Tỷ giá biến động tác động thế nào đến doanh nghiệp và nền kinh tế?

Tỷ giá thường được nhắc đến qua những con số niêm yết mỗi ngày, nhưng tác động của nó không dừng ở thị trường ngoại hối. Một thay đổi của tỷ giá có thể làm tăng chi phí nhập khẩu nguyên liệu, thay đổi doanh thu quy đổi của doanh nghiệp xuất khẩu, ảnh hưởng đến nghĩa vụ trả nợ bằng ngoại tệ và tạo sức ép lên mặt bằng giá trong nước.

Với nền kinh tế có độ mở thương mại cao như Việt Nam, tỷ giá còn liên quan đến nhiều quyết định kinh doanh: ký hợp đồng mua bán, lựa chọn đồng tiền thanh toán, vay vốn, dự trữ tiền mặt và xây dựng giá sản phẩm. Vì vậy, việc đánh giá tỷ giá cần vượt ra ngoài câu hỏi đồng USD tăng hay giảm trong một phiên giao dịch. Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp đang có trạng thái ngoại tệ nào, thời hạn thanh toán ra sao và khả năng chuyển phần chi phí phát sinh sang giá bán đến đâu.

Những diễn biến tỷ giá cụ thể luôn cần được kiểm chứng theo thời điểm và nguồn dữ liệu. Tuy nhiên, các cơ chế tác động cơ bản có thể giúp doanh nghiệp và nhà đầu tư hiểu vì sao cùng một biến động tiền tệ lại tạo ra kết quả khác nhau giữa các ngành.

Tỷ giá hình thành từ nhiều lớp tác động

Tỷ giá là giá của một đồng tiền được biểu thị bằng đồng tiền khác. Trên thị trường, mức giá này chịu ảnh hưởng của cung cầu ngoại tệ, chênh lệch lãi suất, kỳ vọng tăng trưởng, lạm phát, cán cân thương mại, dòng vốn và tâm lý rủi ro. Không có một yếu tố đơn lẻ nào luôn quyết định hướng đi của tỷ giá trong mọi giai đoạn.

Chênh lệch lãi suất và dòng vốn

Khi lãi suất tại một quốc gia tăng tương đối so với các nền kinh tế khác, tài sản định giá bằng đồng tiền của quốc gia đó có thể trở nên hấp dẫn hơn đối với một bộ phận nhà đầu tư. Dòng vốn quốc tế khi đó có khả năng tạo thêm nhu cầu đối với đồng tiền này. Ngược lại, kỳ vọng lãi suất giảm hoặc rủi ro tài sản tăng có thể khiến nhà đầu tư thu hẹp vị thế.

Tuy nhiên, lãi suất cao không đồng nghĩa đồng tiền chắc chắn tăng giá. Nhà đầu tư còn xem xét triển vọng tăng trưởng, rủi ro tài khóa, tình hình ngân hàng và khả năng duy trì chính sách. Một đồng tiền có thể chịu áp lực ngay cả khi lãi suất danh nghĩa cao nếu thị trường lo ngại về sức khỏe kinh tế hoặc lạm phát.

Thương mại và nhu cầu thanh toán

Doanh nghiệp nhập khẩu thường cần ngoại tệ để thanh toán hàng hóa, dịch vụ hoặc nguyên liệu. Khi nhu cầu nhập khẩu tăng, nhu cầu mua ngoại tệ cũng có thể tăng theo. Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp xuất khẩu thu ngoại tệ và bán lại một phần số tiền này để trang trải chi phí trong nước. Cán cân giữa các dòng tiền đó là một thành phần quan trọng của cung cầu ngoại tệ.

Dù vậy, tác động thương mại thường không xuất hiện ngay lập tức. Hợp đồng có thể được ký trước nhiều tháng, thời điểm thanh toán khác thời điểm giao hàng, còn doanh nghiệp có thể giữ ngoại tệ để chi trả cho các nghĩa vụ tương lai. Vì thế, số liệu xuất nhập khẩu và diễn biến tỷ giá trong cùng một thời điểm không phải lúc nào cũng phản ánh quan hệ nhân quả trực tiếp.

Doanh nghiệp nhập khẩu chịu ảnh hưởng qua chi phí

Ở phía nhập khẩu, đồng nội tệ yếu đi so với đồng tiền thanh toán thường làm tăng số tiền nội tệ cần bỏ ra để mua cùng một lượng hàng hóa. Tác động rõ hơn với các ngành phụ thuộc vào nguyên liệu, linh kiện, nhiên liệu hoặc thiết bị từ nước ngoài.

Ảnh hưởng cuối cùng đến lợi nhuận phụ thuộc vào cấu trúc giá thành. Nếu nguyên liệu nhập khẩu chiếm tỷ trọng lớn, biên lợi nhuận có thể bị thu hẹp nhanh. Nếu doanh nghiệp có quyền điều chỉnh giá bán, một phần chi phí có thể được chuyển sang khách hàng. Nhưng khả năng này bị giới hạn bởi cạnh tranh, sức mua và các hợp đồng đã ký trước.

Không phải mọi khoản nhập khẩu đều tạo sức ép giống nhau

Doanh nghiệp nhập khẩu hàng tiêu dùng để bán lại có thể điều chỉnh giá tương đối nhanh hơn doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu nhập khẩu trong quy trình sản xuất dài. Một nhà sản xuất có thể đã chốt giá bán với khách hàng trong khi chưa mua đủ ngoại tệ cho toàn bộ nguyên liệu. Khi tỷ giá thay đổi, phần chi phí phát sinh sẽ trực tiếp ảnh hưởng đến lợi nhuận của đơn hàng.

Thời hạn thanh toán cũng rất quan trọng. Một hợp đồng trả tiền ngay chịu tác động khác với hợp đồng thanh toán sau 60 hoặc 90 ngày. Trong khoảng thời gian đó, doanh nghiệp đối mặt với rủi ro tỷ giá nếu chưa có biện pháp phòng vệ. Rủi ro không nằm ở việc tỷ giá biến động theo hướng nào, mà ở khoảng cách giữa thời điểm ghi nhận nghĩa vụ và thời điểm thực tế thanh toán.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần phân biệt rủi ro tỷ giá với rủi ro giá hàng hóa. Nếu giá nguyên liệu quốc tế và tỷ giá cùng tăng, tổng chi phí có thể tăng mạnh hơn. Ngược lại, giá nguyên liệu giảm có thể bù đắp một phần tác động bất lợi từ tỷ giá. Hai biến số này cần được theo dõi riêng trong kế hoạch ngân sách.

Doanh nghiệp xuất khẩu có lợi thế nhưng không mặc nhiên hưởng lợi

Ở chiều xuất khẩu, khi đồng nội tệ giảm giá, doanh thu ngoại tệ của doanh nghiệp có thể quy đổi thành nhiều nội tệ hơn. Đây là lợi thế thường được nhắc đến đối với các ngành thu ngoại tệ từ bán hàng ra nước ngoài.

Tuy nhiên, mức độ hưởng lợi phụ thuộc vào tỷ lệ nội địa hóa và cơ cấu chi phí. Một doanh nghiệp xuất khẩu nhưng nhập khẩu phần lớn nguyên liệu, máy móc hoặc dịch vụ vận chuyển có thể chỉ nhận được lợi ích hạn chế. Phần doanh thu tăng khi quy đổi có thể bị bù trừ bởi chi phí nhập khẩu tăng.

Doanh thu tăng khi quy đổi không đồng nghĩa lợi nhuận tăng

Doanh nghiệp cần xem xét cả đồng tiền của doanh thu và đồng tiền của chi phí. Nếu doanh thu bằng USD nhưng chi phí chính bằng nội tệ, biến động tỷ giá có thể cải thiện biên lợi nhuận trong một số trường hợp. Nếu doanh thu bằng USD nhưng nguyên liệu, khoản vay và cước vận chuyển cũng được định giá bằng USD, trạng thái ròng sẽ khác.

Thời điểm ghi nhận doanh thu cũng có thể tạo ra chênh lệch. Báo cáo tài chính thường phải quy đổi các khoản mục ngoại tệ theo quy định kế toán, trong khi dòng tiền thực tế có thể chưa thu hoặc chưa chi. Do đó, lợi nhuận kế toán và dòng tiền chịu tác động theo những cách không hoàn toàn giống nhau.

Đối với doanh nghiệp có nhiều công ty con ở các quốc gia khác nhau, tỷ giá còn ảnh hưởng khi hợp nhất báo cáo tài chính. Doanh thu và tài sản của công ty con phải được quy đổi về đồng tiền báo cáo của tập đoàn. Khi tỷ giá thay đổi, quy mô thể hiện trên báo cáo có thể biến động dù hoạt động kinh doanh tại thị trường sở tại không thay đổi tương ứng.

Tỷ giá và tác động đến lạm phát

Tỷ giá có thể truyền dẫn vào lạm phát thông qua giá hàng nhập khẩu. Nhiên liệu, nguyên liệu, máy móc, dược phẩm, linh kiện và nhiều loại hàng hóa khác có thể chịu ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp của chi phí ngoại tệ. Khi doanh nghiệp phải trả nhiều nội tệ hơn cho cùng một lượng hàng nhập khẩu, một phần chi phí có thể được phản ánh trong giá bán.

Mức độ truyền dẫn không cố định. Nó phụ thuộc vào tỷ trọng hàng nhập khẩu trong rổ chi phí, mức độ cạnh tranh, sức mua của người tiêu dùng, chính sách giá của doanh nghiệp và thời gian duy trì của biến động tỷ giá. Nếu doanh nghiệp chấp nhận giảm biên lợi nhuận để giữ khách hàng, tác động lên giá bán có thể chậm hơn. Nếu chi phí tăng kéo dài, sức ép điều chỉnh giá có thể lớn hơn.

Ảnh hưởng đến lạm phát cũng có thể lan qua kỳ vọng. Khi doanh nghiệp và người tiêu dùng cho rằng chi phí sẽ tiếp tục tăng, họ có thể điều chỉnh giá, lương hoặc kế hoạch mua hàng trước thời điểm chi phí thực sự thay đổi. Đây là lý do các ngân hàng trung ương thường theo dõi tỷ giá cùng với lạm phát, kỳ vọng lạm phát và dòng vốn.

Ngân hàng trung ương cân bằng nhiều mục tiêu

Chính sách tiền tệ có thể ảnh hưởng đến tỷ giá thông qua lãi suất, thanh khoản và kỳ vọng của thị trường. Nhưng ngân hàng trung ương không chỉ theo đuổi một mục tiêu duy nhất. Cơ quan điều hành còn phải cân nhắc tăng trưởng, ổn định giá cả, an toàn hệ thống tài chính và điều kiện tín dụng.

Việc điều chỉnh lãi suất để hỗ trợ đồng nội tệ có thể làm tăng chi phí vay đối với doanh nghiệp và hộ gia đình. Ngược lại, việc duy trì điều kiện tiền tệ nới lỏng có thể hỗ trợ tăng trưởng nhưng tạo thêm áp lực lên tỷ giá trong một số bối cảnh. Chính sách vì thế thường phải cân bằng giữa nhiều rủi ro thay vì chỉ phản ứng với một phiên biến động ngoại hối.

Đối với Việt Nam, diễn biến USD trên thị trường quốc tế là một yếu tố quan trọng, nhưng không thể dùng riêng chỉ số sức mạnh đồng USD để giải thích mọi thay đổi của USD/VND. Cung cầu ngoại tệ trong nước, dòng vốn, hoạt động thương mại, nhu cầu thanh toán và cách thức điều hành của Ngân hàng Nhà nước đều có thể ảnh hưởng đến thị trường.

Doanh nghiệp nên quản trị rủi ro tỷ giá ra sao?

Trước hết, cần lập bản đồ trạng thái ngoại tệ. Doanh nghiệp cần thống kê các khoản phải thu, phải trả, khoản vay, hợp đồng mua bán và chi phí dự kiến theo từng đồng tiền, cùng thời điểm phát sinh. Chỉ khi biết mình đang thiếu hay thừa ngoại tệ ở từng kỳ hạn, doanh nghiệp mới có thể đánh giá mức độ rủi ro.

Tiếp theo là tạo sự cân đối tự nhiên giữa doanh thu và chi phí. Doanh nghiệp có doanh thu bằng ngoại tệ có thể cân nhắc sử dụng một phần dòng tiền đó để thanh toán chi phí hoặc nghĩa vụ vay cùng đồng tiền, thay vì chuyển đổi toàn bộ ngay lập tức. Cách làm này không loại bỏ rủi ro, nhưng có thể giảm mức độ lệch giữa nguồn thu và nghĩa vụ thanh toán.

Với các hợp đồng đủ lớn, doanh nghiệp có thể trao đổi với ngân hàng về các công cụ phòng vệ như hợp đồng kỳ hạn hoặc các sản phẩm phái sinh phù hợp. Mỗi công cụ có chi phí, điều kiện sử dụng và rủi ro riêng. Việc sử dụng không nên dựa trên dự đoán tỷ giá sẽ tăng hay giảm, mà phải gắn với nhu cầu thanh toán thực tế, giới hạn rủi ro và quy trình kiểm soát nội bộ.

Minh bạch trong kế hoạch giá và ngân sách

Trong kế hoạch tài chính, doanh nghiệp cũng nên xây dựng nhiều kịch bản tỷ giá, thay vì chỉ dùng một mức tỷ giá duy nhất. Các kịch bản cần cho thấy ảnh hưởng đến giá vốn, doanh thu, lãi vay, dòng tiền và khả năng đáp ứng các điều kiện tín dụng. Đây là công cụ quản trị, không phải dự báo chắc chắn về thị trường.

Trong đàm phán hợp đồng, điều khoản điều chỉnh giá hoặc quy định đồng tiền thanh toán có thể giúp phân bổ rủi ro giữa các bên. Tuy nhiên, điều khoản này cần rõ về thời điểm áp dụng, biên độ thay đổi và nguồn tỷ giá tham chiếu. Hợp đồng càng dài, việc xác định cơ chế xử lý biến động tiền tệ càng quan trọng.

Nhà đầu tư khi phân tích doanh nghiệp cũng không nên chỉ nhìn vào doanh thu xuất khẩu hoặc tỷ lệ nợ vay. Cần xem doanh nghiệp thu tiền bằng đồng tiền nào, nhập khẩu bao nhiêu, có khoản vay ngoại tệ hay không, sử dụng công cụ phòng vệ ra sao và khả năng chuyển chi phí vào giá bán. Những thông tin này thường giúp đánh giá chất lượng lợi nhuận sát hơn so với việc kết luận dựa trên hướng đi của tỷ giá trong ngắn hạn.

Tỷ giá vì thế không phải là một biến số chỉ dành cho ngân hàng hoặc nhà đầu tư ngoại hối. Nó đi vào bảng giá, hợp đồng thương mại, báo cáo tài chính, chi phí vốn và sức mua của người tiêu dùng. Doanh nghiệp có thể không kiểm soát được thị trường tiền tệ, nhưng có thể kiểm soát mức độ phơi nhiễm, thời hạn thanh toán và cách chuẩn bị cho các kịch bản khác nhau. Trong một môi trường biến động, năng lực quản trị trạng thái ngoại tệ thường quan trọng không kém việc dự đoán đúng hướng đi của đồng tiền.