EPR đang thay đổi chuỗi thu gom và tái chế phế liệu tại Việt Nam

Thị trường phế liệu Việt Nam đang đứng trước một thay đổi quan trọng: hoạt động thu gom và tái chế không còn chỉ phụ thuộc vào giá trị vật chất của từng loại phế liệu, mà ngày càng gắn với trách nhiệm pháp lý của nhà sản xuất và yêu cầu truy xuất trong chuỗi cung ứng. Sự chuyển dịch này thể hiện rõ qua cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, thường được gọi là EPR.

Với EPR, doanh nghiệp đưa sản phẩm hoặc bao bì ra thị trường phải tham gia vào quá trình thu hồi, tái chế hoặc đóng góp tài chính cho hoạt động này theo quy định. Cơ chế không loại bỏ vai trò của người thu gom phế liệu, vựa ve chai, cơ sở phân loại hay nhà máy tái chế. Ngược lại, nó có thể khiến các mắt xích này trở nên quan trọng hơn, nhưng đồng thời đòi hỏi họ hoạt động minh bạch, phân loại tốt và chứng minh được khối lượng vật liệu đã xử lý.

Đây là bước chuyển từ mô hình thu gom dựa chủ yếu vào giá mua bán sang mô hình trong đó chất lượng vật liệu, nguồn gốc và khả năng tái chế cũng quyết định giá trị. Tuy vậy, EPR không tự động giải quyết mọi vấn đề của ngành phế liệu. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào cách tổ chức điểm thu hồi, năng lực của cơ sở tái chế, tiêu chuẩn vật liệu đầu ra và sự phối hợp giữa doanh nghiệp, chính quyền cùng khu vực phi chính thức.

EPR tạo thêm động lực cho hoạt động thu gom phế liệu

Trước khi EPR được triển khai, nhiều loại bao bì chỉ được thu gom khi có giá trị thương mại đủ lớn. Kim loại, giấy carton và một số loại nhựa thường có đầu ra tương đối rõ, trong khi bao bì nhiều lớp, nhựa mềm, vật liệu bẩn hoặc sản phẩm có cấu tạo phức tạp thường khó được thu hồi. Chi phí thu gom, vận chuyển và làm sạch những vật liệu này có thể cao hơn giá bán phế liệu.

EPR thay đổi cách tính toán đó. Khi nhà sản xuất phải chịu trách nhiệm đối với phần bao bì hoặc sản phẩm sau sử dụng, hoạt động thu hồi có thể nhận được nguồn tài chính bổ sung ngoài doanh thu bán vật liệu. Về nguyên tắc, nguồn lực này giúp mở rộng phạm vi thu gom sang các loại phế liệu trước đây ít hấp dẫn về mặt thương mại.

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn đã thiết lập khung trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu. Theo lộ trình được quy định, trách nhiệm tái chế đối với một số nhóm sản phẩm, bao bì được thực hiện theo từng giai đoạn. Bao bì thuộc diện điều chỉnh được áp dụng từ ngày 1/1/2024; thiết bị điện, điện tử từ ngày 1/1/2025; phương tiện giao thông như xe máy và ô tô từ ngày 1/1/2027, theo Nghị định 08/2022/NĐ-CP.

Doanh nghiệp có thể tự tổ chức tái chế, thuê đơn vị thực hiện hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam theo cơ chế pháp luật cho phép. Cách thức lựa chọn phụ thuộc vào loại sản phẩm, năng lực của doanh nghiệp và yêu cầu quản trị. Dù theo phương án nào, doanh nghiệp vẫn phải có khả năng chứng minh việc thực hiện trách nhiệm của mình.

Vai trò của khu vực thu gom phi chính thức

Ở Việt Nam, một phần đáng kể hoạt động thu gom phế liệu được thực hiện bởi người thu gom nhỏ lẻ, vựa ve chai, cơ sở gia đình và các điểm trung chuyển quy mô nhỏ. Đây là mạng lưới có độ phủ rộng, tiếp cận trực tiếp hộ gia đình, cửa hàng, văn phòng và cơ sở sản xuất. Nhờ mạng lưới này, nhiều loại giấy, kim loại, nhựa và đồ gia dụng đã được tách khỏi dòng rác hỗn hợp.

Tuy nhiên, khu vực phi chính thức thường thiếu điều kiện bảo hộ lao động, thiết bị cân đo, hồ sơ giao nhận và hệ thống kiểm soát chất lượng. Khi EPR đòi hỏi dữ liệu về khối lượng thu gom, tỷ lệ tái chế và đơn vị xử lý cuối cùng, các cơ sở nhỏ sẽ gặp khó nếu không được kết nối với doanh nghiệp tái chế hoặc tổ chức trung gian.

Điều này không có nghĩa khu vực phi chính thức sẽ bị thay thế. Một hướng phù hợp hơn là tổ chức lại mạng lưới hiện có thông qua hợp tác xã, điểm thu hồi được chuẩn hóa, hợp đồng với doanh nghiệp tái chế và nền tảng ghi nhận khối lượng vật liệu. Cách làm này vừa bảo toàn năng lực thu gom tại cộng đồng, vừa giúp dòng phế liệu được đưa vào chuỗi chính thức.

Chất lượng phế liệu trở thành yếu tố quyết định

Trong tái chế, một tấn vật liệu thu gom không đồng nghĩa với một tấn nguyên liệu có thể đưa vào sản xuất. Giấy bị ướt, nhựa lẫn thực phẩm, kim loại dính tạp chất hoặc bao bì nhiều lớp khó tách có thể làm tăng chi phí xử lý và giảm giá trị vật liệu đầu ra. Vì vậy, hiệu quả của EPR không nên chỉ được đánh giá bằng khối lượng thu gom, mà còn phải xem xét tỷ lệ vật liệu thực sự được tái chế và chất lượng sản phẩm sau tái chế.

Phân loại tại nguồn là khâu có ảnh hưởng lớn nhất đến chất lượng này. Khi giấy, nhựa, kim loại, thủy tinh và rác hữu cơ được trộn lẫn, quá trình thu hồi trở nên tốn kém hơn. Vật liệu có giá trị cũng có thể bị nhiễm bẩn hoặc thất thoát trong quá trình phân loại. Ngược lại, nếu người dân tách riêng các nhóm vật liệu và làm giảm lượng thức ăn, chất lỏng còn lại trong bao bì, cơ sở thu gom có thể giảm công đoạn xử lý ban đầu.

Nhưng phân loại tại nguồn chỉ có ý nghĩa khi phía sau có hệ thống tiếp nhận tương ứng. Nếu các loại rác sau khi được phân loại lại bị gom chung, niềm tin của người dân sẽ suy giảm. Do đó, đầu tư cho truyền thông cần đi cùng với thiết kế tuyến thu gom, điểm tập kết, thiết bị ép kiện và cơ sở tái chế phù hợp.

Nhựa là phép thử khó nhất

Nhựa thường được nhắc đến nhiều trong các chương trình thu hồi vì có khối lượng lớn và xuất hiện trong hầu hết lĩnh vực tiêu dùng. Tuy nhiên, nhựa không phải là một nhóm vật liệu đồng nhất. PET của chai nước, HDPE của can hoặc chai chất tẩy rửa, PP của hộp và bao bì mềm có đặc tính khác nhau. Mỗi loại yêu cầu quy trình phân loại, làm sạch và tái chế riêng.

Nhựa cơ học hiện vẫn phù hợp với những dòng vật liệu tương đối sạch, có thành phần ổn định và được phân loại tốt. Vật liệu sau nghiền, rửa và tạo hạt có thể được sử dụng lại trong một số sản phẩm, tùy thuộc vào yêu cầu kỹ thuật và quy định an toàn. Tuy nhiên, chất lượng hạt nhựa tái chế phụ thuộc chặt chẽ vào đầu vào. Nhựa lẫn tạp chất hoặc bị suy giảm tính chất sau nhiều vòng gia công sẽ khó đáp ứng các ứng dụng có yêu cầu cao.

Tái chế hóa học được giới thiệu như một hướng xử lý đối với một số dòng nhựa khó tái chế cơ học, nhưng công nghệ này đòi hỏi vốn đầu tư, năng lượng, kiểm soát phát thải và đánh giá vòng đời. Không nên mặc định rằng mọi loại nhựa đều có thể được xử lý hiệu quả bằng công nghệ hóa học. Việc lựa chọn công nghệ phải dựa trên thành phần rác, quy mô nhà máy, đầu ra sản phẩm và điều kiện môi trường cụ thể.

Doanh nghiệp phải quản trị dữ liệu cùng với vật liệu

Trong mô hình truyền thống, giao dịch phế liệu thường được thực hiện nhanh tại điểm thu gom, với chứng từ đơn giản hoặc thậm chí không có hồ sơ đầy đủ. Mô hình này phù hợp với những giao dịch nhỏ, nhưng khó đáp ứng yêu cầu báo cáo của EPR và các tiêu chuẩn môi trường ngày càng phổ biến trong chuỗi cung ứng.

Nhà sản xuất cần biết bao nhiêu bao bì đã được đưa ra thị trường, bao nhiêu được thu hồi, tỷ lệ tái chế là bao nhiêu và vật liệu cuối cùng được sử dụng ở đâu. Để trả lời những câu hỏi đó, doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống dữ liệu có thể kiểm tra. Các thông tin quan trọng gồm khối lượng, loại vật liệu, thời gian giao nhận, đơn vị thu gom, cơ sở xử lý và sản lượng đầu ra.

Đối với cơ sở thu gom, điều này có thể tạo ra thêm chi phí quản lý nhưng cũng mở ra cơ hội ký hợp đồng ổn định với doanh nghiệp sản xuất hoặc đơn vị thực hiện EPR. Cơ sở có cân điện tử, kho chứa phù hợp, quy trình phân loại và chứng từ rõ ràng sẽ có lợi thế hơn trong việc tham gia chuỗi cung ứng chính thức.

Đối với nhà máy tái chế, yêu cầu không chỉ dừng ở việc tiếp nhận phế liệu. Doanh nghiệp cần kiểm soát chất lượng đầu vào, nước thải, khí thải, chất thải thứ cấp và an toàn lao động. Vật liệu không thể tái chế cũng phải được phân loại và xử lý theo quy định, thay vì bị đẩy sang một điểm tập kết khác.

Công nghệ hỗ trợ nhưng không thay thế khâu tổ chức

Máy ép kiện, máy nghiền, hệ thống rửa, tuyển từ và thiết bị phân loại quang học có thể nâng hiệu suất thu hồi. Một số cơ sở lớn cũng nghiên cứu sử dụng cảm biến hoặc trí tuệ nhân tạo để nhận diện vật liệu trên băng chuyền. Những công nghệ này có tiềm năng giảm phụ thuộc vào phân loại thủ công, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào quy mô và chất lượng dòng rác.

Đầu tư tự động hóa trong một cơ sở có nguồn rác không ổn định có thể làm tăng chi phí vận hành. Ngược lại, nếu vật liệu được thu gom riêng, có lưu lượng đều và thị trường đầu ra rõ, thiết bị phân loại có thể giúp giảm tạp chất và nâng chất lượng sản phẩm. Vì vậy, công nghệ nên được lựa chọn sau khi đánh giá chuỗi thu gom, thay vì coi công nghệ là giải pháp độc lập.

Với các cơ sở nhỏ, giải pháp thiết thực hơn có thể là cải thiện khu vực lưu chứa, trang bị thiết bị cân, sử dụng bao bì hoặc thùng chứa riêng cho từng nhóm vật liệu, đồng thời liên kết với nhà máy có khả năng xử lý sâu hơn. Những thay đổi này có chi phí thấp hơn so với một dây chuyền tự động hoàn chỉnh nhưng vẫn tạo ra tác động đáng kể đến chất lượng phế liệu.

Tác động đến môi trường và sản xuất

Tái chế có thể giúp giảm nhu cầu sử dụng một phần nguyên liệu nguyên sinh, hạn chế lượng chất thải phải chôn lấp hoặc đốt và duy trì giá trị vật liệu trong nền kinh tế lâu hơn. Tuy nhiên, lợi ích môi trường không tự động xuất hiện chỉ vì một vật liệu được gọi là “tái chế”. Quá trình thu gom, vận chuyển, rửa, nghiền, nấu chảy hoặc tái chế hóa học đều tiêu thụ năng lượng và có thể phát sinh chất thải.

Do đó, đánh giá tác động cần xem xét toàn bộ vòng đời. Một lô phế liệu được vận chuyển qua nhiều trung gian, làm sạch bằng quy trình tiêu tốn nước hoặc xử lý tại cơ sở không kiểm soát phát thải có thể làm giảm lợi ích môi trường dự kiến. Đây là lý do các tiêu chuẩn về nguồn gốc, quy trình và sản phẩm đầu ra ngày càng quan trọng.

Đối với doanh nghiệp sản xuất, nguồn vật liệu tái chế ổn định có thể hỗ trợ mục tiêu tiết kiệm tài nguyên và giảm phát thải trong chuỗi cung ứng. Một số thị trường xuất khẩu cũng yêu cầu doanh nghiệp cung cấp thông tin về thành phần vật liệu, dấu chân môi trường hoặc khả năng truy xuất. Tuy nhiên, lợi ích thương mại cụ thể phụ thuộc vào ngành hàng, thị trường và yêu cầu của từng khách hàng; không thể mặc định rằng mọi sản phẩm sử dụng vật liệu tái chế đều được hưởng cùng một ưu đãi.

Ở cấp độ nền kinh tế, EPR có thể thúc đẩy sự hình thành thị trường vật liệu tái chế ổn định hơn. Khi doanh nghiệp cam kết sử dụng hạt nhựa tái chế, giấy tái chế hoặc kim loại thu hồi, nhà máy xử lý có thêm cơ sở để đầu tư. Nhưng nếu nhu cầu đầu ra không ổn định, chi phí thu gom và xử lý vẫn có thể khiến vật liệu tái chế khó cạnh tranh với nguyên liệu nguyên sinh.

Những điểm nghẽn cần được xử lý

Thách thức đầu tiên là sự phân mảnh của thị trường. Nhiều cơ sở thu gom và tái chế có quy mô nhỏ, hoạt động ở các địa bàn khác nhau và áp dụng tiêu chuẩn không đồng nhất. Việc tổng hợp số liệu vì thế phức tạp, trong khi khả năng kiểm tra khối lượng và chất lượng vật liệu vẫn còn hạn chế.

Thách thức thứ hai là cơ chế tài chính. Nếu chi phí EPR được chuyển hoàn toàn vào giá sản phẩm mà không tạo ra hệ thống thu hồi hiệu quả, người tiêu dùng có thể phải trả thêm nhưng lượng vật liệu tái chế không tăng tương ứng. Ngược lại, nếu mức đóng góp không đủ để xử lý những dòng phế liệu có giá trị thấp, các vật liệu này vẫn có nguy cơ bị bỏ lại trong rác hỗn hợp.

Thách thức thứ ba liên quan đến tiêu chuẩn đầu ra. Nhà sản xuất chỉ sử dụng vật liệu tái chế khi chất lượng, độ ổn định và an toàn đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Vì vậy, chính sách thúc đẩy tái chế cần đi cùng với tiêu chuẩn sản phẩm, quy định về tạp chất, cơ chế kiểm định và thị trường tiêu thụ. Nếu chỉ tập trung vào khâu thu gom mà không giải quyết đầu ra, vật liệu có thể bị tồn kho hoặc chuyển sang xử lý khác.

Cuối cùng là việc bảo đảm quyền lợi của người lao động trong khu vực thu gom. Một chuỗi tái chế chính thức không chỉ cần dữ liệu tốt mà còn cần điều kiện làm việc an toàn, bảo hộ phù hợp và cơ chế hợp tác công bằng với những người đang thực hiện phần lớn công việc thu hồi tại cộng đồng.

Triển vọng của thị trường phế liệu

Trong thời gian tới, thị trường phế liệu nhiều khả năng sẽ phân hóa rõ hơn. Các cơ sở chỉ mua bán ngắn hạn, thiếu khả năng phân loại và không có hồ sơ sẽ khó tham gia những chuỗi cung ứng yêu cầu kiểm chứng. Trong khi đó, đơn vị có kho bãi phù hợp, thiết bị cân đo, quy trình kiểm soát và liên kết ổn định với nhà máy tái chế sẽ có cơ hội tiếp cận các hợp đồng dài hạn hơn.

Điều này không đồng nghĩa giá của mọi loại phế liệu sẽ tăng. Giá vẫn chịu ảnh hưởng của nhu cầu sản xuất, giá nguyên liệu nguyên sinh, chi phí vận chuyển, chất lượng vật liệu và biến động thương mại. EPR có thể tạo thêm nguồn lực cho thu hồi, nhưng không thay thế các yếu tố thị trường nói trên.

Với doanh nghiệp sản xuất, chuẩn bị sớm dữ liệu về bao bì và mạng lưới đối tác sẽ giúp giảm rủi ro khi nghĩa vụ mở rộng. Với cơ sở thu gom, cải thiện phân loại và chứng từ là bước đi thiết thực để nâng vị thế. Với người tiêu dùng, tách riêng vật liệu có thể tái chế, làm rỗng bao bì và đưa đến điểm thu hồi phù hợp là cách trực tiếp nhất để giảm thất thoát.

EPR chỉ đạt hiệu quả khi trách nhiệm được phân bổ xuyên suốt từ thiết kế sản phẩm, tiêu dùng, thu gom đến tái chế. Khi các mắt xích cùng chia sẻ dữ liệu và tiêu chuẩn, phế liệu không còn được xem đơn thuần là thứ cần loại bỏ, mà trở thành nguồn nguyên liệu cần được quản lý. Đây là nền tảng để thị trường tái chế phát triển theo hướng minh bạch hơn, đồng thời giảm áp lực lên hệ thống xử lý chất thải.