quy định của từng nhóm sản phẩm và yêu cầu của thị trường. Với hàng dệt may, các trường dữ liệu có thể tập trung vào những nhóm chính sau:

• Thành phần sợi và tỷ lệ của từng loại vật liệu;
• Nguồn gốc hoặc thông tin truy xuất của nguyên liệu trong phạm vi được yêu cầu;
• Thông tin về nhà sản xuất, cơ sở gia công và các công đoạn chính;
• Hướng dẫn sử dụng, giặt, bảo quản, sửa chữa và kéo dài thời gian sử dụng;
• Dữ liệu liên quan đến độ bền, khả năng tháo rời, tái sử dụng hoặc tái chế;
• Thông tin về các chứng nhận hoặc tuyên bố môi trường khi có căn cứ xác minh;
• Hướng dẫn phân loại và xử lý sản phẩm sau khi bị thải bỏ.

Danh sách trên không có nghĩa mọi doanh nghiệp phải lập tức cung cấp toàn bộ dữ liệu cho mọi sản phẩm. Yêu cầu pháp lý thường được xây dựng theo từng nhóm hàng và có thể đi kèm tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định về khả năng tiếp cận dữ liệu hoặc yêu cầu đối với chủ thể chịu trách nhiệm.

Điểm cốt lõi là dữ liệu phải có khả năng kiểm chứng. Một tuyên bố như “sản phẩm xanh” hoặc “thân thiện với môi trường” không đủ giá trị nếu doanh nghiệp không xác định được phạm vi, phương pháp tính và tài liệu chứng minh. Với hàng dệt may, sự khác biệt giữa sợi nguyên sinh, sợi tái chế cơ học, sợi tái chế hóa học và sợi pha trộn có thể ảnh hưởng đến cả tuyên bố môi trường lẫn khả năng xử lý cuối vòng đời.

Tác động trước mắt đối với doanh nghiệp dệt may Việt Nam

Đối với doanh nghiệp, công cụ này không chỉ là một dự án công nghệ thông tin. Nó liên quan đến cách doanh nghiệp thu thập, kiểm tra và chịu trách nhiệm về dữ liệu. Vì vậy, tác động sẽ xuất hiện ở nhiều bộ phận cùng lúc, từ thu mua, sản xuất, quản lý chất lượng đến xuất khẩu.

Truy xuất nguồn gốc phải bắt đầu từ nguyên liệu

Nhà máy may khó xây dựng hồ sơ đáng tin cậy nếu thông tin về vải, sợi, phụ liệu và hóa chất đầu vào không đầy đủ. Doanh nghiệp có thể cần yêu cầu nhà cung cấp cung cấp mã lô, thành phần nguyên liệu, tài liệu kiểm nghiệm và chứng nhận liên quan theo một định dạng có thể xử lý bằng hệ thống số.

Điều này đặc biệt quan trọng với các sản phẩm sử dụng nhiều loại vật liệu. Một chiếc áo có thể bao gồm vải chính, chỉ may, khóa kéo, cúc, nhãn, lớp phủ và vật liệu gia cố. Nếu các thành phần này không được ghi nhận, thông tin về khả năng tái chế của sản phẩm sẽ không đầy đủ. Trong một số trường hợp, chỉ một thành phần nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến việc phân loại hoặc xử lý sản phẩm sau sử dụng.

Quản trị dữ liệu trở thành một phần của quản trị chất lượng

Trước đây, phòng quản lý chất lượng thường tập trung vào sai lỗi, thông số kỹ thuật và độ ổn định của sản phẩm. Khi yêu cầu truy xuất tăng lên, chất lượng dữ liệu cũng cần được kiểm soát như chất lượng sản phẩm. Doanh nghiệp phải biết dữ liệu được lấy từ đâu, ai phê duyệt, cập nhật vào thời điểm nào và xử lý ra sao khi phát hiện sai lệch.

Việc này đòi hỏi một cơ chế phân quyền rõ ràng. Bộ phận thu mua có thể chịu trách nhiệm về thông tin nhà cung cấp. Bộ phận kỹ thuật xác nhận thành phần và quy trình. Bộ phận môi trường kiểm tra dữ liệu về năng lượng, nước hoặc hóa chất. Bộ phận xuất khẩu theo dõi yêu cầu riêng của từng thị trường. Nếu không phân định trách nhiệm, hệ thống số hóa dễ trở thành nơi lưu trữ tài liệu thay vì công cụ kiểm soát.

Chi phí đầu tư không chỉ nằm ở phần mềm

Doanh nghiệp thường nghĩ đến chi phí xây dựng nền tảng, mã hóa sản phẩm hoặc tích hợp với hệ thống quản trị hiện có. Tuy nhiên, phần khó hơn có thể nằm ở việc làm sạch dữ liệu cũ, thống nhất tên nguyên liệu, chuẩn hóa mã nhà cung cấp và đào tạo nhân sự.

Với doanh nghiệp quy mô lớn, việc kết nối dữ liệu giữa nhiều nhà máy và đơn vị gia công có thể là thách thức đáng kể. Với doanh nghiệp vừa và nhỏ, bài toán là lựa chọn mức đầu tư phù hợp mà không tạo ra hệ thống quá phức tạp so với năng lực vận hành. Một giải pháp có thể bắt đầu từ nhóm sản phẩm xuất khẩu chủ lực, sau đó mở rộng khi quy trình đã ổn định.

Hộ chiếu sản phẩm có thể thúc đẩy kinh tế tuần hoàn như thế nào?

Giá trị của hộ chiếu sản phẩm không chỉ là giúp cơ quan quản lý kiểm tra hàng hóa. Về dài hạn, công cụ này có thể hỗ trợ các mô hình kinh doanh kéo dài vòng đời sản phẩm, chẳng hạn sửa chữa, bán lại, cho thuê hoặc thu hồi để tái chế.

Để sửa chữa hoặc tái sử dụng một sản phẩm, đơn vị xử lý cần biết sản phẩm được làm từ vật liệu gì và có những bộ phận nào có thể thay thế. Để tái chế, họ cần nhận diện thành phần sợi và những vật liệu có thể gây cản trở quá trình phân loại. Nếu thông tin này được cung cấp ở dạng dễ truy cập, chi phí kiểm tra thủ công có thể giảm, dù hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào hạ tầng thu gom và công nghệ tái chế.

Ở đây cần tránh một cách hiểu đơn giản rằng chỉ cần có mã QR là sản phẩm đã trở nên tuần hoàn. Mã truy cập chỉ là phương tiện. Kinh tế tuần hoàn còn cần thiết kế sản phẩm phù hợp, mạng lưới thu hồi, năng lực phân loại, thị trường cho nguyên liệu tái chế và mô hình kinh doanh đủ khả năng duy trì hoạt động sau bán hàng.

Dữ liệu trong hộ chiếu cũng có thể tạo điều kiện cho doanh nghiệp đánh giá lại thiết kế. Nếu dữ liệu cho thấy một sản phẩm thường bị loại bỏ vì khó sửa chữa hoặc khó tách vật liệu, doanh nghiệp có thêm cơ sở để thay đổi cấu trúc. Nếu một loại phụ liệu làm giảm khả năng tái chế nhưng không tạo ra giá trị tương xứng, nhà thiết kế có thể cân nhắc giải pháp khác.

Những rủi ro cần được kiểm soát

Minh bạch dữ liệu đem lại cơ hội nhưng cũng tạo ra rủi ro nếu doanh nghiệp triển khai thiếu chuẩn bị. Rủi ro đầu tiên là dữ liệu không nhất quán giữa các công đoạn. Một nhà cung cấp có thể sử dụng tên thương mại, trong khi nhà máy ghi nhận theo tên kỹ thuật. Nếu không có danh mục dùng chung, hệ thống sẽ khó đối chiếu.

Rủi ro thứ hai là tuyên bố môi trường vượt quá bằng chứng. Các cụm từ liên quan đến tái chế, phát thải thấp hoặc sản xuất bền vững cần được gắn với phương pháp đo và tài liệu xác minh thích hợp. Nếu dữ liệu chỉ được thu thập để phục vụ truyền thông mà không phản ánh đầy đủ vòng đời sản phẩm, doanh nghiệp có thể đối mặt với nguy cơ bị nghi ngờ về tính chính xác của tuyên bố.

Rủi ro thứ ba liên quan đến an ninh và quyền truy cập. Dữ liệu chuỗi cung ứng có thể cho thấy cấu trúc sản xuất, năng lực nhà máy và quan hệ thương mại. Do đó, doanh nghiệp cần có chính sách xác thực người dùng, phân quyền, sao lưu và ứng phó sự cố. Việc sử dụng nền tảng của bên thứ ba cũng cần đi kèm thỏa thuận rõ ràng về quyền sở hữu, lưu trữ và chia sẻ dữ liệu.

Cuối cùng là rủi ro phụ thuộc vào một hệ thống hoặc một định dạng duy nhất. Hộ chiếu sản phẩm cần có khả năng tương tác với các nền tảng khác nhau trong chuỗi cung ứng. Nếu dữ liệu bị khóa trong một hệ thống không thể kết nối, doanh nghiệp có thể phải nhập lại thông tin nhiều lần, làm giảm hiệu quả và tăng khả năng sai sót.

Doanh nghiệp nên chuẩn bị từ đâu?

Thay vì chờ đến khi mọi yêu cầu bắt buộc được ban hành, doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng một chương trình thử nghiệm có phạm vi kiểm soát. Trước hết, cần chọn một nhóm sản phẩm có chuỗi cung ứng tương đối rõ, chẳng hạn một dòng hàng sử dụng số lượng vật liệu hạn chế và có sản lượng ổn định.

Bước tiếp theo là lập bản đồ dữ liệu. Doanh nghiệp cần trả lời các câu hỏi: dữ liệu nào đang có, dữ liệu nào nằm ở nhà cung cấp, dữ liệu nào chưa được xác minh, dữ liệu nào phải cập nhật theo từng lô và dữ liệu nào chỉ cần cập nhật khi thay đổi thiết kế. Cách tiếp cận này giúp phân biệt vấn đề công nghệ với vấn đề quản trị.

Sau đó, doanh nghiệp có thể xây dựng bộ dữ liệu tối thiểu cho sản phẩm thử nghiệm, thiết lập quy trình phê duyệt và kiểm tra khả năng truy xuất từ thành phẩm ngược về nguyên liệu. Việc thử nghiệm cũng nên bao gồm tình huống dữ liệu bị thay đổi, sản phẩm được sửa chữa hoặc có sự khác biệt giữa hồ sơ nhà cung cấp và kết quả kiểm tra thực tế.

Về nhân sự, chuyển đổi số sẽ hiệu quả hơn nếu được xem là trách nhiệm liên phòng ban. Nhà máy cần người hiểu quy trình sản xuất, bộ phận công nghệ cần hiểu cấu trúc dữ liệu, còn bộ phận kinh doanh và xuất khẩu cần nắm yêu cầu của khách hàng và thị trường. Đào tạo không nên chỉ tập trung vào cách nhập dữ liệu mà phải giải thích vì sao dữ liệu đó có ý nghĩa đối với chất lượng, tuân thủ và khả năng cạnh tranh.

Đối với các doanh nghiệp nhỏ, hợp tác theo ngành có thể giúp giảm chi phí. Việc thống nhất thuật ngữ, biểu mẫu và nguyên tắc trao đổi dữ liệu giữa nhà cung cấp, nhà máy và khách hàng sẽ hữu ích hơn việc mỗi doanh nghiệp tự xây dựng một hệ thống không tương thích. Các hiệp hội và đơn vị cung cấp giải pháp cũng có thể đóng vai trò hỗ trợ đào tạo, nhưng doanh nghiệp vẫn cần tự chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin mình cung cấp.

Triển vọng của một chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu

Dù vậy, hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số sẽ không ngay lập tức giải quyết những vấn đề lớn của ngành dệt may như tiêu thụ tài nguyên, chất thải hoặc áp lực giá. Công cụ này cũng không thay thế các tiêu chuẩn kỹ thuật, chứng nhận độc lập hay hoạt động kiểm tra tại nhà máy. Giá trị của nó nằm ở khả năng tạo ra một lớp thông tin có cấu trúc, giúp các bên đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu rõ ràng hơn.

Với doanh nghiệp Việt Nam, sự thay đổi này có thể tạo thêm áp lực tuân thủ khi tiếp cận các thị trường có yêu cầu cao về môi trường và truy xuất nguồn gốc. Nhưng nếu chuẩn bị sớm, đây cũng là cơ hội nâng cấp vị trí trong chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp không chỉ nhận đơn hàng theo năng lực may mặc mà còn có thể chứng minh khả năng quản lý nguyên liệu, kiểm soát quy trình và cung cấp dữ liệu đáng tin cậy.

Trong giai đoạn tới, lợi thế sẽ thuộc về những doanh nghiệp coi dữ liệu sản phẩm là một tài sản vận hành thay vì một thủ tục đối phó. Khi thông tin được thu thập đúng ngay từ đầu, hộ chiếu sản phẩm có thể hỗ trợ cả mục tiêu tuân thủ, cải tiến thiết kế, giảm rủi ro chuỗi cung ứng và phát triển các mô hình tuần hoàn. Đó là hướng chuyển đổi đòi hỏi đầu tư và phối hợp, nhưng cũng mở ra cách tiếp cận mới cho ngành dệt may trong một thị trường ngày càng coi trọng tính minh bạch.