Đồng và bài toán nguồn cung trong quá trình chuyển dịch năng lượng

Đồng đang trở thành một trong những kim loại công nghiệp quan trọng nhất của quá trình chuyển dịch năng lượng. Kim loại này hiện diện trong đường dây truyền tải, máy biến áp, động cơ điện, tua-bin gió, hệ thống điện mặt trời, thiết bị lưu trữ và nhiều sản phẩm điện tử. Khi các nền kinh tế mở rộng hạ tầng điện và tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo, nhu cầu đối với đồng có xu hướng gắn chặt hơn với các quyết định đầu tư dài hạn thay vì chỉ phụ thuộc vào chu kỳ xây dựng truyền thống.

Tuy nhiên, triển vọng nhu cầu không đồng nghĩa nguồn cung có thể tăng nhanh tương ứng. Một dự án khai thác đồng thường cần nhiều năm để hoàn tất các bước thăm dò, đánh giá trữ lượng, cấp phép, huy động vốn, xây dựng và đưa vào vận hành. Các mỏ đang hoạt động cũng phải đối mặt với hàm lượng quặng giảm, yêu cầu môi trường nghiêm ngặt hơn và chi phí xử lý ngày càng cao. Vì vậy, thị trường đồng có thể chịu sức ép ngay cả khi nhu cầu chưa tăng đột biến.

Các báo cáo của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) và Nhóm Nghiên cứu Đồng Quốc tế (ICSG) cho thấy câu chuyện về đồng không chỉ là câu chuyện giá cả. Đây còn là vấn đề về năng lực khai thác, luyện kim, tái chế, thương mại và khả năng xây dựng hạ tầng điện ở nhiều khu vực trên thế giới.

Đồng giữ vị trí trung tâm trong nền kinh tế điện hóa

Đồng có khả năng dẫn điện và dẫn nhiệt tốt, dễ tạo hình, đồng thời có thể tái chế nhiều lần mà không mất hoàn toàn các đặc tính cơ bản. Những đặc điểm này khiến đồng được sử dụng rộng rãi trong cáp điện, thiết bị đóng cắt, động cơ, máy phát, hệ thống làm mát và các linh kiện công nghiệp.

Trong hệ thống điện, nhu cầu đồng không chỉ đến từ khâu phát điện. Điện phải được truyền tải từ nơi sản xuất đến nơi tiêu thụ, sau đó phân phối qua nhiều cấp điện áp trước khi đến nhà máy, tòa nhà hoặc hộ gia đình. Mỗi bước đều cần vật liệu dẫn điện và thiết bị hỗ trợ. Khi các dự án điện gió và điện mặt trời được xây dựng ở xa trung tâm phụ tải, nhu cầu đầu tư vào đường dây và trạm biến áp cũng tăng lên, kéo theo nhu cầu đối với đồng.

Xe điện là một nguồn sử dụng đồng đáng chú ý khác. Một phương tiện chạy điện cần hệ thống động cơ, dây dẫn, bộ biến tần, pin và các bộ phận quản lý nhiệt. Mức sử dụng cụ thể phụ thuộc vào thiết kế của từng mẫu xe, công suất và cấu trúc hệ thống. Vì vậy, không nên quy mọi thay đổi trong nhu cầu đồng vào riêng doanh số xe điện. Dù vậy, quá trình điện hóa giao thông vẫn mở rộng phạm vi sử dụng kim loại này so với phương tiện chỉ sử dụng động cơ đốt trong.

IEA xếp đồng vào nhóm khoáng sản có vai trò quan trọng đối với các công nghệ năng lượng sạch. Trong báo cáo Global Critical Minerals Outlook 2024, cơ quan này nhấn mạnh rằng nhu cầu khoáng sản có thể tiếp tục tăng khi các quốc gia triển khai xe điện, lưới điện, năng lượng tái tạo và hệ thống lưu trữ. Nhận định này không phải là dự báo giá cụ thể, mà là đánh giá về mối liên hệ giữa chính sách năng lượng và nhu cầu nguyên liệu.

Nguồn cung không thể mở rộng trong thời gian ngắn

Thời gian phát triển mỏ kéo dài

Khác với một số sản phẩm công nghiệp có thể tăng công suất thông qua việc bổ sung dây chuyền trong thời gian tương đối ngắn, khai thác đồng phụ thuộc vào địa chất và quy trình đầu tư phức tạp. Một phát hiện địa chất chưa thể ngay lập tức trở thành mỏ thương mại. Doanh nghiệp phải xác định quy mô và chất lượng tài nguyên, lựa chọn công nghệ, đánh giá tác động môi trường, tham vấn cộng đồng, hoàn thiện hạ tầng và tìm nguồn tài chính.

Mỗi giai đoạn đều có thể phát sinh chậm trễ. Việc cấp phép có thể kéo dài do yêu cầu bảo vệ môi trường hoặc tranh luận về sử dụng đất và nước. Hạ tầng giao thông, điện và cảng tại các khu vực khai thác cũng có thể chưa đáp ứng được quy mô dự án. Khi lãi suất cao hoặc giá đồng biến động mạnh, quyết định đầu tư còn chịu ảnh hưởng bởi chi phí vốn và mức độ chắc chắn của dòng tiền.

Do đó, giá đồng tăng không tự động tạo ra nguồn cung mới ngay lập tức. Giá cao có thể cải thiện lợi nhuận của các mỏ đang hoạt động và khuyến khích thăm dò, nhưng từ quyết định đầu tư đến sản lượng thương mại vẫn cần một khoảng thời gian dài. Đây là lý do thị trường thường quan tâm đến danh mục dự án đang xây dựng, mở rộng hoặc ở giai đoạn cấp phép, thay vì chỉ theo dõi sản lượng hiện tại.

Chất lượng quặng và công nghệ luyện kim

Nguồn cung đồng còn chịu tác động từ hàm lượng quặng. Khi hàm lượng giảm, doanh nghiệp phải xử lý nhiều vật liệu hơn để thu được cùng một lượng kim loại. Điều đó có thể làm tăng nhu cầu năng lượng, nước, hóa chất và năng lực vận chuyển. Chi phí sản xuất vì thế không chỉ phụ thuộc vào giá nhân công hay nhiên liệu, mà còn phụ thuộc vào đặc điểm của thân quặng và công nghệ được sử dụng.

Sau khai thác, quặng đồng phải trải qua các bước tuyển, luyện và tinh chế. Không phải mọi khu vực đều có đủ năng lực ở tất cả các công đoạn. Sự mất cân đối giữa nguồn quặng và công suất luyện kim có thể ảnh hưởng đến phí xử lý, biên lợi nhuận của doanh nghiệp và động lực đưa thêm công suất vào hoạt động.

USGS trong các ấn phẩm thường niên về khoáng sản cung cấp dữ liệu về sản xuất, dự trữ và các hoạt động liên quan đến đồng ở nhiều quốc gia. Những dữ liệu này hữu ích để theo dõi quy mô nguồn cung khai thác, nhưng không nên được hiểu là thước đo duy nhất về khả năng đáp ứng nhu cầu. Năng lực luyện tinh, tồn kho thương mại, vận tải và chất lượng sản phẩm cũng quyết định lượng đồng thực sự có thể đến tay người sử dụng.

Địa chính trị làm chuỗi cung ứng phức tạp hơn

Hoạt động khai thác và chế biến đồng tập trung đáng kể ở một số khu vực. Khi sản lượng của một quốc gia hoặc một nhóm mỏ chiếm tỷ trọng lớn, bất kỳ sự gián đoạn nào do đình công, thiên tai, thay đổi chính sách, sự cố kỹ thuật hoặc tranh chấp xã hội đều có thể ảnh hưởng đến thị trường quốc tế.

Rủi ro này không nhất thiết tạo ra thiếu hụt ngay lập tức. Các nhà sản xuất và người tiêu dùng có thể sử dụng hàng tồn kho, chuyển nguồn mua hoặc điều chỉnh lịch giao hàng. Tuy nhiên, nếu sự gián đoạn kéo dài hoặc xảy ra đồng thời tại nhiều điểm, khả năng thay thế sẽ giảm. Khi đó, phí bảo hiểm nguồn cung và chi phí logistics có thể tăng ngay cả khi giá niêm yết chưa phản ánh đầy đủ tình trạng thiếu hàng tại từng khu vực.

Thương mại đồng cũng chịu ảnh hưởng từ chính sách công nghiệp. Nhiều nền kinh tế muốn xây dựng năng lực trong nước đối với khoáng sản quan trọng, từ khai thác đến tinh chế và tái chế. Mục tiêu là giảm phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất, bảo đảm nguyên liệu cho ngành sản xuất và tăng khả năng chống chịu trước biến động địa chính trị. Mặt khác, việc phân tán chuỗi cung ứng có thể làm tăng chi phí trong giai đoạn đầu do cần xây dựng cơ sở hạ tầng và công suất mới.

IEA cho rằng đa dạng hóa nguồn cung là một trong những điều kiện quan trọng để giảm rủi ro đối với các khoáng sản phục vụ chuyển dịch năng lượng. Về mặt phân tích, điều này có nghĩa thị trường có thể phải đánh đổi giữa hiệu quả chi phí ngắn hạn và khả năng chống gián đoạn dài hạn. Những nguồn cung rẻ nhất chưa chắc là nguồn cung duy nhất mà các doanh nghiệp hoặc chính phủ muốn duy trì.

Tái chế có thể hỗ trợ nhưng không thay thế khai thác

Tái chế là một phần quan trọng trong bài toán đồng. Kim loại thu hồi từ dây cáp, thiết bị điện, máy móc và phương tiện hết vòng đời có thể quay lại chuỗi sản xuất. Tái chế giúp giảm nhu cầu khai thác nguyên liệu sơ cấp, hạn chế chất thải và tận dụng lượng kim loại đã được đưa vào nền kinh tế.

Tuy nhiên, tái chế không thể đáp ứng ngay toàn bộ nhu cầu tăng thêm. Lý do là phần lớn đồng trong các sản phẩm mới vẫn chưa đến thời điểm kết thúc vòng đời. Một lượng đồng lớn nằm trong các tòa nhà, lưới điện, nhà máy và thiết bị đang hoạt động. Muốn thu hồi, doanh nghiệp phải chờ sản phẩm được tháo dỡ, thu gom và xử lý.

Hiệu quả tái chế còn phụ thuộc vào thiết kế sản phẩm, hệ thống thu gom, khả năng phân loại và giá trị kinh tế của vật liệu. Dây cáp có hàm lượng đồng cao thường dễ thu hồi hơn các thiết bị phức tạp, trong đó đồng được sử dụng với lượng nhỏ và pha trộn với nhiều vật liệu khác. Vì vậy, mở rộng tái chế đòi hỏi cả công nghệ, quy định và cơ chế thu gom phù hợp.

Về dài hạn, tái chế có thể giúp thị trường giảm bớt áp lực lên mỏ mới, nhưng vẫn cần nguồn cung khai thác để phục vụ tốc độ mở rộng của lưới điện, công nghiệp và các thiết bị điện. Sự kết hợp giữa khai thác có trách nhiệm, sử dụng hiệu quả và tái chế mới là hướng tiếp cận đầy đủ hơn.

Giá đồng phản ánh nhiều lớp thông tin

Giá đồng trên các sàn giao dịch quốc tế thường được dùng như chỉ báo về kỳ vọng đối với hoạt động công nghiệp và xây dựng. Khi thị trường kỳ vọng sản xuất công nghiệp, đầu tư hạ tầng hoặc tiêu dùng điện tăng, nhu cầu đồng được đánh giá tích cực hơn. Ngược lại, lo ngại về suy giảm kinh tế, bất động sản yếu hoặc tồn kho tăng có thể gây sức ép lên giá.

Tuy nhiên, giá giao dịch không phản ánh toàn bộ điều kiện vật chất của thị trường. Giá có thể chịu ảnh hưởng bởi tỷ giá, lãi suất, dòng vốn tài chính, kỳ vọng chính sách và hoạt động phòng hộ của doanh nghiệp. Ngoài ra, giá tham chiếu quốc tế và giá mà một nhà máy phải trả tại địa phương có thể khác nhau do chi phí vận chuyển, phí gia công, chất lượng sản phẩm và điều kiện giao hàng.

ICSG thường công bố các đánh giá về sản lượng mỏ, sản xuất đồng tinh luyện, tiêu thụ và cân bằng thị trường. Khi đọc các số liệu này, cần phân biệt giữa sản lượng khai thác và kim loại tinh luyện, giữa dữ liệu thực tế và dự báo, cũng như giữa tồn kho được công bố trên sàn và lượng hàng tồn trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Một con số đơn lẻ không đủ để kết luận thị trường đang thiếu hay thừa đồng.

Đối với doanh nghiệp, biến động giá đồng ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí sản xuất cáp, dây dẫn, động cơ, thiết bị điện và một số sản phẩm cơ khí. Doanh nghiệp có thể sử dụng hợp đồng dài hạn, điều khoản điều chỉnh giá hoặc công cụ phòng hộ để giảm rủi ro. Tuy vậy, các biện pháp này không loại bỏ hoàn toàn tác động, bởi chi phí vận chuyển, phí gia công và khả năng giao hàng cũng có thể thay đổi.

Triển vọng phụ thuộc vào tốc độ đầu tư và năng lực cung ứng

Trong những năm tới, câu hỏi quan trọng không chỉ là nhu cầu đồng tăng bao nhiêu, mà còn là nguồn cung mới xuất hiện ở đâu, vào thời điểm nào và với chi phí nào. Các dự án mở rộng mỏ hiện hữu có thể đưa thêm sản lượng ra thị trường nhanh hơn dự án hoàn toàn mới, nhưng vẫn bị giới hạn bởi địa chất, hạ tầng và giấy phép. Những dự án mới có tiềm năng lớn hơn nhưng thường đối mặt với rủi ro triển khai cao hơn.

Tốc độ đầu tư lưới điện sẽ là một biến số then chốt. Nếu các dự án truyền tải bị trì hoãn, nhu cầu vật liệu có thể được dàn ra theo thời gian. Ngược lại, khi nhiều chương trình điện khí hóa, năng lượng tái tạo và nâng cấp hệ thống điện được triển khai đồng thời, áp lực lên đồng và các kim loại liên quan có thể tăng trong cùng một giai đoạn.

Các nhà hoạch định chính sách cũng phải cân bằng nhiều mục tiêu: bảo đảm nguồn nguyên liệu, kiểm soát tác động môi trường, bảo vệ cộng đồng, duy trì giá điện hợp lý và tạo điều kiện cho đầu tư. Quy trình cấp phép minh bạch, tiêu chuẩn môi trường có thể dự đoán và cơ chế chia sẻ lợi ích với địa phương có thể giúp giảm rủi ro dự án, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn những giới hạn tự nhiên của ngành khai khoáng.

Đối với thị trường, điều này cho thấy đồng có thể tiếp tục giữ vai trò chiến lược trong quá trình điện hóa, nhưng diễn biến giá sẽ không đi theo một đường thẳng. Nhu cầu dài hạn có thể tích cực trong khi giá ngắn hạn vẫn biến động theo kinh tế vĩ mô, tồn kho và dòng vốn. Nhà đầu tư, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cần theo dõi đồng thời dữ liệu khai thác, luyện tinh, tồn kho, đầu tư hạ tầng và chính sách thương mại.

Đồng không phải là lời giải duy nhất cho mọi thách thức của chuyển dịch năng lượng, nhưng đây là mắt xích khó thay thế trong nhiều hệ thống điện hiện đại. Khi nhu cầu điện tăng và các nền kinh tế tìm cách giảm phát thải, khả năng cung cấp đủ đồng với chi phí hợp lý sẽ trở thành một trong những điều kiện quyết định tốc độ triển khai hạ tầng. Bài toán phía trước vì thế không chỉ là khai thác thêm kim loại, mà còn là sử dụng hiệu quả hơn, tái chế tốt hơn và xây dựng chuỗi cung ứng đa dạng, minh bạch và có sức chống chịu cao hơn.