Phân loại tại nguồn: mắt xích quyết định giá trị của phế liệu và hiệu quả tái chế

Trong chuỗi tái chế, giá trị của một món đồ bỏ đi không chỉ được quyết định bởi vật liệu cấu thành mà còn bởi cách nó được thu gom, bảo quản và phân loại. Một thùng carton khô, không dính dầu mỡ có thể nhanh chóng trở thành nguyên liệu cho nhà máy giấy. Cũng loại carton đó, nếu bị trộn với rác thực phẩm hoặc ngấm nước trong thời gian dài, sẽ mất một phần đáng kể giá trị sử dụng. Với kim loại, nhựa, thủy tinh hay các thiết bị điện tử, tình trạng tương tự cũng xảy ra.

Vì vậy, phân loại tại nguồn không phải một công đoạn mang tính hình thức trước khi rác được đưa lên xe. Đây là điểm khởi đầu của cả chuỗi thu hồi vật liệu, từ hộ gia đình, văn phòng, nhà hàng, công trường đến cơ sở thu gom và nhà máy tái chế. Khi vật liệu được tách đúng và giữ sạch, chi phí sàng lọc, vận chuyển và xử lý giảm xuống; ngược lại, rác trộn làm tăng tạp chất, gây khó khăn cho công nghệ tái chế và khiến nhiều loại phế liệu phải chuyển sang xử lý khác.

Tại Việt Nam, yêu cầu phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn đã được đặt trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, có hiệu lực từ ngày 1-1-2022. Luật định hướng chất thải sinh hoạt được phân thành nhóm có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và chất thải rắn sinh hoạt khác. Khung pháp lý này tạo cơ sở để địa phương tổ chức thu gom, vận chuyển và xử lý theo từng nhóm thay vì xem toàn bộ rác sinh hoạt là một dòng chất thải duy nhất.

Phân loại là nền móng của thị trường phế liệu

Thị trường phế liệu thường được nhìn nhận qua hoạt động mua bán đồng, nhôm, sắt, giấy, nhựa hoặc thiết bị cũ. Tuy nhiên, trước khi một vật liệu được cân và định giá, nó phải trải qua quá trình nhận diện chất lượng. Người thu gom không chỉ quan tâm đến khối lượng mà còn xem xét độ sạch, tỷ lệ tạp chất, khả năng tách riêng và đầu ra tiếp theo.

Đối với kim loại, một số nhóm có thể được thu hồi với giá trị cao hơn khi không bị lẫn đất, nhựa, cao su hoặc các kim loại khác. Dây cáp đồng cần được tách khỏi vỏ và các thành phần không cần thiết theo yêu cầu của bên mua. Nhôm từ lon đồ uống, nhôm định hình và nhôm lẫn tạp chất cũng có thể thuộc các nhóm hàng khác nhau. Nếu người bán gộp tất cả vào một bao, cơ sở thu gom phải thực hiện thêm công đoạn phân loại, thậm chí phải chấp nhận tỷ lệ hao hụt lớn hơn.

Với giấy, độ ẩm và mức độ nhiễm bẩn là hai yếu tố quan trọng. Giấy khô, carton sạch và giấy văn phòng có thể được đưa vào những dòng tái chế khác nhau. Giấy ăn đã qua sử dụng, giấy dính hóa chất hoặc bao bì phủ nhiều lớp lại không dễ xử lý theo cùng một quy trình. Tương tự, nhựa cần được nhận diện theo loại vật liệu, màu sắc, hình dạng và tình trạng sạch hay bẩn. Không phải mọi sản phẩm nhựa đều có thể tái chế theo phương pháp cơ học thông thường.

Điều này giải thích vì sao giá phế liệu không thể được xác định chỉ bằng một con số chung cho từng loại vật liệu. Giá giao dịch còn phụ thuộc vào khu vực, thời điểm, khối lượng, chi phí vận chuyển, chất lượng lô hàng và nhu cầu của cơ sở tái chế. Khi không có dữ liệu thị trường được kiểm chứng cho từng địa bàn và từng thời điểm, việc đưa ra một bảng giá cố định dễ tạo kỳ vọng sai lệch cho người bán.

Rác trộn làm tăng chi phí ở nhiều khâu

Khi phế liệu bị trộn với rác hữu cơ, đất cát hoặc chất nguy hại, chi phí không chỉ phát sinh tại điểm tập kết. Cơ sở thu gom phải bố trí nhân công và mặt bằng để tách vật liệu; đơn vị vận chuyển có thể phải tăng số chuyến; nhà máy tái chế phải kiểm tra đầu vào và xử lý phần không đạt yêu cầu. Một phần vật liệu vốn có khả năng tái chế cuối cùng có thể bị loại bỏ do không bảo đảm chất lượng hoặc không còn hiệu quả kinh tế.

Rác trộn cũng làm tăng nguy cơ mất an toàn. Pin, bình xịt, bóng đèn, thiết bị điện tử và một số loại bao bì hóa chất nếu bị đưa chung với giấy, nhựa hoặc kim loại có thể gây cháy, rò rỉ hoặc phát tán chất ô nhiễm trong quá trình thu gom và xử lý. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 có quy định riêng đối với chất thải nguy hại và trách nhiệm của chủ nguồn thải. Vì thế, phân loại phế liệu không thể chỉ dừng ở việc tách vật liệu có giá trị bán được; nó còn phải bao gồm nhận diện những dòng chất thải cần được quản lý riêng.

Từ hộ gia đình đến nhà máy: chuỗi thu hồi cần được nối liền

Một hệ thống phân loại tại nguồn chỉ hoạt động hiệu quả khi ba mắt xích được thiết kế đồng bộ: nơi phát sinh, mạng lưới thu gom và cơ sở tiếp nhận cuối cùng. Nếu hộ gia đình tách riêng giấy, nhựa, kim loại và rác thực phẩm nhưng tất cả lại bị đổ chung trong quá trình vận chuyển, niềm tin của người dân sẽ suy giảm. Ngược lại, nếu có nhiều nhóm vật liệu nhưng không có cơ sở tiếp nhận phù hợp, người thu gom khó duy trì việc phân loại trong thời gian dài.

Ở cấp hộ gia đình, cách làm có thể bắt đầu từ việc tách rác thực phẩm khỏi các loại vật liệu khô. Bao bì có thể tái chế nên được làm sạch ở mức phù hợp, để ráo nước và giữ riêng với rác ướt. Các vật sắc nhọn, pin, thiết bị điện tử nhỏ, bóng đèn hoặc chai lọ từng chứa hóa chất không nên bỏ lẫn vào bao phế liệu thông thường. Việc tháo rời một sản phẩm chỉ nên thực hiện khi an toàn và không tạo thêm rủi ro tiếp xúc với chất độc hại.

Ở khu dân cư, điểm tập kết cần có biển hướng dẫn rõ ràng, thùng chứa phù hợp và lịch tiếp nhận ổn định. Nếu người dân không biết vật liệu được đưa đi đâu, ai tiếp nhận và xử lý như thế nào, hoạt động phân loại dễ trở thành chiến dịch ngắn hạn. Các chương trình thu hồi tự nguyện có thể tạo hiệu ứng ban đầu, nhưng để duy trì lâu dài cần có cơ chế vận hành, trách nhiệm kiểm tra và phản hồi cho cộng đồng.

Đối với cơ sở thu gom phế liệu, việc ghi nhận nguồn hàng và phân nhóm vật liệu giúp giảm phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân. Những cơ sở có điều kiện có thể bố trí khu vực riêng cho giấy, kim loại, nhựa, thủy tinh và hàng cần kiểm tra. Mặt bằng khô ráo, thông thoáng cũng giúp hạn chế suy giảm chất lượng vật liệu, đặc biệt với giấy và một số loại nhựa.

Nhà máy tái chế là mắt xích cuối cùng nhưng không thể tự mình giải quyết mọi vấn đề của khâu đầu vào. Công nghệ hiện đại có thể hỗ trợ phân loại bằng cảm biến, camera hoặc thiết bị tự động, song không loại bỏ hoàn toàn nhu cầu kiểm soát tại nguồn. Mỗi công nghệ có giới hạn về loại vật liệu, độ ẩm, kích thước, màu sắc và mức độ nhiễm bẩn. Nếu đầu vào biến động quá lớn, hiệu suất dây chuyền và chất lượng sản phẩm tái chế đều bị ảnh hưởng.

Công nghệ giúp nâng hiệu quả, nhưng không thay thế phân loại ban đầu

Trong các cơ sở xử lý, công nghệ phân loại có thể gồm sàng cơ học, nam châm tách kim loại sắt từ, dòng điện xoáy để hỗ trợ tách một số kim loại màu, thiết bị quang học nhận diện vật liệu và hệ thống ép, nghiền hoặc rửa. Mỗi công đoạn phục vụ một mục tiêu khác nhau. Chẳng hạn, sàng có thể phân tách theo kích thước, còn cảm biến quang học có thể nhận diện một số đặc tính của nhựa hoặc giấy trong điều kiện phù hợp.

Tự động hóa giúp giảm một phần công việc nặng nhọc và tăng tính ổn định của dây chuyền. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào thiết kế nhà máy, chất lượng dòng rác, năng lực bảo trì, điện năng, nhân sự vận hành và thị trường đầu ra. Không nên đồng nhất việc lắp đặt máy móc với khả năng tái chế toàn bộ lượng rác tiếp nhận.

Tái chế cơ học hiện vẫn phù hợp với nhiều dòng vật liệu tương đối đồng nhất, chẳng hạn một số loại kim loại, giấy hoặc nhựa đã được tách riêng. Quy trình thường bao gồm phân loại, làm sạch, nghiền hoặc cắt, sau đó tạo ra nguyên liệu thứ cấp. Nguyên liệu này có thể được sử dụng lại trong sản xuất tùy theo tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu của sản phẩm.

Trong khi đó, tái chế hóa học đối với nhựa được nghiên cứu và triển khai trong những điều kiện khác nhau, nhưng không phải là giải pháp có thể áp dụng đồng nhất cho mọi loại nhựa. Công nghệ có thể yêu cầu đầu vào được kiểm soát, vốn đầu tư lớn và quy trình xử lý nghiêm ngặt. Việc đánh giá hiệu quả cần tính cả năng lượng tiêu thụ, phát thải, chất thải thứ cấp và đầu ra thực tế, thay vì chỉ dựa trên khả năng biến rác thành một sản phẩm trung gian.

Chất lượng vật liệu quyết định đầu ra

Nhà sản xuất chỉ có thể sử dụng vật liệu tái chế khi vật liệu đó đáp ứng yêu cầu về độ tinh khiết, tính ổn định và an toàn. Với giấy, tỷ lệ sợi thu hồi và mức độ nhiễm bẩn ảnh hưởng đến khả năng phối trộn. Với nhựa, màu sắc, loại polymer và phụ gia có thể quyết định sản phẩm tái chế dùng được vào mục đích nào. Với kim loại, thành phần hợp kim và tạp chất ảnh hưởng đến quá trình luyện lại.

Do đó, xây dựng thị trường vật liệu tái chế không chỉ là tăng lượng rác được thu gom. Cần có tiêu chuẩn chất lượng, hợp đồng mua bán rõ ràng, hệ thống kiểm tra và thông tin về nguồn gốc vật liệu. Khi doanh nghiệp sản xuất tin cậy hơn vào nguyên liệu thứ cấp, nhu cầu ổn định có thể tạo động lực cho các cơ sở thu gom đầu tư vào phân loại và bảo quản.

Chính sách mở đường cho kinh tế tuần hoàn

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đặt phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn trong mối liên hệ với thu gom, vận chuyển và xử lý. Nghị định 08/2022/NĐ-CP và Thông tư 02/2022/TT-BTNMT tiếp tục quy định, hướng dẫn một số nội dung liên quan đến quản lý chất thải và bảo vệ môi trường. Điểm đáng chú ý của hướng tiếp cận này là trách nhiệm không chỉ thuộc về đơn vị xử lý cuối cùng, mà được phân bổ cho chủ nguồn thải, đơn vị thu gom, vận chuyển, xử lý và cơ quan quản lý.

Để chính sách đi vào thực tế, địa phương cần làm rõ phương án thu gom sau phân loại, phạm vi áp dụng, loại phương tiện sử dụng và cơ chế tài chính. Nếu chi phí thu gom được thiết kế không gắn với lượng và tính chất chất thải, người dân sẽ khó nhận thấy mối liên hệ giữa hành vi phân loại và chi phí dịch vụ. Nếu cơ sở thu gom phi chính thức bị bỏ qua, hệ thống cũng có thể đánh mất lực lượng đang trực tiếp thu hồi một lượng lớn vật liệu có khả năng tái chế.

Luật cũng tạo nền tảng cho cách tiếp cận trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, trong đó doanh nghiệp có trách nhiệm nhất định đối với bao bì và sản phẩm sau khi bị thải bỏ theo lộ trình pháp luật. Cơ chế này có thể giúp hình thành nguồn lực cho thu gom, tái chế và nâng cao nhận thức, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào tiêu chí thực hiện, tính minh bạch của dòng tiền và khả năng kiểm chứng kết quả.

Ở góc độ doanh nghiệp, phân loại và thu hồi phế liệu ngày càng gắn với yêu cầu tiết kiệm nguyên liệu, quản trị rủi ro môi trường và báo cáo phát triển bền vững. Dù vậy, không phải mọi hoạt động gắn nhãn “xanh” đều đồng nghĩa với hiệu quả môi trường. Doanh nghiệp cần phân biệt giữa lượng vật liệu thu gom, lượng được đưa vào tái chế, lượng sản phẩm tái chế tạo ra và phần chất thải còn lại phải xử lý.

Muốn nâng giá trị phế liệu, cần đầu tư vào niềm tin của chuỗi thu gom

Thị trường phế liệu thường có đặc điểm phân tán, với sự tham gia của hộ gia đình, người thu gom, vựa phế liệu, doanh nghiệp vận chuyển và nhà máy. Sự phân tán này giúp vật liệu được thu hồi linh hoạt nhưng cũng gây khó khăn cho việc kiểm soát chất lượng, an toàn lao động và dữ liệu thị trường.

Một hướng cải thiện là xây dựng quan hệ ổn định hơn giữa cơ sở thu gom và bên tái chế. Khi tiêu chuẩn phân loại, cách cân, mức tạp chất chấp nhận được và lịch giao hàng được thống nhất, người thu gom có cơ sở để đầu tư vào kho bãi và thiết bị. Người bán phế liệu cũng dễ dự đoán hơn về giá trị lô hàng thay vì chỉ giao dịch theo từng thời điểm.

Các cơ sở thu gom cần được hướng dẫn về an toàn cháy nổ, thiết bị bảo hộ, lưu trữ pin và chất thải điện tử. Đây không chỉ là yêu cầu quản lý mà còn là điều kiện để chuỗi thu hồi hoạt động bền vững. Một hệ thống tạo ra vật liệu tái chế nhưng chuyển rủi ro ô nhiễm sang người lao động hoặc khu dân cư thì chưa thể được xem là mô hình tuần hoàn hiệu quả.

Với người tiêu dùng, đóng góp quan trọng nhất là giảm trộn lẫn và cung cấp vật liệu theo cách dễ tiếp nhận. Việc này không đòi hỏi mỗi gia đình phải trở thành chuyên gia về polymer hay luyện kim. Điều cần thiết là nhận biết các nhóm cơ bản, giữ vật liệu khô tương đối sạch, tách riêng những loại có nguy cơ và tuân thủ hướng dẫn của địa phương hoặc đơn vị thu gom.

Phân loại tại nguồn không tạo ra giá trị ngay lập tức trong mọi trường hợp. Có những loại bao bì nhiều lớp, vật liệu composite hoặc sản phẩm đã xuống cấp vẫn khó tái chế dù được tách riêng. Vì vậy, giải pháp dài hạn phải kết hợp nhiều biện pháp: thiết kế sản phẩm dễ sửa chữa và tái chế hơn, giảm vật liệu không cần thiết, mở rộng điểm thu hồi, cải thiện công nghệ và tạo thị trường cho nguyên liệu thứ cấp.

Khi các mắt xích này được kết nối, phế liệu không còn chỉ là hàng hóa được mua bán theo cân. Nó trở thành một phần của chuỗi cung ứng nguyên liệu, trong đó chất lượng được hình thành từ thời điểm sản phẩm bị bỏ đi. Phân loại đúng giúp giảm lượng rác phải xử lý, hỗ trợ cơ sở tái chế kiểm soát đầu vào và mở ra cơ hội sử dụng lại những vật liệu vốn vẫn còn giá trị.