Chênh lệch lãi suất tác động đến tỷ giá như thế nào?

Chênh lệch lãi suất thường được xem là một trong những biến số quan trọng của thị trường ngoại hối. Khi lãi suất tại một nền kinh tế tăng tương đối so với các thị trường khác, tài sản định danh bằng đồng tiền của nền kinh tế đó có thể trở nên hấp dẫn hơn. Ngược lại, khi lãi suất giảm hoặc triển vọng chính sách chuyển sang nới lỏng, đồng tiền có thể chịu sức ép nếu dòng vốn tìm kiếm lợi suất dịch chuyển sang nơi khác.

Tuy nhiên, mối quan hệ này không vận hành theo công thức đơn giản rằng lãi suất cao luôn khiến đồng tiền tăng giá. Thị trường thường phản ứng với kỳ vọng về chính sách trong tương lai, mức độ rủi ro, triển vọng tăng trưởng, lạm phát và khả năng thanh khoản của từng loại tài sản. Vì vậy, để đọc diễn biến tỷ giá, cần đặt quyết định lãi suất trong bức tranh rộng hơn thay vì chỉ nhìn vào con số lãi suất hiện tại.

Lãi suất tạo ra động lực cho dòng vốn

Về lý thuyết, nhà đầu tư có xu hướng phân bổ vốn vào những tài sản đem lại lợi suất kỳ vọng cao hơn, với điều kiện các yếu tố rủi ro tương đương. Nếu lãi suất ngắn hạn tại một quốc gia tăng, trái phiếu, tiền gửi hoặc các công cụ thị trường tiền tệ bằng đồng tiền của quốc gia đó có thể trở nên hấp dẫn hơn. Để mua những tài sản này, nhà đầu tư quốc tế phải chuyển đổi vốn sang đồng tiền tương ứng, qua đó làm tăng nhu cầu đối với đồng tiền đó.

Ví dụ, nếu lãi suất tại Hoa Kỳ được duy trì ở mức cao hơn dự kiến trong khi lãi suất tại các nền kinh tế lớn khác giảm, thị trường có thể điều chỉnh kỳ vọng theo hướng dòng vốn tiếp tục tìm đến tài sản bằng USD. Khi đó, USD có thể được hỗ trợ so với các đồng tiền khác. Đây là cơ chế cơ bản thường được dùng để giải thích ảnh hưởng của chính sách Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, hay Federal Reserve, tới tỷ giá toàn cầu.

Nhưng mức lãi suất danh nghĩa không phải thước đo duy nhất. Nhà đầu tư quan tâm nhiều hơn đến lợi suất thực, tức lợi suất sau khi tính đến lạm phát, cũng như rủi ro mất giá của đồng tiền. Một quốc gia có lãi suất cao nhưng lạm phát cao, thị trường tài chính thiếu thanh khoản hoặc rủi ro chính sách lớn chưa chắc thu hút được dòng vốn bền vững.

Lãi suất thực và kỳ vọng mới là phần quan trọng

Giả sử lãi suất danh nghĩa tại một thị trường tăng, nhưng lạm phát được dự báo tăng nhanh hơn. Lợi suất thực khi đó có thể không cải thiện, thậm chí giảm. Trong trường hợp này, việc nâng lãi suất chưa chắc tạo ra sức hút đủ lớn đối với nhà đầu tư quốc tế. Ngược lại, một thị trường có lãi suất danh nghĩa thấp hơn nhưng lạm phát ổn định, hệ thống tài chính sâu rộng và đồng tiền được sử dụng rộng rãi vẫn có thể duy trì sức hấp dẫn.

Thị trường ngoại hối cũng giao dịch dựa trên kỳ vọng. Nếu ngân hàng trung ương phát tín hiệu sẽ tăng lãi suất trong những tháng tới, tỷ giá có thể phản ứng trước khi quyết định chính thức được ban hành. Ngược lại, nếu việc tăng lãi suất đã được dự báo rộng rãi, thời điểm công bố quyết định có thể không tạo ra biến động lớn. Phần thay đổi mạnh thường xuất hiện khi thông điệp mới khác với điều thị trường đã định giá.

Vì sao đồng tiền không phải lúc nào cũng tăng khi lãi suất tăng?

Thứ nhất, lãi suất tăng có thể phản ánh nền kinh tế đang đối mặt với lạm phát cao hoặc mất cân đối lớn. Nếu nhà đầu tư cho rằng ngân hàng trung ương phải thắt chặt chính sách vì lạm phát vượt kiểm soát, lợi suất cao hơn có thể đi kèm rủi ro suy giảm kinh tế. Khi đó, tác động hỗ trợ đồng tiền từ lãi suất có thể bị triệt tiêu bởi lo ngại về triển vọng tăng trưởng.

Thứ hai, thị trường quan tâm đến chênh lệch lãi suất kỳ vọng chứ không chỉ chênh lệch hiện tại. Một ngân hàng trung ương có thể đang duy trì lãi suất cao, nhưng nếu được dự báo sắp cắt giảm, đồng tiền vẫn chịu áp lực. Ở chiều ngược lại, đồng tiền của một quốc gia có lãi suất thấp hơn vẫn có thể tăng giá nếu thị trường kỳ vọng ngân hàng trung ương sẽ sớm chuyển sang thắt chặt.

Thứ ba, tỷ giá còn chịu ảnh hưởng của tâm lý né tránh rủi ro. Trong giai đoạn bất ổn, dòng tiền có thể tìm đến những tài sản được xem là an toàn hơn, bất kể chênh lệch lãi suất ngắn hạn. Diễn biến này cho thấy yếu tố an toàn, thanh khoản và khả năng tiếp cận thị trường có thể quan trọng không kém lợi suất.

Thứ tư, hoạt động thương mại cũng tác động đến nhu cầu ngoại tệ. Một nền kinh tế xuất khẩu lớn có thể nhận được dòng ngoại tệ từ hàng hóa và dịch vụ, trong khi nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu phải thường xuyên có nhu cầu mua ngoại tệ để thanh toán. Các dòng tiền này có thể làm thay đổi tác động của chênh lệch lãi suất lên tỷ giá.

Ngân hàng trung ương truyền dẫn chính sách đến thị trường ngoại hối

Quyết định lãi suất là một phần trong chuỗi truyền dẫn chính sách tiền tệ. Khi ngân hàng trung ương điều chỉnh lãi suất điều hành, chi phí vay mượn trên thị trường tiền tệ thường thay đổi. Sau đó, sự thay đổi có thể lan sang lợi suất trái phiếu, điều kiện tín dụng, tỷ giá và kỳ vọng lạm phát.

Federal Reserve công bố thông tin về các quyết định và định hướng chính sách tiền tệ thông qua các tuyên bố, biên bản cuộc họp và dự báo kinh tế. Những tài liệu này giúp thị trường đánh giá không chỉ quyết định hiện tại mà còn cả cách các nhà hoạch định chính sách nhìn nhận lạm phát, việc làm và tăng trưởng.

Ngân hàng Trung ương châu Âu, hay ECB, cũng sử dụng quyết định lãi suất và thông điệp chính sách để định hướng kỳ vọng về đồng euro. Khi so sánh EUR/USD, nhà đầu tư thường theo dõi đồng thời triển vọng lãi suất của ECB và Federal Reserve. Nếu chênh lệch lợi suất nghiêng về tài sản bằng USD, USD có thể được hỗ trợ; nhưng kết quả thực tế còn tùy thuộc vào tăng trưởng, rủi ro tài khóa và tâm lý trên thị trường.

Điểm đáng chú ý là ngân hàng trung ương không kiểm soát trực tiếp mọi biến động của tỷ giá. Tỷ giá được hình thành liên tục từ giao dịch thương mại, dòng vốn đầu tư, hoạt động phòng hộ và giao dịch tài chính. Chính sách tiền tệ chỉ là một trong những lực tác động quan trọng.

Thông điệp chính sách có thể quan trọng hơn quyết định

Hai ngân hàng trung ương có thể cùng giữ nguyên lãi suất nhưng tạo ra phản ứng trái chiều trên thị trường. Nguyên nhân nằm ở thông điệp đi kèm. Nếu một bên cho thấy khả năng duy trì chính sách thắt chặt lâu hơn, trong khi bên kia phát tín hiệu sẵn sàng nới lỏng, chênh lệch lãi suất kỳ vọng sẽ thay đổi dù lãi suất thực tế chưa thay đổi.

Vì thế, thị trường thường chú ý đến các cụm từ liên quan đến lạm phát, tăng trưởng, việc làm và rủi ro trong triển vọng. Một thay đổi nhỏ trong cách diễn đạt có thể làm nhà đầu tư điều chỉnh dự báo về thời điểm tăng hoặc giảm lãi suất. Đây cũng là lý do tỷ giá có thể biến động mạnh sau bài phát biểu của quan chức ngân hàng trung ương, ngay cả khi không có quyết định chính sách mới.

Tác động đối với USD/VND và doanh nghiệp Việt Nam

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, diễn biến USD/VND chịu ảnh hưởng từ nhiều nhóm yếu tố: xu hướng của USD trên thị trường quốc tế, cán cân thương mại, dòng vốn, nhu cầu thanh toán ngoại tệ, chính sách tiền tệ trong nước và kỳ vọng của thị trường. Chênh lệch lãi suất giữa Việt Nam và Hoa Kỳ có thể là một biến số, nhưng không thể dùng riêng lẻ để dự báo tỷ giá.

Khi USD mạnh lên trên diện rộng, doanh nghiệp nhập khẩu nguyên liệu, máy móc hoặc hàng hóa có thể phải đối mặt với chi phí quy đổi cao hơn nếu các điều kiện khác không đổi. Doanh nghiệp vay bằng ngoại tệ cũng cần tính đến biến động tỷ giá trong nghĩa vụ trả nợ. Ngược lại, doanh nghiệp xuất khẩu có nguồn thu bằng USD có thể được hưởng lợi về mặt doanh thu quy đổi, dù mức độ tác động phụ thuộc vào cơ cấu chi phí và chính sách phòng hộ.

Biến động tỷ giá cũng ảnh hưởng đến kế hoạch giá bán. Một doanh nghiệp có thể không chuyển ngay toàn bộ thay đổi của chi phí ngoại tệ sang khách hàng vì còn phải cân nhắc sức mua, cạnh tranh và hợp đồng đã ký. Do đó, tác động cuối cùng lên lợi nhuận thường có độ trễ và khác nhau giữa các ngành.

Đối với nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán, tỷ giá và lãi suất có thể ảnh hưởng đến định giá doanh nghiệp theo nhiều kênh. Lãi suất cao hơn thường làm chi phí vốn tăng, trong khi tỷ giá biến động có thể thay đổi lợi nhuận của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Các ngành có nhu cầu vốn lớn, nợ ngoại tệ hoặc dòng tiền dài hạn thường nhạy cảm hơn với thay đổi của điều kiện tài chính.

Không nên dùng một chỉ báo để dự báo tỷ giá

Một cách tiếp cận thận trọng là theo dõi đồng thời bốn nhóm dữ liệu. Nhóm thứ nhất là quyết định và thông điệp của các ngân hàng trung ương lớn. Nhóm thứ hai là lạm phát, việc làm và tăng trưởng, vì đây là cơ sở để chính sách tiền tệ thay đổi. Nhóm thứ ba là lợi suất trái phiếu và chênh lệch lợi suất giữa các thị trường. Nhóm cuối cùng là tâm lý rủi ro, dòng vốn và diễn biến thương mại.

Ngay cả khi các chỉ báo này cùng hướng, dự báo tỷ giá vẫn có thể sai vì thị trường ngoại hối phản ánh kỳ vọng liên tục. Một thông tin mới về địa chính trị, tài khóa hoặc hệ thống tài chính có thể nhanh chóng làm thay đổi đánh giá của nhà đầu tư. Do đó, các doanh nghiệp có hoạt động ngoại tệ thường cần xây dựng nhiều kịch bản thay vì dựa trên một mức tỷ giá duy nhất.

Điều cần theo dõi trong các chu kỳ chính sách

Trong giai đoạn lạm phát tăng, ngân hàng trung ương có thể ưu tiên kiểm soát sức ép giá cả bằng cách nâng lãi suất hoặc giữ lãi suất ở mức cao hơn. Khi đó, đồng tiền có thể nhận được hỗ trợ nếu thị trường tin rằng chính sách đủ đáng tin cậy và nền kinh tế vẫn duy trì được sức chống chịu.

Trong giai đoạn tăng trưởng suy yếu, ngân hàng trung ương có thể chuyển trọng tâm sang hỗ trợ hoạt động kinh tế. Lãi suất thấp hơn thường làm giảm sức hấp dẫn tương đối của tài sản bằng đồng tiền đó, nhưng phản ứng của tỷ giá còn phụ thuộc vào việc các nền kinh tế khác đang nới lỏng nhanh hay chậm hơn.

Đối với Việt Nam, việc đánh giá tỷ giá cần gắn với điều kiện trong nước và diễn biến quốc tế. Cơ quan quản lý có thể sử dụng nhiều công cụ để điều hành thị trường tiền tệ và giữ ổn định kinh tế vĩ mô. Doanh nghiệp và nhà đầu tư vì vậy cần phân biệt giữa tỷ giá niêm yết tại một thời điểm, xu hướng trên thị trường quốc tế và chi phí thực tế của giao dịch phòng hộ.

Chênh lệch lãi suất vẫn là một điểm khởi đầu hữu ích khi phân tích tỷ giá, nhưng không phải lời giải duy nhất. Điều quan trọng hơn là xác định chênh lệch đó đang thay đổi theo hướng nào, đã được thị trường phản ánh đến đâu và đi kèm với mức rủi ro nào. Khi kết hợp lãi suất với lạm phát, tăng trưởng, dòng vốn, thương mại và tâm lý thị trường, nhà đầu tư và doanh nghiệp sẽ có cơ sở đầy đủ hơn để đánh giá sức mạnh của một đồng tiền cũng như chuẩn bị cho những biến động có thể xảy ra.