EPR và bước chuyển của thị trường phế liệu: Từ thu gom tự phát đến chuỗi tái chế có trách nhiệm

Trong nhiều năm, thị trường phế liệu tại Việt Nam vận hành chủ yếu dựa trên hoạt động thu gom phân tán. Người dân bán giấy, kim loại, nhựa hoặc thiết bị cũ cho người thu mua; phế liệu sau đó được tập kết, phân loại và chuyển tiếp qua nhiều tầng trung gian trước khi đến cơ sở tái chế. Mô hình này giúp một lượng đáng kể vật liệu được đưa trở lại sản xuất, nhưng cũng bộc lộ hạn chế về chất lượng phân loại, điều kiện lao động, kiểm soát ô nhiễm và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Sự xuất hiện của cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, thường được gọi là EPR, đang tạo ra một hướng vận động mới. Theo cơ chế này, doanh nghiệp sản xuất hoặc nhập khẩu không chỉ chịu trách nhiệm với sản phẩm trong giai đoạn đưa ra thị trường mà còn phải tham gia vào việc thu hồi, tái chế hoặc đóng góp tài chính cho hoạt động xử lý sau khi sản phẩm trở thành chất thải.

EPR không thay thế hoàn toàn mạng lưới thu gom phế liệu hiện có. Ngược lại, nếu được tổ chức phù hợp, cơ chế này có thể đưa lực lượng thu gom, điểm tập kết và cơ sở tái chế vào một chuỗi chính thức hơn. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu đó, thị trường cần thay đổi từ cách mua bán theo khối lượng đơn thuần sang quản lý vật liệu dựa trên chất lượng, nguồn gốc và khả năng tái chế.

EPR đưa trách nhiệm xử lý trở lại chuỗi sản phẩm

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 của Việt Nam quy định trách nhiệm tái chế của tổ chức, cá nhân sản xuất, nhập khẩu đối với một số nhóm sản phẩm, bao bì và trách nhiệm xử lý chất thải. Nghị định 08/2022/NĐ-CP cùng các văn bản hướng dẫn liên quan tạo khung pháp lý để triển khai cơ chế này.

Điểm đáng chú ý của EPR là trách nhiệm xử lý không còn chỉ được xem là công việc của hộ gia đình, đơn vị vệ sinh hoặc cơ sở thu gom. Doanh nghiệp đưa bao bì và sản phẩm ra thị trường phải tính đến giai đoạn sau tiêu dùng ngay từ khâu thiết kế, lựa chọn vật liệu và tổ chức phân phối. Với doanh nghiệp, đây là một yêu cầu về quản trị chuỗi cung ứng; với thị trường phế liệu, đây là động lực để hình thành các dòng vật liệu có tiêu chuẩn rõ hơn.

Trên thực tế, một bao bì có giá trị thu hồi cao thường là bao bì dễ nhận diện, ít bị lẫn tạp chất và có thể đưa vào một quy trình tái chế ổn định. Ngược lại, bao bì nhiều lớp, dính thực phẩm, sử dụng nhiều loại vật liệu kết hợp hoặc có phụ gia khó tách thường làm tăng chi phí thu gom và xử lý. EPR vì vậy có thể tác động đến thiết kế sản phẩm, chứ không chỉ dừng ở việc thanh toán chi phí tái chế.

Không phải mọi loại phế liệu đều có giá trị như nhau

Trong giao dịch dân dụng, giá phế liệu thường được quyết định bởi loại vật liệu, độ sạch, khối lượng, khoảng cách vận chuyển và nhu cầu của cơ sở tiếp nhận. Kim loại có thể được phân nhóm theo chủng loại và hàm lượng tạp chất; giấy cần được tách khỏi giấy ướt, giấy phủ nhựa hoặc vật liệu dính hóa chất; nhựa phải được phân loại theo loại nhựa, màu sắc và tình trạng nhiễm bẩn.

Vì vậy, nói một vật liệu “tái chế được” chưa đủ để xác định nó có thể được thu hồi hiệu quả hay không. Khả năng tái chế còn phụ thuộc vào việc vật liệu có được thu gom đúng cách, có đủ khối lượng để vận chuyển, có thị trường đầu ra và có công nghệ phù hợp hay không.

Đây là lý do việc phân loại tại nguồn có ý nghĩa lớn đối với thị trường phế liệu. Khi giấy, kim loại, nhựa, thủy tinh và chất thải thực phẩm được tách tương đối sớm, chi phí sàng lọc và làm sạch ở các công đoạn sau có thể giảm. Ngược lại, nếu tất cả bị trộn lẫn, nhiều vật liệu có giá trị sẽ bị giảm chất lượng hoặc trở thành chất thải phải xử lý.

Chuỗi thu gom cần được nhìn như một hệ thống

Mạng lưới thu gom phế liệu dân lập giữ vai trò quan trọng trong việc đưa vật liệu từ hộ gia đình, cửa hàng và cơ sở sản xuất đến các điểm tập kết. Những người thu mua nhỏ thường có khả năng tiếp cận các nguồn phế liệu mà hệ thống thu gom tập trung khó bao phủ hết. Họ cũng có kinh nghiệm nhận biết vật liệu và phản ứng nhanh với nhu cầu của thị trường.

Tuy nhiên, hoạt động này thường gặp hạn chế về mặt bằng, phương tiện, điều kiện bảo hộ và khả năng ghi chép dữ liệu. Một số điểm tập kết nằm gần khu dân cư, gây nguy cơ phát tán mùi, bụi hoặc nước rỉ nếu phế liệu bị lưu giữ không đúng cách. Các công đoạn tháo dỡ, đốt dây cáp hoặc xử lý thủ công không kiểm soát có thể tạo ra ô nhiễm và rủi ro sức khỏe.

Việc chính thức hóa chuỗi thu gom không nhất thiết đồng nghĩa với việc loại bỏ những người thu gom nhỏ lẻ. Một phương án thực tế hơn là kết nối họ với hợp tác xã, doanh nghiệp tái chế, đơn vị quản lý chất thải hoặc các chương trình thu hồi của nhà sản xuất. Khi có quy trình cân, phân loại, thanh toán và bàn giao rõ ràng, người thu gom có thể trở thành một mắt xích được ghi nhận thay vì nằm ngoài hệ thống.

Truy xuất nguồn gốc ngày càng quan trọng

Doanh nghiệp thực hiện EPR cần chứng minh khối lượng vật liệu đã được thu hồi hoặc tái chế theo quy định và theo phương án được chấp thuận. Điều này đặt ra nhu cầu về chứng từ, dữ liệu cân, địa điểm tiếp nhận và thông tin về cơ sở xử lý. Đối với các cơ sở tái chế, năng lực kỹ thuật thôi chưa đủ; họ còn phải chứng minh hoạt động phù hợp với yêu cầu môi trường và có khả năng cung cấp dữ liệu đáng tin cậy.

Truy xuất nguồn gốc không nhất thiết phải bắt đầu bằng những nền tảng công nghệ phức tạp. Một hệ thống cơ bản có thể gồm phiếu giao nhận, cân điện tử, mã lô vật liệu, hình ảnh tại điểm bàn giao và sổ theo dõi điện tử. Khi quy mô tăng lên, dữ liệu có thể được tích hợp vào phần mềm quản lý để hạn chế việc ghi nhận trùng lặp hoặc phóng đại khối lượng.

Điều quan trọng là dữ liệu phải phản ánh vật liệu thực tế, không chỉ là con số trên hồ sơ. Nếu một lô nhựa hỗn tạp được ghi nhận như nhựa đã phân loại hoặc sản phẩm sau tái chế không đạt yêu cầu được tính như vật liệu tái chế chất lượng cao, niềm tin của cả doanh nghiệp và cơ quan quản lý sẽ bị ảnh hưởng.

Công nghệ hỗ trợ, nhưng không thể thay thế khâu phân loại

Công nghệ tái chế thường được chia thành nhiều hướng khác nhau. Tái chế cơ học là quy trình phổ biến đối với một số dòng nhựa, kim loại, giấy và thủy tinh, trong đó vật liệu được phân loại, làm sạch, nghiền, nấu chảy hoặc xử lý để tạo nguyên liệu mới. Tái chế hóa học có thể xử lý một số loại nhựa bằng cách phân tách chúng thành các thành phần hóa học, nhưng yêu cầu về vốn, năng lượng, kiểm soát phát thải và chất lượng đầu vào thường cao hơn.

Trong các nhà máy hiện đại, cảm biến quang học, nam châm, dòng điện xoáy, hệ thống thổi khí và thiết bị phân loại tự động có thể hỗ trợ nhận diện vật liệu. Một số cơ sở cũng ứng dụng dữ liệu và trí tuệ nhân tạo để cải thiện khả năng phân loại trên băng chuyền. Dù vậy, hiệu quả của thiết bị phụ thuộc lớn vào chất lượng dòng rác đầu vào. Rác càng ướt, lẫn nhiều tạp chất hoặc bị nén chặt, việc nhận diện và tách vật liệu càng khó.

Đầu tư công nghệ vì thế cần gắn với đặc điểm của nguồn phế liệu và thị trường đầu ra. Một cơ sở nhỏ không nhất thiết phải sử dụng dây chuyền tự động hóa cao nếu khối lượng vật liệu chưa đủ lớn hoặc nguồn cung biến động. Ngược lại, với các dòng phế liệu ổn định từ khu công nghiệp, trung tâm thương mại hoặc hệ thống phân phối, thiết bị phân loại và làm sạch có thể giúp nâng chất lượng nguyên liệu và giảm phụ thuộc vào lao động thủ công.

Chất lượng vật liệu quyết định hiệu quả kinh tế

Trong tái chế, chi phí không chỉ nằm ở việc thu gom. Doanh nghiệp còn phải trả cho vận chuyển, phân loại, làm sạch, nghiền, xử lý nước thải, quản lý chất thải còn lại và kiểm soát chất lượng sản phẩm đầu ra. Nếu vật liệu thu hồi chứa quá nhiều tạp chất, phần chi phí này có thể làm giảm hoặc triệt tiêu giá trị thương mại.

Đối với kim loại, việc tách đúng chủng loại giúp hạn chế tổn thất trong luyện và nâng khả năng sử dụng cho các sản phẩm tiếp theo. Với giấy, độ ẩm và tạp chất ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tạo bột. Với nhựa, sự lẫn lộn giữa các loại polymer có thể làm giảm tính chất của hạt nhựa tái sinh. Với thủy tinh, việc tách màu và loại bỏ vật liệu không phù hợp là điều kiện quan trọng để tạo ra nguyên liệu ổn định.

Những yêu cầu này cho thấy thị trường phế liệu không chỉ là nơi mua bán vật liệu đã qua sử dụng. Đây còn là thị trường của dịch vụ phân loại, làm sạch, ép kiện, lưu kho, vận chuyển và kiểm định chất lượng. Khi EPR phát triển, các dịch vụ này có thể trở thành một phần quan trọng trong chi phí thực hiện trách nhiệm tái chế của doanh nghiệp.

Tác động môi trường cần được đánh giá đầy đủ

Tái chế thường giúp giảm nhu cầu sử dụng nguyên liệu nguyên sinh và hạn chế lượng chất thải phải chôn lấp hoặc xử lý bằng các phương pháp khác. Báo cáo What a Waste 2.0 của Ngân hàng Thế giới cho thấy lượng chất thải rắn đô thị trên toàn cầu có xu hướng tăng cùng với đô thị hóa, tăng trưởng dân số và mức tiêu dùng. Báo cáo cũng nhấn mạnh rằng quản lý chất thải hiệu quả cần kết hợp giảm phát sinh, thu gom, tái sử dụng, tái chế và xử lý an toàn.

Tuy nhiên, không nên coi mọi hoạt động tái chế đều tự động có lợi cho môi trường. Nếu phế liệu phải vận chuyển quá xa, sử dụng nhiều năng lượng để xử lý hoặc tạo ra nước thải, khí thải không được kiểm soát, lợi ích môi trường có thể bị giảm. Một quy trình tái chế đáng tin cậy phải đánh giá cả đầu vào, năng lượng tiêu thụ, chất thải thứ cấp và chất lượng vật liệu sau xử lý.

Điều này đặc biệt quan trọng với các cơ sở tháo dỡ thiết bị điện tử, ắc quy, phương tiện cũ hoặc bao bì từng tiếp xúc với hóa chất. Những dòng phế liệu này có thể chứa thành phần nguy hại và không nên được xử lý như phế liệu thông thường. Phân loại đúng từ đầu giúp giảm nguy cơ người lao động tiếp xúc với chất độc hại và ngăn chất ô nhiễm phát tán ra đất, nước hoặc không khí.

Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì?

Đối với nhà sản xuất và nhà nhập khẩu, bước đầu tiên là lập bản đồ vật liệu: sản phẩm và bao bì nào đang được đưa ra thị trường, thành phần có thể tái chế là gì, khối lượng phát sinh sau tiêu dùng nằm ở đâu và cơ sở nào có thể xử lý. Dữ liệu này giúp doanh nghiệp lựa chọn giữa phương án tự tổ chức tái chế và phương án đóng góp tài chính theo quy định.

Doanh nghiệp cũng cần xem xét lại thiết kế bao bì. Giảm số lớp vật liệu không cần thiết, hạn chế thành phần khó tách, tăng tỷ lệ vật liệu có thể thu hồi và hướng dẫn người tiêu dùng phân loại là những giải pháp có thể thực hiện từ khâu thiết kế. Các thay đổi này thường hiệu quả hơn việc chỉ xử lý vấn đề sau khi sản phẩm đã trở thành rác thải.

Với cơ sở thu gom và tái chế, việc nâng cấp điều kiện an toàn, kiểm soát bụi và nước thải, lưu giữ vật liệu theo nhóm và ghi chép khối lượng sẽ ngày càng cần thiết. Hợp tác với doanh nghiệp lớn có thể mở ra nguồn vật liệu ổn định, nhưng cũng đòi hỏi tiêu chuẩn giao nhận và báo cáo chặt chẽ hơn.

Với người tiêu dùng, hành động thiết thực nhất là giảm dùng sản phẩm không cần thiết, tái sử dụng khi phù hợp và tách riêng các dòng phế liệu có thể thu hồi. Bao bì sạch, khô và được phân loại đúng thường có cơ hội đi vào chuỗi tái chế cao hơn so với vật liệu bị trộn lẫn với rác thực phẩm hoặc chất thải nguy hại.

EPR sẽ không thể tự mình giải quyết toàn bộ vấn đề chất thải. Cơ chế này chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng hệ thống thu gom thuận tiện, cơ sở tái chế đáp ứng yêu cầu môi trường, dữ liệu minh bạch và thị trường có nhu cầu đối với vật liệu tái chế. Khi những điều kiện đó được hình thành, hoạt động thu gom phế liệu có thể chuyển dần từ mô hình manh mún sang một chuỗi cung ứng vật liệu có trách nhiệm hơn.