EPR mở lại bài toán tái chế và thiết kế bao bì nhựa tại Việt Nam

Trong nhiều năm, bài toán của ngành nhựa Việt Nam thường được nhìn từ phía sản xuất: nguồn hạt nhựa, đơn hàng, chi phí năng lượng, công suất máy móc và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của khách hàng. Tuy nhiên, vòng đời của sản phẩm nhựa không kết thúc khi hàng hóa rời khỏi nhà máy. Với bao bì, giai đoạn sau tiêu dùng ngày càng trở thành một phần của trách nhiệm kinh doanh.

Sự xuất hiện của cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, thường được gọi là EPR, đang làm thay đổi cách doanh nghiệp tiếp cận bao bì nhựa. Nhà sản xuất và nhà nhập khẩu không chỉ cần chứng minh sản phẩm đáp ứng yêu cầu kỹ thuật khi đưa ra thị trường, mà còn phải quan tâm đến khả năng thu hồi, tái chế hoặc đóng góp tài chính cho hoạt động xử lý chất thải theo quy định.

Đây không phải là câu chuyện riêng của các doanh nghiệp tiêu dùng nhanh. Nhà sản xuất bao bì, doanh nghiệp gia công nhựa, nhà bán lẻ, đơn vị thu gom, cơ sở tái chế và người tiêu dùng đều nằm trong cùng một chuỗi. Nếu một mắt xích không hoạt động, vật liệu có giá trị vẫn có thể bị trộn lẫn, nhiễm bẩn hoặc đưa thẳng đến bãi chôn lấp.

EPR chuyển trọng tâm từ xử lý cuối đường ống

EPR là cách tiếp cận trong đó trách nhiệm đối với một số sản phẩm và bao bì được kéo dài đến giai đoạn sau khi sản phẩm bị thải bỏ. Theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP, nhà sản xuất, nhập khẩu thuộc phạm vi điều chỉnh phải thực hiện trách nhiệm tái chế hoặc trách nhiệm xử lý chất thải theo lộ trình và điều kiện pháp luật quy định.

Đối với doanh nghiệp, điều này tạo ra một thay đổi quan trọng về tư duy. Trước đây, chi phí môi trường thường được nhìn như khoản phát sinh trong khâu sản xuất hoặc xử lý chất thải tại nhà máy. Với EPR, chi phí và yêu cầu quản lý có thể xuất hiện ngay từ lúc lựa chọn vật liệu, thiết kế cấu trúc bao bì, quyết định số lượng lớp, sử dụng nhãn, nắp, keo dán và phương án phân phối.

Một bao bì có thể nhẹ, bền và phù hợp với dây chuyền đóng gói nhưng vẫn khó tái chế nếu gồm nhiều loại polymer không tương thích, có lớp cản khí khó tách, dùng quá nhiều mực in hoặc bị gắn với các thành phần làm giảm chất lượng hạt tái sinh. Vì vậy, đánh giá hiệu quả của bao bì không thể chỉ dựa vào khối lượng vật liệu sử dụng. Khả năng thu gom và tái chế sau tiêu dùng cũng cần được tính đến.

Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng quốc tế. Báo cáo Global Plastics Outlook của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế cho rằng lượng chất thải nhựa toàn cầu đã tăng mạnh trong nhiều thập kỷ, trong khi tỷ lệ được tái chế vẫn thấp hơn đáng kể so với lượng bị chôn lấp, đốt hoặc thất thoát ra môi trường. OECD nhấn mạnh vai trò của các chính sách như thiết kế sinh thái, mở rộng trách nhiệm nhà sản xuất, thị trường vật liệu tái sinh và cải thiện hệ thống thu gom.

Không phải bao bì nào cũng có cùng khả năng tái chế

Trong thực tế, cụm từ “bao bì nhựa” bao gồm nhiều nhóm vật liệu và cấu trúc khác nhau. Chai polyethylene terephthalate, thường được biết đến với tên PET, có chuỗi thu gom và tái chế tương đối rõ ở nhiều thị trường. Bao bì polyethylene mật độ cao, hay HDPE, cũng thường được sử dụng cho chai, can và một số loại bao bì cứng. Ngược lại, màng ghép nhiều lớp, túi nhỏ dùng một lần, bao bì chứa thực phẩm còn tồn dư hoặc sản phẩm nhựa bị trộn lẫn có thể khó xử lý hơn.

Khả năng tái chế còn phụ thuộc vào màu sắc, phụ gia, chất lượng vật liệu đầu vào và mức độ phân loại. Hai sản phẩm cùng mang nhãn “nhựa” nhưng có thể có giá trị rất khác nhau đối với cơ sở tái chế. Vật liệu sạch, đồng nhất và được ép kiện đúng quy cách thường dễ đưa vào quy trình hơn vật liệu lẫn đất, hữu cơ hoặc kim loại.

Thiết kế bao bì trở thành quyết định kinh doanh

Trong bối cảnh EPR, bộ phận phát triển sản phẩm, mua hàng và marketing cần làm việc gần hơn với kỹ thuật tái chế. Việc thay đổi từ bao bì nhiều lớp sang cấu trúc đơn vật liệu, giảm thành phần không cần thiết hoặc sử dụng nhãn và keo phù hợp hơn có thể giúp tăng khả năng phân loại. Tuy nhiên, mọi thay đổi phải được kiểm tra đồng thời về độ bền, an toàn thực phẩm, thời hạn sử dụng, khả năng in ấn và hiệu quả trên dây chuyền.

Không nên hiểu thiết kế để tái chế là đồng nghĩa với việc loại bỏ toàn bộ nhựa. Trong nhiều trường hợp, nhựa giúp giảm khối lượng bao bì, bảo vệ sản phẩm khỏi ẩm và va đập, kéo dài thời hạn sử dụng hoặc giảm nguy cơ hư hỏng trong vận chuyển. Nếu thay thế vật liệu mà không đánh giá toàn bộ vòng đời, một giải pháp tưởng như thân thiện hơn có thể làm tăng mức tiêu hao vật liệu hoặc tỷ lệ sản phẩm bị bỏ đi.

Vấn đề cốt lõi là lựa chọn vật liệu dựa trên mục đích sử dụng và khả năng quản lý sau tiêu dùng. Bao bì dùng cho thực phẩm, dược phẩm, hóa chất hoặc hàng đông lạnh có yêu cầu khác nhau. Doanh nghiệp cần phân biệt giữa giảm nhựa không cần thiết, tăng tỷ lệ vật liệu tái sinh và bảo đảm an toàn chức năng của bao bì.

Năng lực tái chế phụ thuộc vào cả chuỗi cung ứng

Nhà máy tái chế không thể giải quyết riêng vấn đề nếu vật liệu đầu vào không được thu gom và phân loại. Một cơ sở có thiết bị hiện đại vẫn phải đối mặt với chi phí cao khi tiếp nhận phế liệu ẩm, lẫn tạp chất hoặc không ổn định về chủng loại. Chất lượng hạt nhựa tái sinh vì thế không chỉ phụ thuộc vào máy rửa, máy đùn hay hệ thống lọc mà còn phụ thuộc vào khâu trước đó.

Chuỗi giá trị bao gồm người thu gom phi chính thức, điểm tập kết, đơn vị vận chuyển, cơ sở phân loại, doanh nghiệp tái chế và bên sử dụng hạt tái sinh. Mỗi khâu cần có tiêu chuẩn giao nhận và cơ chế chia sẻ giá trị phù hợp. Nếu chi phí phân loại cao hơn giá trị phế liệu, vật liệu có thể không được thu gom. Nếu doanh nghiệp tái chế thiếu đầu ra ổn định, việc đầu tư công nghệ cũng trở nên khó khăn.

Đây là lý do trách nhiệm EPR không nên bị thu hẹp thành một khoản đóng góp tài chính. Khoản đóng góp có thể hỗ trợ hệ thống xử lý chất thải, nhưng để tạo ra nguyên liệu tái sinh đạt yêu cầu, thị trường vẫn cần các hợp đồng thu gom dài hạn, tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng và khách hàng sẵn sàng sử dụng vật liệu tái sinh trong phạm vi phù hợp.

Đối với doanh nghiệp sản xuất bao bì, việc xây dựng nguồn phế liệu nội bộ thường dễ hơn so với phế liệu sau tiêu dùng. Phế liệu sạch phát sinh trong nhà máy có thành phần tương đối ổn định và thường được thu hồi ngay. Phế liệu sau tiêu dùng phân tán hơn, chịu tác động của thói quen sử dụng và điều kiện thu gom. Do đó, doanh nghiệp cần tách bạch dữ liệu giữa hai nhóm này khi tính toán hiệu quả tái chế.

Hạt nhựa tái sinh cần đi cùng quản trị chất lượng

Việc tăng sử dụng hạt nhựa tái sinh là một hướng quan trọng để giảm nhu cầu vật liệu nguyên sinh trong những ứng dụng phù hợp. Tuy nhiên, khả năng sử dụng phụ thuộc vào nguồn gốc, mức độ nhiễm bẩn, độ ổn định của chỉ tiêu kỹ thuật và yêu cầu của sản phẩm cuối cùng.

Với các sản phẩm không tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm hoặc các ứng dụng kỹ thuật không đòi hỏi độ tinh khiết cao, hạt tái sinh có thể mở ra nhiều lựa chọn. Nhưng với bao bì thực phẩm, thiết bị y tế hoặc sản phẩm có yêu cầu nghiêm ngặt, doanh nghiệp phải tuân thủ các quy định liên quan và có hệ thống kiểm soát phù hợp. Không thể mặc định rằng mọi loại nhựa tái sinh đều có thể thay thế nhựa nguyên sinh trong mọi ứng dụng.

Doanh nghiệp sử dụng hạt tái sinh cũng cần yêu cầu nhà cung cấp cung cấp thông tin về nguồn nguyên liệu, quy trình xử lý, chỉ tiêu kiểm tra và tính ổn định giữa các lô hàng. Các phép thử có thể liên quan đến độ ẩm, chỉ số chảy, màu sắc, tạp chất, độ bền hoặc các thông số riêng của từng loại polymer. Khi dữ liệu không đầy đủ, rủi ro không chỉ nằm ở chất lượng sản phẩm mà còn ở khả năng truy xuất nguồn gốc.

Đối với nhà tái chế, đầu tư công nghệ cần gắn với loại nguyên liệu mà doanh nghiệp có thể thu gom ổn định. Một dây chuyền phù hợp với chai PET không đương nhiên phù hợp với màng nhựa nhiều lớp. Lựa chọn công nghệ theo xu hướng mà không có nguồn đầu vào và thị trường đầu ra rõ ràng có thể làm tăng rủi ro tài chính.

Doanh nghiệp cần chuẩn hóa dữ liệu vật liệu

Một trong những thách thức ít được chú ý của EPR là dữ liệu. Doanh nghiệp phải biết mình đưa bao nhiêu sản phẩm và bao bì ra thị trường, vật liệu thuộc nhóm nào, khối lượng ra sao và trách nhiệm tương ứng được thực hiện bằng phương thức nào. Nếu dữ liệu bán hàng, định mức bao bì và thông tin vật liệu nằm ở các bộ phận khác nhau, việc tổng hợp có thể mất nhiều thời gian và tạo ra sai lệch.

Doanh nghiệp sản xuất nhựa có thể bắt đầu từ việc lập danh mục vật liệu theo từng mã sản phẩm. Danh mục nên thể hiện loại polymer, cấu trúc đơn hay đa lớp, khối lượng, màu sắc, thành phần phụ trợ và kênh sử dụng. Với bao bì do bên thứ ba sản xuất, hợp đồng mua hàng cũng cần quy định rõ trách nhiệm cung cấp thông tin và tiêu chuẩn vật liệu.

Việc ghi nhận dữ liệu không chỉ phục vụ tuân thủ. Đây còn là cơ sở để doanh nghiệp tính chi phí theo từng thiết kế, so sánh tỷ lệ phế liệu, theo dõi lượng vật liệu tái sinh và chuẩn bị thông tin cho khách hàng xuất khẩu. Nhiều thị trường đang yêu cầu cao hơn về khả năng chứng minh nguồn gốc vật liệu và tác động môi trường. Dữ liệu thiếu nhất quán có thể làm giảm khả năng đáp ứng đơn hàng dù năng lực sản xuất vẫn còn.

Chính sách cần đi cùng thị trường và hạ tầng

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đặt nền tảng cho EPR tại Việt Nam, còn Nghị định 08/2022/NĐ-CP quy định thêm về lộ trình và trách nhiệm liên quan. Việc thực thi chính sách cần được đặt trong mối quan hệ với năng lực thu gom, phân loại và tái chế thực tế ở từng địa phương.

Nếu yêu cầu pháp lý tăng nhanh hơn khả năng cung ứng dịch vụ tái chế, doanh nghiệp có thể gặp khó trong việc tìm đối tác đủ năng lực. Ngược lại, nếu thị trường thiếu cơ chế kiểm tra và minh bạch, chất lượng hoạt động tái chế cũng khó được đánh giá thống nhất. Vì vậy, hệ thống cần các tiêu chí rõ ràng về khối lượng được thu hồi, phương pháp xác nhận, chất lượng tái chế và trách nhiệm báo cáo.

Chính sách cũng cần tránh tạo động lực cho những giải pháp chỉ làm thay đổi cách tính trên giấy. Mục tiêu cuối cùng của EPR là giảm chất thải thất thoát, tăng thu hồi vật liệu và khuyến khích thiết kế tốt hơn. Một mô hình chỉ tập trung vào kê khai mà không cải thiện dòng vật liệu sẽ khó tạo ra chuyển biến lâu dài.

Ở phía doanh nghiệp, tuân thủ nên được xem là một phần của quản trị chuỗi cung ứng thay vì nhiệm vụ riêng của bộ phận pháp chế. Ban lãnh đạo cần quyết định rõ ai chịu trách nhiệm về dữ liệu, ai đánh giá vật liệu, ai làm việc với đơn vị tái chế và cách kiểm tra kết quả. Những doanh nghiệp sớm xây dựng quy trình có thể giảm tình trạng xử lý bị động khi quy định, yêu cầu khách hàng hoặc tiêu chuẩn xuất khẩu thay đổi.

Triển vọng của ngành nhựa nằm ở hiệu quả vòng đời

Ngành nhựa Việt Nam vẫn có vai trò lớn trong bao bì, điện tử, xây dựng, ô tô, y tế và nhiều lĩnh vực sản xuất khác. Chuyển đổi xanh vì thế không chỉ là bài toán giảm sản lượng nhựa. Trọng tâm thực tế hơn là sử dụng vật liệu đúng mục đích, kéo dài thời gian sử dụng, hạn chế thiết kế gây lãng phí và đưa vật liệu đã dùng trở lại chuỗi sản xuất khi điều kiện cho phép.

Trong giai đoạn tới, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp có thể không chỉ nằm ở giá thành hay công suất. Khả năng cung cấp bao bì có dữ liệu rõ ràng, đáp ứng yêu cầu tái chế, sử dụng tỷ lệ vật liệu tái sinh phù hợp và chứng minh trách nhiệm môi trường sẽ ngày càng quan trọng. Đây là xu hướng được thúc đẩy bởi cả chính sách trong nước lẫn yêu cầu của khách hàng quốc tế.

Để tận dụng cơ hội, doanh nghiệp nên bắt đầu bằng những việc có thể đo lường: rà soát danh mục bao bì, giảm thành phần không cần thiết, thử nghiệm cấu trúc dễ phân loại hơn, kiểm soát phế liệu tại nhà máy, đánh giá nhà cung cấp hạt tái sinh và xây dựng dữ liệu theo từng mã sản phẩm. Những bước này không thay thế cho đầu tư hạ tầng quy mô lớn, nhưng giúp doanh nghiệp hiểu rõ hơn dòng vật liệu của mình.

EPR sẽ không tự giải quyết ô nhiễm nhựa. Cơ chế này chỉ phát huy tác dụng khi trách nhiệm được phân bổ minh bạch, dữ liệu có thể kiểm tra, hoạt động thu gom có giá trị kinh tế và sản phẩm được thiết kế phù hợp với năng lực tái chế. Với ngành nhựa, đó là sự chuyển dịch từ tư duy bán sản phẩm sang quản lý toàn bộ vòng đời vật liệu.