Tái chế dệt may: Doanh nghiệp Việt cần chuẩn bị gì cho chuỗi cung ứng tuần hoàn?

Trong nhiều năm, tái chế dệt may tại Việt Nam chủ yếu được nhìn nhận như một hoạt động xử lý chất thải hoặc một sáng kiến trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Cách tiếp cận này đang thay đổi. Khi các thương hiệu quốc tế yêu cầu nhà cung cấp kiểm soát tốt hơn nguồn nguyên liệu, hóa chất, nước, năng lượng và cuối vòng đời sản phẩm, khả năng tham gia vào chuỗi cung ứng tuần hoàn dần trở thành một tiêu chí cạnh tranh.

Thách thức không chỉ nằm ở việc tìm công nghệ mới để biến vải vụn thành sợi. Doanh nghiệp còn phải giải quyết những vấn đề nền tảng hơn: phân loại nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, thiết kế sản phẩm có thể tái chế, kiểm soát chất lượng đầu vào và xây dựng quan hệ ổn định với các đơn vị thu gom, xử lý. Nếu thiếu những mắt xích này, một dự án tái chế riêng lẻ khó tạo ra thay đổi đáng kể trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Đối với ngành dệt may Việt Nam, xu hướng này vừa tạo thêm áp lực tuân thủ, vừa mở ra cơ hội nâng cấp vị trí trong chuỗi cung ứng quốc tế. Doanh nghiệp có thể bắt đầu từ những phần việc tương đối cụ thể, thay vì chờ đến khi có một hệ thống tuần hoàn hoàn chỉnh.

Từ xử lý phế liệu đến thiết kế lại chuỗi giá trị

Trong sản xuất may mặc, phế liệu phát sinh ở nhiều công đoạn, từ trải vải, cắt, may cho đến hoàn tất sản phẩm. Thành phần của dòng phế liệu này không đồng nhất. Có loại là vải đơn chất, có loại là vải pha giữa polyester và cotton, bên cạnh đó còn chỉ may, khóa kéo, nhãn, lớp phủ, chất hoàn tất và các phụ liệu khác.

Sự khác biệt về thành phần quyết định phương án xử lý. Vải đơn chất thường dễ đưa vào các quy trình tái chế cơ học hơn, dù chất lượng sợi có thể thay đổi sau mỗi vòng xử lý. Vải pha tạo ra bài toán phức tạp hơn vì phải tách các thành phần hoặc chấp nhận một sản phẩm tái chế có tính chất khác với nguyên liệu ban đầu. Những sản phẩm có nhiều phụ kiện cũng cần được tháo tách trước khi tái chế.

Vì vậy, tái chế không nên được xem là khâu cuối cùng của quy trình sản xuất. Nếu sản phẩm được thiết kế với quá nhiều loại sợi, lớp phủ hoặc phụ liệu khó tách, chi phí xử lý sau sử dụng sẽ tăng và khả năng thu hồi vật liệu giảm. Ngược lại, việc lựa chọn cấu trúc sản phẩm ngay từ giai đoạn thiết kế có thể giúp giảm số công đoạn phân loại và nâng khả năng tái sử dụng.

Đây là điểm chuyển quan trọng của kinh tế tuần hoàn: mục tiêu không chỉ là xử lý lượng chất thải đã phát sinh, mà là hạn chế chất thải ngay từ khâu thiết kế, mua nguyên liệu và tổ chức sản xuất.

Các rào cản lớn đối với tái chế dệt may

Nguyên liệu đầu vào chưa được phân loại đầy đủ

Chất lượng của nguyên liệu thu hồi có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sợi hoặc vật liệu tái chế. Khi vải vụn được gom chung nhiều màu, nhiều thành phần và nhiều mức độ nhiễm bẩn, đơn vị xử lý phải thực hiện thêm các bước phân loại. Nếu không có thông tin rõ ràng về thành phần sợi, việc lựa chọn công nghệ cũng trở nên khó khăn.

Ở cấp nhà máy, việc phân loại có thể bắt đầu từ một quy trình đơn giản: tách riêng phế liệu theo thành phần sợi, màu sắc và trạng thái; ghi nhận khối lượng theo từng nhóm; sau đó bàn giao cho đối tác có năng lực xử lý phù hợp. Cách làm này không tạo ra ngay một hệ thống tái chế khép kín, nhưng giúp doanh nghiệp biết dòng vật liệu nào đang bị thất thoát và loại nào có giá trị thu hồi cao hơn.

Vải pha và phụ liệu làm tăng chi phí xử lý

Vải pha thường được sử dụng vì giúp sản phẩm đạt các yêu cầu về độ bền, cảm giác tay, độ co giãn hoặc giá thành. Tuy nhiên, đây cũng là một trong những thách thức lớn đối với tái chế. Các công nghệ tái chế cơ học có thể làm giảm độ dài sợi, trong khi công nghệ tái chế hóa học đòi hỏi kiểm soát nghiêm ngặt về thành phần, hóa chất và chất lượng dòng nguyên liệu.

Không phải mọi vật liệu được quảng bá là “tái chế” đều có thể tiếp tục tái chế nhiều lần. Một sản phẩm có chứa nguyên liệu tái chế vẫn cần được đánh giá về độ bền, khả năng phân loại và phương án xử lý ở cuối vòng đời. Vì thế, cách tiếp cận không nên chỉ tập trung vào tỷ lệ nguyên liệu tái chế trong sản phẩm mà bỏ qua toàn bộ vòng đời.

Thiếu dữ liệu khiến doanh nghiệp khó chứng minh kết quả

Khách hàng quốc tế ngày càng quan tâm đến bằng chứng thay vì chỉ những tuyên bố chung về sản xuất xanh. Doanh nghiệp cần trả lời được các câu hỏi như nguyên liệu tái chế đến từ đâu, tỷ lệ bao nhiêu, được xử lý bằng phương pháp nào, có hệ thống kiểm soát chất lượng hay không và dữ liệu có thể được kiểm tra độc lập hay không.

Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải xây dựng hồ sơ vật liệu và quy trình lưu trữ dữ liệu từ sớm. Các thông tin về nhà cung cấp, lô nguyên liệu, chứng từ giao nhận, kết quả kiểm nghiệm và tỷ lệ hao hụt cần được liên kết với từng đơn hàng hoặc dòng sản phẩm khi có thể. Đây là một công việc quản trị dữ liệu, không chỉ là nhiệm vụ của bộ phận môi trường.

Những thay đổi từ thị trường quốc tế

Liên minh châu Âu đang xây dựng khung chính sách thúc đẩy các sản phẩm bền vững hơn, trong đó có yêu cầu liên quan đến thiết kế sản phẩm, độ bền, khả năng sửa chữa, sử dụng vật liệu tái chế và thông tin sản phẩm. Quy định về thiết kế sinh thái cho sản phẩm bền vững được EU thông qua năm 2024 là một phần của hướng đi này. Các yêu cầu cụ thể sẽ phụ thuộc vào từng nhóm sản phẩm và văn bản triển khai.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, tác động có thể đến thông qua các thương hiệu và nhà mua hàng trước khi thể hiện trực tiếp dưới dạng một yêu cầu pháp lý áp dụng cho từng nhà máy. Thương hiệu có thể yêu cầu nhà cung cấp cung cấp dữ liệu về thành phần nguyên liệu, mức tiêu thụ tài nguyên hoặc khả năng truy xuất. Nhà cung cấp không chuẩn bị được dữ liệu sẽ gặp khó khăn ngay cả khi sản phẩm vẫn đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật truyền thống.

Ngoài chính sách, thay đổi trong chiến lược của các thương hiệu cũng tạo sức ép lên nhà máy. Các cam kết về giảm phát thải, giảm chất thải và tăng sử dụng nguyên liệu có nguồn gốc tái chế khiến doanh nghiệp phải phối hợp với nhiều đối tác hơn, từ nhà sản xuất sợi, nhà cung cấp hóa chất đến đơn vị thu hồi và tái chế.

Tuy nhiên, các yêu cầu này không đồng nghĩa mọi doanh nghiệp phải đầu tư ngay vào một nhà máy tái chế. Với phần lớn doanh nghiệp may, ưu tiên thực tế hơn là xác định rõ dòng phế liệu, thiết lập tiêu chuẩn bàn giao, lựa chọn đối tác có năng lực và xây dựng cơ chế kiểm tra dữ liệu. Đầu tư công nghệ chỉ hiệu quả khi có đủ nguyên liệu ổn định và đầu ra phù hợp.

Doanh nghiệp Việt nên bắt đầu từ đâu?

Đánh giá dòng vật liệu trong nhà máy

Bước đầu tiên là lập bản đồ dòng vật liệu. Doanh nghiệp cần xác định phế liệu phát sinh ở công đoạn nào, gồm những thành phần gì, khối lượng biến động ra sao và hiện đang được xử lý như thế nào. Việc này giúp phân biệt giữa phế liệu có thể tái sử dụng nội bộ, phế liệu có thể tái chế và chất thải cần xử lý theo quy định.

Phân tích cũng nên bao gồm các sản phẩm bị lỗi, hàng mẫu, hàng trả lại và tồn kho không còn phù hợp. Một phần trong số này có thể được sửa chữa, tái thiết kế hoặc chuyển sang mục đích sử dụng khác trước khi trở thành chất thải.

Đưa tiêu chí tuần hoàn vào khâu mua nguyên liệu

Đơn hàng nguyên liệu nên kèm theo thông tin về thành phần sợi, phụ liệu, thuốc nhuộm và các xử lý đặc biệt nếu có. Khi những thông tin này được yêu cầu ngay từ giai đoạn mua hàng, bộ phận sản xuất và bộ phận xử lý sau sử dụng sẽ có cơ sở tốt hơn để phân loại.

Bên cạnh đó, việc đánh giá nhà cung cấp cũng cần dựa trên tính ổn định của chất lượng, khả năng cung cấp hồ sơ và mức độ minh bạch, thay vì chỉ so sánh giá. Một nguyên liệu rẻ hơn nhưng khó truy xuất hoặc khó tái chế có thể làm phát sinh chi phí ở các công đoạn sau.

Thử nghiệm có kiểm soát thay vì mở rộng quá nhanh

Với doanh nghiệp mới tham gia lĩnh vực này, một chương trình thử nghiệm quy mô nhỏ thường phù hợp hơn việc thay đổi toàn bộ danh mục sản phẩm. Một lựa chọn là chọn một dòng sản phẩm, một nhóm nguyên liệu hoặc một khách hàng có yêu cầu rõ ràng để kiểm tra khả năng thu gom, xử lý và sử dụng lại vật liệu.

Kết quả thử nghiệm cần được đánh giá không chỉ bằng khối lượng phế liệu thu hồi, mà còn bằng chất lượng sản phẩm, mức tiêu hao năng lượng và nước, chi phí logistics, tỷ lệ hao hụt, khả năng đáp ứng yêu cầu của khách hàng và độ tin cậy của hồ sơ dữ liệu. Nếu các chỉ số này chưa phù hợp, doanh nghiệp có thể điều chỉnh quy trình trước khi mở rộng.

Cơ hội cho các mắt xích mới trong ngành

Xu hướng tái chế dệt may có thể tạo nhu cầu đối với nhiều dịch vụ chuyên môn hơn. Đó là phân loại phế liệu, tháo tách phụ liệu, kiểm nghiệm thành phần sợi, truy xuất nguyên liệu, sửa chữa và tái thiết kế sản phẩm. Những hoạt động này trước đây thường nằm ngoài phạm vi của doanh nghiệp may truyền thống, nhưng có thể trở thành một phần của hệ sinh thái cung ứng mới.

Các nhà sản xuất sợi cũng có cơ hội phát triển những dòng nguyên liệu có tỷ lệ tái chế phù hợp với yêu cầu kỹ thuật của từng sản phẩm. Dù vậy, nguyên liệu tái chế cần được kiểm soát như mọi nguyên liệu khác: phải có tiêu chuẩn đầu vào, phương pháp kiểm nghiệm và giới hạn sử dụng rõ ràng. Việc sử dụng nguyên liệu tái chế không thể thay thế yêu cầu về độ bền, an toàn và chất lượng của sản phẩm.

Về phía thương hiệu, thiết kế sản phẩm có thể trở thành công cụ quan trọng để giảm áp lực cho khâu xử lý cuối vòng đời. Giảm số loại vật liệu, hạn chế các chi tiết khó tháo tách và cung cấp thông tin vật liệu rõ ràng là những thay đổi có thể hỗ trợ tái chế mà không nhất thiết đòi hỏi một công nghệ hoàn toàn mới.

Điều cần theo dõi trong giai đoạn tới

Thị trường tái chế dệt may sẽ tiếp tục phụ thuộc vào ba yếu tố: chi phí của nguyên liệu nguyên sinh, chất lượng và nguồn cung của vật liệu thu hồi, cùng với mức độ cụ thể của các yêu cầu từ thương hiệu và cơ quan quản lý. Nếu nguyên liệu tái chế không ổn định hoặc chi phí xử lý quá cao, doanh nghiệp sẽ khó mở rộng dù nhu cầu về sản phẩm xanh tăng lên.

Do đó, giải pháp bền vững không nằm ở một tuyên bố riêng lẻ về tỷ lệ tái chế. Năng lực quản lý vật liệu, hợp tác dài hạn với đối tác xử lý và minh bạch hóa dữ liệu mới là những yếu tố doanh nghiệp cần xây dựng. Những nhà máy làm tốt các công việc này sẽ có lợi thế khi khách hàng chuyển từ đánh giá dựa trên giá và năng lực may sang đánh giá toàn bộ dấu chân của sản phẩm.

Tái chế dệt may vì thế không nên được xem là một dự án phụ trách nhiệm xã hội. Đây là một bài toán vận hành và chiến lược, liên quan đến thiết kế, mua hàng, sản xuất, dữ liệu và quan hệ khách hàng. Với doanh nghiệp Việt Nam, bước khởi đầu có thể là hiểu rõ dòng vật liệu của chính mình. Khi dữ liệu đủ tin cậy và quy trình đủ ổn định, những bước đầu tiên hướng tới chuỗi cung ứng tuần hoàn sẽ có cơ sở thực tế hơn.