Tái chế nhựa ở Việt Nam: từ thu gom phân tán đến trách nhiệm của doanh nghiệp

Nhựa vẫn giữ vai trò quan trọng trong nhiều lĩnh vực của nền kinh tế, từ bao bì thực phẩm, đồ gia dụng đến linh kiện công nghiệp và thiết bị y tế. Đặc tính nhẹ, bền, dễ tạo hình và có chi phí phù hợp khiến vật liệu này khó bị thay thế hoàn toàn trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, chính độ bền đó cũng làm lộ rõ điểm yếu của mô hình sản xuất và tiêu dùng tuyến tính: sản phẩm được tạo ra, sử dụng trong thời gian ngắn rồi trở thành chất thải.

Vấn đề của ngành nhựa vì thế không chỉ nằm ở khâu xử lý cuối vòng đời. Câu hỏi lớn hơn là doanh nghiệp thiết kế sản phẩm ra sao, vật liệu được lựa chọn thế nào, bao bì có thể thu gom và tái chế hay không, còn người tiêu dùng và hệ thống thu gom có đủ điều kiện đưa dòng nhựa trở lại sản xuất hay không. Đây là lý do tái chế nhựa ngày càng được nhìn nhận như một vấn đề của toàn bộ chuỗi giá trị, thay vì chỉ là hoạt động của các cơ sở phế liệu hoặc nhà máy tái chế.

Tại Việt Nam, sự thay đổi chính sách theo hướng trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, cùng yêu cầu ngày càng cao từ thị trường xuất khẩu, đang buộc doanh nghiệp nhựa và doanh nghiệp sử dụng bao bì phải xem lại cách quản lý vật liệu. Quá trình này mở ra cơ hội cho nhựa tái sinh, nhưng cũng đặt ra những yêu cầu khắt khe về nguồn nguyên liệu, chất lượng, truy xuất và hiệu quả môi trường.

Từ thu gom tự phát đến quản lý vòng đời sản phẩm

Trong nhiều năm, hoạt động thu gom nhựa sau sử dụng ở Việt Nam dựa đáng kể vào mạng lưới ve chai, điểm thu gom nhỏ lẻ và các cơ sở phân loại thủ công. Mạng lưới này có vai trò thực tế trong việc đưa một phần vật liệu có giá trị kinh tế trở lại thị trường. Chai PET, can nhựa, thùng carton phủ nhựa và một số loại nhựa cứng thường được thu gom tốt hơn các loại bao bì nhẹ, bẩn hoặc có cấu tạo phức tạp.

Tuy nhiên, hệ thống phân tán cũng có giới hạn. Chất thải nhựa thường bị trộn lẫn với rác hữu cơ và các vật liệu khác; nhiều sản phẩm có nhiều lớp vật liệu hoặc chứa phụ gia khó tách; còn chi phí thu gom tại khu vực xa trung tâm có thể cao hơn giá trị của phần nhựa thu hồi. Khi dòng vật liệu đầu vào không ổn định, nhà máy tái chế khó duy trì chất lượng hạt nhựa đầu ra và khó ký các hợp đồng dài hạn với khách hàng công nghiệp.

Điều đó cho thấy tái chế không thể chỉ được đo bằng công suất của nhà máy. Một dây chuyền hiện đại vẫn khó phát huy hiệu quả nếu thiếu phân loại tại nguồn, thiếu dữ liệu về khối lượng bao bì đưa ra thị trường và không có cơ chế bảo đảm nguồn nguyên liệu. Ngược lại, mạng lưới thu gom có thể hoạt động tích cực nhưng chưa chắc tạo ra sản phẩm tái sinh đáp ứng yêu cầu của ngành thực phẩm, điện tử hoặc ô tô.

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất thay đổi bài toán chi phí

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn đã đưa trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, thường được gọi là EPR, vào khung quản lý chất thải ở Việt Nam. Với nhóm sản phẩm và bao bì thuộc diện điều chỉnh, nhà sản xuất hoặc đơn vị nhập khẩu có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tái chế theo quy định hoặc đóng góp tài chính cho hoạt động quản lý, xử lý chất thải theo cơ chế tương ứng.

Ý nghĩa của EPR nằm ở việc chuyển một phần trách nhiệm từ ngân sách và khu vực xử lý chất thải sang doanh nghiệp đưa sản phẩm ra thị trường. Về nguyên tắc, doanh nghiệp không chỉ chịu trách nhiệm cho giai đoạn bán hàng mà còn phải tính đến tác động của bao bì sau khi sản phẩm được sử dụng. Cơ chế này có thể tạo nguồn tài chính ổn định hơn cho thu gom và tái chế, đồng thời khuyến khích thiết kế bao bì dễ thu hồi hơn.

Quy định không đồng nghĩa với việc mọi loại nhựa đều có thể tái chế với cùng chi phí và công nghệ. Doanh nghiệp vẫn phải xác định rõ vật liệu, khối lượng, kênh phân phối và khả năng thu hồi của từng nhóm bao bì. Với những sản phẩm có cấu trúc nhiều lớp hoặc sử dụng nhiều loại polymer, giải pháp phù hợp có thể là thay đổi thiết kế thay vì chỉ đầu tư thêm vào công đoạn xử lý cuối cùng.

Thị trường nhựa tái sinh cần chất lượng và dữ liệu

Nhựa tái sinh thường được sử dụng trong các sản phẩm không yêu cầu mức độ tinh khiết quá cao, chẳng hạn một số loại bao bì không tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm, sản phẩm gia dụng, pallet hoặc cấu kiện công nghiệp. Một số dòng vật liệu có giá trị và quy trình thu hồi tương đối rõ, như PET từ chai đồ uống, có điều kiện phát triển tốt hơn các loại bao bì nhựa mỏng bị nhiễm bẩn.

Dù vậy, thị trường nhựa tái sinh không thể phát triển bền vững chỉ nhờ nhu cầu của người mua. Bên sử dụng hạt tái sinh cần biết nguyên liệu đến từ đâu, đã được xử lý qua những công đoạn nào và có đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật của sản phẩm hay không. Với các ngành yêu cầu độ ổn định cao, biến động về màu sắc, độ ẩm, tạp chất, độ nhớt hoặc tính cơ học có thể làm tăng tỷ lệ lỗi trong sản xuất.

Vì vậy, các nhà tái chế cần chuyển dần từ mô hình mua bán vật liệu theo lô nhỏ sang quản trị chất lượng có hệ thống. Những yếu tố như phân loại đầu vào, kiểm soát tạp chất, rửa, sấy, đùn lọc và kiểm nghiệm hạt nhựa đều ảnh hưởng đến khả năng bán hàng. Doanh nghiệp sử dụng nhựa tái sinh cũng cần đưa yêu cầu vật liệu vào tiêu chuẩn mua hàng, thay vì coi đây là một lựa chọn mang tính hình ảnh.

Thiếu dữ liệu thống nhất là một rào cản

Quản lý nhựa tái chế đòi hỏi dữ liệu ở nhiều điểm: lượng bao bì được sản xuất hoặc nhập khẩu, tỷ lệ thu hồi, khối lượng đưa vào tái chế, phần hao hụt trong quá trình xử lý và sản lượng hạt hoặc sản phẩm tái sinh thực tế. Nếu các khái niệm này không được phân biệt, một con số về “tái chế” có thể bao gồm cả vật liệu được thu gom nhưng chưa xử lý hoặc phần chất thải bị chuyển sang một công đoạn khác.

Đối với doanh nghiệp, dữ liệu còn liên quan đến quản trị chi phí và đáp ứng yêu cầu của khách hàng. Các nhà mua hàng quốc tế ngày càng quan tâm đến tỷ lệ vật liệu tái chế, bằng chứng về nguồn nguyên liệu và nguy cơ pha trộn vật liệu không rõ xuất xứ. Do đó, hệ thống truy xuất không chỉ phục vụ báo cáo môi trường mà còn có thể trở thành một điều kiện thương mại.

OECD trong Global Plastics Outlook nhấn mạnh rằng các chính sách đối với nhựa cần bao phủ toàn bộ vòng đời, từ thiết kế, sản xuất, sử dụng đến thu gom và xử lý. Cách tiếp cận này phù hợp với thực tế của Việt Nam: nếu chỉ tập trung vào nhà máy tái chế mà không cải thiện khâu thiết kế và thu gom, chi phí sẽ tiếp tục dồn vào công đoạn cuối và hiệu quả thu hồi bị giới hạn.

Thiết kế bao bì quyết định khả năng tái chế

Không phải mọi sản phẩm làm từ nhựa đều có cùng mức độ phù hợp với tái chế. Bao bì đơn vật liệu thường dễ nhận diện và xử lý hơn bao bì kết hợp nhiều lớp. Nhãn, nắp, keo dán, màu sắc và phụ gia cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình phân loại hoặc chất lượng sản phẩm sau tái chế.

Thiết kế vì tái chế không có nghĩa là chỉ thay một vật liệu bằng vật liệu khác. Doanh nghiệp cần cân nhắc đồng thời khả năng bảo vệ sản phẩm, thời hạn sử dụng, an toàn vệ sinh, khối lượng bao bì, khả năng thu gom và đầu ra của vật liệu sau sử dụng. Một bao bì nhẹ hơn có thể giảm lượng nhựa sử dụng, nhưng nếu quá khó phân loại thì chưa chắc tạo ra hiệu quả tuần hoàn tốt hơn.

Trong thực tế, những thay đổi có thể bắt đầu từ việc giảm các thành phần không cần thiết, hạn chế phối hợp nhiều loại polymer khó tách, sử dụng màu và nhãn phù hợp với công nghệ phân loại, đồng thời cung cấp thông tin rõ ràng hơn cho người tiêu dùng. Các quyết định này cần được thực hiện từ giai đoạn nghiên cứu sản phẩm, bởi khi khuôn mẫu và dây chuyền đã ổn định, chi phí thay đổi thường cao hơn.

Công nghệ chỉ hiệu quả khi phù hợp với dòng nguyên liệu

Công nghệ tái chế cơ học hiện vẫn là hướng phổ biến đối với những dòng nhựa có thể phân loại và làm sạch tương đối tốt. Quy trình thường bao gồm phân loại, nghiền, rửa, sấy, đùn và tạo hạt, với mức độ tự động hóa khác nhau. Công nghệ này phù hợp hơn khi vật liệu đầu vào có thành phần tương đối đồng nhất và ít tạp chất.

Tái chế hóa học có thể xử lý một số dòng vật liệu mà tái chế cơ học gặp khó khăn, nhưng yêu cầu về vốn, năng lượng, kiểm soát phát thải và chất lượng đầu vào cần được đánh giá cụ thể. Không nên mặc định rằng một công nghệ phức tạp hơn sẽ luôn tạo ra kết quả môi trường tốt hơn. Hiệu quả phải được xem xét trên toàn bộ chuỗi, gồm nguồn nguyên liệu, năng lượng sử dụng, sản phẩm đầu ra và phần chất thải còn lại.

UNEP trong báo cáo Turning off the Tap cho rằng việc giảm ô nhiễm nhựa cần kết hợp nhiều nhóm giải pháp, gồm loại bỏ những sản phẩm không cần thiết, thiết kế lại sản phẩm, mở rộng hệ thống tái sử dụng và tăng cường tái chế. Nhận định này cho thấy tái chế là một bộ phận quan trọng nhưng không phải câu trả lời duy nhất cho vấn đề nhựa.

Tác động đến doanh nghiệp trong chuỗi nhựa

Đối với nhà sản xuất bao bì, áp lực đầu tiên là phải hiểu rõ danh mục sản phẩm và nghĩa vụ tương ứng. Doanh nghiệp cần theo dõi lượng vật liệu đưa ra thị trường, cập nhật yêu cầu pháp lý, chuẩn hóa dữ liệu và phối hợp với các đơn vị thu gom, tái chế hoặc tổ chức thực hiện nghĩa vụ. Đây là công việc liên quan đến nhiều bộ phận, không chỉ riêng phòng môi trường.

Đối với doanh nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng, EPR có thể ảnh hưởng đến lựa chọn bao bì, thiết kế sản phẩm, hợp đồng với nhà cung cấp và chi phí tuân thủ. Một số doanh nghiệp có thể chọn đóng góp tài chính theo cơ chế quy định; số khác có thể tham gia trực tiếp vào các chương trình thu gom hoặc ký hợp đồng với nhà tái chế. Mỗi phương án cần được đánh giá trên cơ sở tính minh bạch, khả năng kiểm chứng và hiệu quả thực tế.

Nhà tái chế lại đối mặt với bài toán khác: bảo đảm nguồn cung, nâng cấp thiết bị và xây dựng tiêu chuẩn đầu ra. Nếu chỉ dựa vào giá phế liệu ngắn hạn, hoạt động kinh doanh dễ biến động. Các hợp đồng dài hạn giữa doanh nghiệp đưa bao bì ra thị trường, đơn vị thu gom và nhà tái chế có thể giúp giảm rủi ro, nhưng chỉ hiệu quả khi khối lượng, chất lượng và phương pháp ghi nhận được thống nhất.

Với các doanh nghiệp nhựa kỹ thuật, cơ hội có thể nằm ở việc phát triển vật liệu tái sinh có tính năng ổn định hơn, phối trộn phù hợp hoặc sử dụng phế phẩm nội bộ trong quy trình sản xuất. Tuy nhiên, việc đưa vật liệu tái sinh vào các ứng dụng yêu cầu cao phải dựa trên kiểm nghiệm và tiêu chuẩn cụ thể, không nên chỉ dựa trên tuyên bố về tỷ lệ tái chế.

Chuyển đổi xanh cần tránh cách tiếp cận đơn giản

Trong thảo luận về nhựa, việc thay thế một sản phẩm bằng vật liệu khác thường được xem là giải pháp nhanh. Nhưng tác động môi trường còn phụ thuộc vào khối lượng vật liệu, số lần sử dụng, khoảng cách vận chuyển, khả năng thu gom và phương án xử lý sau cùng. Vì vậy, không thể kết luận về tính bền vững chỉ từ tên gọi “sinh học”, “phân hủy” hay “thân thiện môi trường”.

Vật liệu phân hủy sinh học cũng cần điều kiện xử lý phù hợp để phân hủy đúng cách. Nếu bị đưa vào dòng tái chế nhựa thông thường, một số vật liệu có thể làm ảnh hưởng đến chất lượng nguyên liệu. Doanh nghiệp sử dụng nhóm vật liệu này cần công bố rõ điều kiện phân hủy, hệ thống tiếp nhận và cách phân biệt với nhựa truyền thống.

Với doanh nghiệp Việt Nam, hướng đi thực tế hơn là xác định những dòng vật liệu có khối lượng lớn, khả năng thu gom rõ và có thị trường đầu ra ổn định để ưu tiên cải thiện. Cùng lúc, doanh nghiệp có thể giảm bao bì không cần thiết, tăng độ bền sản phẩm, thiết kế để sửa chữa hoặc tái sử dụng, và đầu tư vào dữ liệu thay vì chỉ tập trung vào hoạt động truyền thông.

Ngành nhựa sẽ tiếp tục giữ vị trí quan trọng trong sản xuất và tiêu dùng, nhưng cách tạo giá trị đang thay đổi. Lợi thế trong giai đoạn tới không chỉ thuộc về doanh nghiệp có năng lực sản xuất lớn, mà còn thuộc về đơn vị kiểm soát tốt vật liệu, đáp ứng yêu cầu truy xuất và chứng minh được hiệu quả của các giải pháp môi trường.

Tái chế nhựa ở Việt Nam vì thế cần được xây dựng như một hệ sinh thái gồm nhà sản xuất, doanh nghiệp sử dụng bao bì, người tiêu dùng, mạng lưới thu gom, nhà tái chế và cơ quan quản lý. Khi trách nhiệm được phân bổ rõ, dữ liệu được kiểm chứng và thiết kế sản phẩm gắn với khả năng xử lý sau sử dụng, nhựa tái sinh mới có thể trở thành một phần ổn định của chuỗi cung ứng thay vì phụ thuộc vào các đợt biến động của thị trường phế liệu.