EPR không chỉ là nghĩa vụ pháp lý, mà là bài kiểm tra năng lực tái chế nhựa

Trong nhiều năm, câu chuyện về nhựa tại Việt Nam thường được nhìn từ hai phía tách biệt. Một phía là nhu cầu tăng nhanh của sản xuất, xây dựng, tiêu dùng và thương mại điện tử. Phía còn lại là rác thải nhựa, những điểm tập kết quá tải và áp lực giảm ô nhiễm từ cộng đồng. Cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, thường được gọi là EPR, đang buộc hai phía này phải gặp nhau trong cùng một bài toán.

Với EPR, doanh nghiệp không chỉ chịu trách nhiệm đưa sản phẩm hoặc bao bì ra thị trường. Doanh nghiệp còn phải tham gia vào giai đoạn sau tiêu dùng thông qua hoạt động tái chế hoặc đóng góp tài chính cho việc xử lý chất thải theo quy định. Đây là thay đổi quan trọng về cách phân bổ trách nhiệm trong chuỗi giá trị nhựa: chi phí môi trường không còn chỉ được để lại cho chính quyền địa phương, đơn vị vệ sinh và người dân.

Tuy nhiên, EPR không tự động biến rác nhựa thành nguyên liệu tái sinh. Cơ chế này chỉ phát huy tác dụng khi đi cùng hệ thống thu gom có khả năng phân loại, công nghệ phù hợp, tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng và thị trường đủ lớn cho sản phẩm tái chế. Vì vậy, tác động sâu hơn của EPR đối với ngành nhựa nằm ở việc buộc doanh nghiệp thay đổi cách thiết kế bao bì, quản trị dữ liệu và lựa chọn nguyên liệu.

EPR đưa trách nhiệm môi trường trở lại chuỗi sản phẩm

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đặt nền tảng cho trách nhiệm tái chế và trách nhiệm xử lý chất thải của tổ chức, cá nhân sản xuất, nhập khẩu. Nghị định 08/2022/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn tiếp tục cụ thể hóa nhóm sản phẩm, bao bì thuộc diện trách nhiệm cũng như phương thức thực hiện.

Về nguyên tắc, doanh nghiệp có thể thực hiện trách nhiệm tái chế thông qua việc tự tổ chức tái chế, thuê đơn vị có chức năng thực hiện hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam theo cơ chế được quy định. Cách lựa chọn phụ thuộc vào quy mô, loại bao bì, năng lực kiểm soát chuỗi cung ứng và khả năng chứng minh kết quả tái chế.

Điểm đáng chú ý là EPR chuyển trọng tâm từ việc xử lý rác ở cuối đường ống sang quản lý toàn bộ vòng đời sản phẩm. Một loại bao bì có thể đáp ứng tốt yêu cầu bảo quản hàng hóa nhưng lại khó thu gom hoặc khó phân loại sau sử dụng. Khi đó, trách nhiệm của doanh nghiệp không dừng ở việc mua nguyên liệu và sản xuất bao bì, mà phải tính đến khả năng thu hồi, tái chế và tái sử dụng trong thực tế.

Đối với ngành nhựa, đây là vấn đề phức tạp vì thị trường bao gồm nhiều loại polymer, phụ gia, màu, keo, lớp ghép và hình dạng sản phẩm. Chai PET trong suốt, bao bì HDPE, màng PE, hộp PP và bao bì nhiều lớp không có cùng phương án thu gom hoặc công nghệ tái chế. Nếu tất cả được gọi chung là “nhựa tái chế”, doanh nghiệp sẽ khó đánh giá đúng chi phí và chất lượng đầu ra.

Rào cản lớn nhất nằm ở khâu thu gom và phân loại

Nhựa có giá trị kinh tế nhất định nên đã hình thành mạng lưới thu gom phi chính thức từ lâu. Lực lượng ve chai, điểm thu mua phế liệu và cơ sở phân loại góp phần đưa một lượng đáng kể vật liệu quay lại sản xuất. Dù vậy, mạng lưới này hoạt động phân tán, chất lượng đầu vào không đồng đều và thường thiếu dữ liệu có thể kiểm chứng.

Rác nhựa sau tiêu dùng thường bị lẫn với thực phẩm, đất, kim loại, giấy hoặc các loại polymer khác. Bao bì nhỏ, màng mỏng và sản phẩm có nhiều lớp có giá trị thu hồi thấp hơn, trong khi chi phí vận chuyển và làm sạch lại cao. Khi giá hạt nhựa nguyên sinh giảm, chênh lệch giá giữa nguyên liệu nguyên sinh và nguyên liệu tái sinh càng gây sức ép lên các nhà tái chế.

Điều này giải thích vì sao tăng tỷ lệ thu gom chưa đủ để tạo ra một ngành tái chế hiệu quả. Vật liệu phải được thu gom đúng loại, giữ tương đối sạch và chuyển đến cơ sở có công nghệ phù hợp. Nếu nhựa PET bị trộn với PVC, hoặc các dòng nhựa có tính chất khác nhau bị nghiền chung, sản phẩm tái chế có thể suy giảm chất lượng và khó sử dụng cho những ứng dụng đòi hỏi độ ổn định cao.

Phân loại tại nguồn vì thế có vai trò quyết định. Nhưng phân loại tại nguồn không thể chỉ dựa vào lời kêu gọi người dân. Hệ thống thu gom sau đó cũng phải duy trì sự tách biệt của các dòng vật liệu. Nếu rác đã phân loại lại bị trộn trong quá trình vận chuyển, động lực của người tiêu dùng sẽ suy giảm và chi phí xử lý vẫn quay về điểm xuất phát.

Không phải mọi loại bao bì đều có cùng khả năng tái chế

Khả năng tái chế phụ thuộc trước hết vào thiết kế. Một bao bì đơn vật liệu thường thuận lợi hơn bao bì ghép nhiều lớp. Nhãn, nắp, chất kết dính, màu sắc và phụ gia cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình nghiền, rửa, tách và tạo hạt.

Tuy nhiên, đơn giản hóa thiết kế không có nghĩa là bỏ qua yêu cầu bảo vệ sản phẩm. Bao bì thực phẩm, dược phẩm và hóa chất cần đáp ứng các điều kiện về an toàn, độ kín, thời hạn bảo quản và khả năng vận chuyển. Nếu giảm vật liệu nhưng làm tăng hư hỏng hàng hóa, tác động môi trường tổng thể chưa chắc thấp hơn.

Do đó, doanh nghiệp cần đánh giá bao bì theo toàn bộ vòng đời thay vì chỉ nhìn vào khối lượng nhựa sử dụng. Một thiết kế tốt phải cân bằng giữa lượng vật liệu, độ bền, khả năng tái chế, tỷ lệ thu hồi, mức tiêu hao năng lượng và yêu cầu an toàn của sản phẩm bên trong. Đây là công việc liên quan đến cả bộ phận nghiên cứu phát triển, mua hàng, sản xuất, marketing và pháp chế.

Ngành tái chế cần chuyển từ “có đầu vào” sang “có vật liệu đạt chuẩn”

Trong giai đoạn đầu, sự quan tâm thường tập trung vào số lượng nhựa được thu gom hoặc khối lượng được đưa vào dây chuyền. Nhưng đối với nhà sản xuất, câu hỏi quan trọng hơn là vật liệu tái sinh có ổn định hay không.

Hạt nhựa tái sinh cần có thông số phù hợp với từng ứng dụng: độ ẩm, màu sắc, độ sạch, độ bền, chỉ số chảy và mức độ lẫn tạp chất. Các yêu cầu cụ thể thay đổi theo polymer và sản phẩm cuối cùng. Vật liệu dùng cho túi rác, pallet hoặc sản phẩm kỹ thuật không có cùng tiêu chuẩn với vật liệu dùng trong bao bì tiếp xúc thực phẩm.

Kiểm soát chất lượng vì vậy phải bắt đầu từ nguồn phế liệu. Cơ sở tái chế cần biết vật liệu đến từ đâu, được phân loại thế nào, trải qua quy trình rửa và xử lý ra sao. Hệ thống truy xuất không chỉ giúp kiểm soát sản phẩm mà còn hỗ trợ doanh nghiệp chứng minh kết quả thực hiện EPR.

Đầu tư công nghệ là cần thiết, nhưng công nghệ không thể bù đắp hoàn toàn cho nguyên liệu đầu vào kém chất lượng. Máy nghiền, dây chuyền rửa nóng, thiết bị tách, hệ thống lọc nóng chảy và máy tạo hạt có thể nâng chất lượng vật liệu, song mỗi công đoạn đều tiêu tốn vốn, năng lượng và nước. Nếu đầu vào không ổn định, công suất thiết kế của nhà máy có thể không chuyển thành sản lượng thương mại ổn định.

Với những dòng nhựa khó tái chế cơ học, doanh nghiệp có thể quan tâm đến tái chế hóa học hoặc các công nghệ xử lý khác. Tuy nhiên, đây không phải giải pháp thay thế tức thời cho phân loại và tái chế cơ học. Công nghệ mới thường đòi hỏi vốn lớn, nguồn nguyên liệu ổn định, kiểm soát phát thải nghiêm ngặt và đánh giá đầy đủ về tiêu hao năng lượng. Việc gọi một công nghệ là “xanh” chỉ dựa trên khả năng xử lý rác là chưa đủ.

Doanh nghiệp nhựa phải chuẩn bị dữ liệu, không chỉ ngân sách

Thực hiện EPR đặt ra yêu cầu mới về dữ liệu. Doanh nghiệp cần xác định lượng bao bì hoặc sản phẩm thuộc phạm vi trách nhiệm, vật liệu cấu thành, khối lượng đưa ra thị trường và phương án thực hiện nghĩa vụ. Các số liệu này phải nhất quán giữa bộ phận mua nguyên liệu, sản xuất, bán hàng, kế toán và báo cáo môi trường.

Đối với doanh nghiệp nhập khẩu, việc thu thập dữ liệu có thể phức tạp hơn vì bao bì đi kèm sản phẩm được sản xuất ở nhiều quốc gia. Doanh nghiệp cần phân định rõ loại bao bì nào thuộc trách nhiệm của mình, loại nào đã được xử lý ở một công đoạn khác và bằng chứng nào có thể sử dụng khi kê khai.

Doanh nghiệp sản xuất bao bì lại phải làm việc với khách hàng để hiểu bao bì được sử dụng trong ngành nào, có khả năng thu hồi ra sao và có thể thay thế một phần nguyên liệu nguyên sinh bằng hạt tái sinh hay không. Đây là nơi EPR tạo ra tác động vượt ra ngoài bộ phận môi trường. Nó trở thành một vấn đề của thiết kế sản phẩm, quản trị chuỗi cung ứng và chiến lược thương hiệu.

Chi phí cũng cần được tính theo vòng đời. Bao bì rẻ hơn khi sản xuất nhưng khó thu hồi có thể tạo ra chi phí EPR, chi phí xử lý và rủi ro tuân thủ cao hơn. Ngược lại, bao bì dễ phân loại hơn có thể cần đầu tư ban đầu nhưng giúp giảm biến động nguyên liệu và tăng khả năng đáp ứng yêu cầu của khách hàng quốc tế.

Cơ hội hình thành thị trường cho nhựa tái sinh

Nếu được triển khai minh bạch, EPR có thể tạo ra nguồn tài chính ổn định hơn cho hoạt động thu gom, phân loại và tái chế. Đây là điều thị trường cần, bởi một cơ sở tái chế khó đầu tư dài hạn khi chỉ phụ thuộc vào giá phế liệu biến động theo chu kỳ hàng hóa.

Nguồn cầu cũng quan trọng không kém nguồn cung. Khi doanh nghiệp cam kết sử dụng một tỷ lệ vật liệu tái sinh phù hợp với sản phẩm, các nhà tái chế có cơ sở đầu tư nâng chất lượng. Sự phối hợp này có thể hình thành các hợp đồng dài hạn, tiêu chuẩn kỹ thuật riêng và cơ chế chia sẻ rủi ro giá nguyên liệu.

Tuy vậy, hạt nhựa tái sinh không nên được xem là một sản phẩm đồng nhất. Giá trị của nó phụ thuộc vào polymer, màu, độ sạch, độ ổn định, ứng dụng cuối cùng và hồ sơ truy xuất. Việc so sánh đơn giản giữa giá hạt tái sinh và giá hạt nguyên sinh có thể bỏ qua những lợi ích khác như giảm nhu cầu nguyên liệu hóa thạch, đáp ứng yêu cầu của khách hàng và giảm rủi ro liên quan đến chính sách môi trường.

Các doanh nghiệp cũng cần thận trọng với tuyên bố môi trường. Một sản phẩm có thành phần tái sinh không đồng nghĩa toàn bộ bao bì đã đạt kinh tế tuần hoàn. Doanh nghiệp nên nêu rõ tỷ lệ, nguồn vật liệu, phương pháp tính và phạm vi áp dụng. Những tuyên bố thiếu căn cứ có thể làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng và đối tác.

Chính sách cần khuyến khích sự liên kết trong chuỗi

EPR sẽ khó đạt kết quả nếu trách nhiệm bị chia nhỏ nhưng không có cơ chế phối hợp. Nhà sản xuất bao bì, thương hiệu, nhà bán lẻ, đơn vị thu gom, cơ sở tái chế và chính quyền địa phương đều có vai trò khác nhau. Nếu thiếu đầu mối điều phối, doanh nghiệp có thể hoàn thành thủ tục nhưng hệ thống vật chất vẫn hoạt động kém hiệu quả.

Điều cần thiết là tiêu chí xác nhận kết quả tái chế phải rõ ràng, có thể kiểm tra và hạn chế nguy cơ ghi nhận trùng. Dữ liệu về khối lượng thu gom, tỷ lệ hao hụt trong xử lý và sản lượng vật liệu tái chế cần được phân biệt. Thu gom một tấn nhựa không có nghĩa tạo ra một tấn hạt nhựa có thể sử dụng.

Chính sách cũng cần tính đến sự khác biệt giữa các dòng vật liệu. Bao bì có giá trị thu hồi cao thường có thể tiến gần cơ chế thị trường, trong khi bao bì nhỏ, màng mỏng hoặc bao bì nhiều lớp cần hỗ trợ lớn hơn. Nếu áp dụng một cách tiếp cận giống nhau cho mọi loại nhựa, các dòng khó xử lý có thể tiếp tục bị bỏ lại.

Đối với các địa phương, việc nâng năng lực thu gom và phân loại cần gắn với quy hoạch xử lý chất thải, hạ tầng vận chuyển và điều kiện của khu vực. Mô hình hiệu quả ở đô thị lớn chưa chắc phù hợp với địa bàn có mật độ dân cư thấp hoặc khoảng cách vận chuyển dài. Thiết kế chính sách vì thế cần dựa trên dữ liệu địa phương thay vì chỉ đặt mục tiêu tổng thể.

Về phía doanh nghiệp, bước chuẩn bị thực tế nhất là lập bản đồ dòng vật liệu: bao bì nào được đưa ra thị trường, đi qua những kênh nào, sau sử dụng được thu gom ở đâu và có thể tái chế thành sản phẩm gì. Từ bản đồ đó, doanh nghiệp mới xác định được nên thay đổi thiết kế, ký hợp đồng thu hồi, đầu tư công nghệ hay phối hợp với các đối tác trong ngành.

EPR không phải là lời giải duy nhất cho ô nhiễm nhựa và cũng không thể thay thế việc giảm sử dụng những sản phẩm không cần thiết. Nhưng đây là một cơ chế có khả năng làm thay đổi động lực của ngành. Khi trách nhiệm sau tiêu dùng được gắn với quyết định thiết kế và đưa sản phẩm ra thị trường, nhựa sẽ được nhìn như một dòng vật liệu cần quản trị, thay vì chỉ là một món hàng đã hoàn thành vai trò sau khi bán ra.

Đối với ngành nhựa Việt Nam, cơ hội không nằm ở việc tuyên bố tái chế nhiều hơn trên giấy tờ. Cơ hội nằm ở việc tạo ra vật liệu tái sinh có chất lượng, xây dựng hệ thống dữ liệu đáng tin cậy và thiết kế sản phẩm phù hợp với hạ tầng thu hồi thực tế. Doanh nghiệp nào chuẩn bị sớm cho ba yêu cầu này sẽ có lợi thế hơn khi tiêu chuẩn môi trường trở thành một phần bình thường của cạnh tranh thị trường.