Phân loại phế liệu tại nguồn: Bước nền tảng để nâng hiệu quả thu gom và tái chế

Phế liệu chỉ tạo ra giá trị khi được thu hồi đúng cách. Một chai nhựa, lon kim loại, thùng carton hay mảnh kính nếu được tách riêng từ đầu có thể đi vào chuỗi tái chế. Ngược lại, khi lẫn với thức ăn thừa, bùn đất, hóa chất hoặc rác y tế, vật liệu có thể mất giá trị sử dụng, làm tăng chi phí thu gom và buộc cơ sở xử lý phải dành thêm nguồn lực cho khâu phân loại.

Vì vậy, phân loại phế liệu tại nguồn không chỉ là việc đặt thêm vài chiếc thùng rác. Đây là bước đầu của cả chuỗi thu hồi vật liệu, liên quan đến hộ gia đình, nhà hàng, trường học, nhà máy, đơn vị thu gom, vựa phế liệu và cơ sở tái chế. Cách phân loại phù hợp có thể khác nhau tùy loại chất thải, quy mô phát sinh và yêu cầu của đơn vị tiếp nhận, nhưng nguyên tắc chung là tách vật liệu có khả năng tái chế khỏi rác hữu cơ, chất thải nguy hại và phần còn lại.

Vì sao phế liệu cần được tách riêng từ nơi phát sinh?

Trong thực tế, nhiều loại phế liệu có giá trị kinh tế nhưng dễ bị suy giảm chất lượng nếu bị trộn lẫn. Giấy và bìa carton bị thấm nước hoặc dính dầu mỡ thường khó đưa vào dây chuyền sản xuất giấy tái chế. Nhựa lẫn nhiều đất cát, kim loại hoặc hóa chất cần qua thêm công đoạn sàng lọc, rửa và xử lý. Thủy tinh vỡ lẫn với gốm sứ cũng có thể gây khó khăn cho quá trình nghiền và nấu chảy do các vật liệu này có đặc tính khác nhau.

Tách riêng tại nguồn giúp giảm số lần bốc dỡ, hạn chế việc công nhân phải tiếp xúc với vật sắc nhọn và làm cho dòng vật liệu ổn định hơn. Đối với cơ sở thu gom, phế liệu sạch và đồng nhất thường dễ cân, lưu kho, vận chuyển và bán cho đúng nhóm khách hàng. Đối với nhà máy tái chế, chất lượng đầu vào ổn định giúp giảm thời gian phân loại thủ công và hạn chế tỷ lệ vật liệu bị loại.

Phân loại tại nguồn cũng có ý nghĩa với công tác quản lý chất thải. Khi rác hữu cơ được tách khỏi giấy, nhựa, kim loại và thủy tinh, lượng chất phải đưa đi chôn lấp hoặc xử lý cuối cùng có thể được kiểm soát tốt hơn. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế không tự động xuất hiện chỉ vì người dân sử dụng nhiều thùng chứa. Hệ thống thu gom sau phân loại phải được tổ chức tương ứng; nếu các dòng vật liệu đã tách lại bị trộn chung trong quá trình vận chuyển, niềm tin của người tham gia sẽ suy giảm.

Nhận diện các nhóm phế liệu phổ biến

Giấy và bìa carton

Nhóm này gồm giấy văn phòng, báo, tạp chí, thùng carton, giấy gói và một số loại bao bì giấy. Trước khi đưa đi thu gom, nên loại bỏ phần thức ăn, túi nilon, dây buộc, ghim lớn và các vật liệu khác bám trên bề mặt. Carton nên được gấp gọn, giữ khô và xếp riêng với giấy đã vụn.

Không phải mọi sản phẩm có chữ “giấy” đều phù hợp với cùng một quy trình tái chế. Giấy có lớp phủ đặc biệt, giấy than, giấy nhiệt dùng cho hóa đơn, khăn giấy đã qua sử dụng hoặc giấy dính dầu mỡ có thể cần xử lý theo hướng khác. Khi không chắc chắn, người phát sinh nên hỏi đơn vị thu gom thay vì trộn toàn bộ vào nhóm giấy tái chế.

Nhựa

Chai nước, chai đồ uống, can nhựa, thùng nhựa và một số bao bì có thể được thu hồi nếu được làm rỗng, tráng sơ khi cần thiết và để khô. Việc tháo nắp, ép gọn chai hay giữ nguyên nắp phụ thuộc vào yêu cầu của đơn vị tiếp nhận. Do các loại nhựa khác nhau có tính chất và giá trị khác nhau, không nên mặc nhiên xem mọi sản phẩm nhựa là một nhóm đồng nhất.

Bao bì từng chứa hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật, dung môi hoặc chất nguy hại không nên đưa chung vào dòng chai nhựa sinh hoạt. Dù vỏ bao đã cạn, phần tồn dư vẫn có thể gây rủi ro cho người thu gom và làm nhiễm bẩn vật liệu khác. Với các sản phẩm nhựa khó xác định thành phần, ưu tiên là giữ riêng và hỏi cơ sở tiếp nhận có đủ điều kiện xử lý hay không.

Kim loại

Sắt thép, nhôm, đồng, inox và một số hợp kim thường được thu hồi nhờ khả năng tái chế nhiều lần. Trong hoạt động gia đình, lon đồ uống, dây kim loại, khung sắt nhỏ và đồ gia dụng hỏng có thể được gom riêng. Ở công trường, nhà xưởng hoặc cơ sở sửa chữa, việc phân nhóm sắt, nhôm, đồng và kim loại pha tạp giúp giảm thời gian cân đo, lưu kho và kiểm tra.

Kim loại có cạnh sắc cần được bó gọn hoặc chứa trong bao, thùng phù hợp để tránh gây thương tích. Bình chứa còn áp suất, bình gas, ắc quy, pin và thiết bị có linh kiện điện tử không nên xử lý như sắt vụn thông thường. Những vật này có thể chứa hóa chất, chất điện phân hoặc năng lượng còn lại, đòi hỏi quy trình tiếp nhận riêng.

Thủy tinh

Chai, lọ thủy tinh nên được tách khỏi gốm sứ, đá, bê tông và các vật liệu xây dựng. Chai còn nguyên có thể được thu hồi để tái sử dụng nếu đáp ứng yêu cầu vệ sinh và quy cách; thủy tinh vỡ thường cần đóng gói chắc chắn, có cảnh báo rõ ràng để bảo vệ người vận chuyển.

Bóng đèn, kính ô tô, kính xây dựng nhiều lớp hoặc các sản phẩm thủy tinh đặc biệt không nhất thiết có thể đưa vào cùng dòng chai lọ. Việc xác định đúng loại vật liệu giúp tránh làm hỏng mẻ nguyên liệu trong quá trình nghiền và nấu chảy.

Cách tổ chức điểm phân loại và thu gom

Một mô hình phân loại hiệu quả cần bắt đầu từ việc khảo sát loại chất thải thực tế phát sinh. Hộ gia đình có thể sử dụng các nhóm cơ bản như chất hữu cơ, vật liệu có thể tái chế và phần còn lại, đồng thời để riêng chất thải nguy hại phát sinh không thường xuyên. Nhà hàng, cửa hàng hoặc văn phòng có thể cần thêm nhóm giấy carton, chai nhựa và lon kim loại do các vật liệu này phát sinh với khối lượng lớn.

Thùng chứa nên có ký hiệu dễ hiểu, màu sắc nhất quán và hướng dẫn ngắn gọn. Chỉ ghi “rác tái chế” đôi khi chưa đủ, bởi người sử dụng có thể không biết hộp xốp, túi nhiều lớp, giấy dính dầu hay đồ điện tử có được bỏ vào hay không. Một bảng hướng dẫn nên nêu cả ví dụ được tiếp nhận và ví dụ không được tiếp nhận.

Vị trí đặt thùng cũng quan trọng không kém nhãn dán. Nếu thùng phân loại ở quá xa nơi phát sinh, người sử dụng có xu hướng bỏ chung cho tiện. Tại văn phòng, thùng giấy có thể đặt gần máy in; tại cửa hàng, khu vực tập kết carton nên gần nơi nhập hàng; tại xưởng, từng khu vực sản xuất nên có điểm chứa phế liệu riêng để hạn chế lẫn tạp.

Đơn vị thu gom cần thống nhất lịch lấy hàng, phương tiện vận chuyển và tiêu chuẩn vật liệu trước khi triển khai. Nếu giấy phải giữ khô, xe vận chuyển cần có biện pháp che chắn. Nếu kim loại sắc nhọn được yêu cầu bó gọn, người giao phế liệu phải biết quy cách đó trước khi bàn giao. Những yêu cầu tưởng như nhỏ này quyết định phần lớn chất lượng của dòng phế liệu sau phân loại.

Trách nhiệm của cơ sở phát sinh phế liệu

Doanh nghiệp, cơ sở sản xuất và hộ kinh doanh nên lập danh sách các dòng phế liệu phát sinh, ước lượng theo hồ sơ thực tế thay vì dùng một cách chia nhóm giống nhau cho mọi nơi. Phế liệu sản xuất thường có tính ổn định hơn rác sinh hoạt, nhưng cũng có thể đi kèm dầu, dung môi, bùn, bụi kim loại hoặc bao bì hóa chất.

Khu vực lưu giữ cần có mái che khi vật liệu dễ bị ảnh hưởng bởi mưa nắng, nền phù hợp và biện pháp ngăn phát tán ra môi trường. Phế liệu có khả năng gây cháy, phản ứng hóa học hoặc chứa thành phần nguy hại phải được nhận diện và quản lý theo quy định tương ứng, không gom chung chỉ vì cùng có hình thức là “đồ bỏ đi”. Hồ sơ bàn giao, khối lượng và đơn vị tiếp nhận cũng nên được lưu lại để phục vụ kiểm soát nội bộ.

Vai trò của người thu gom và cơ sở tái chế

Lực lượng thu gom phế liệu thường là mắt xích kết nối giữa nguồn phát sinh và thị trường vật liệu tái chế. Ngoài việc thu mua, cơ sở thu gom cần phân loại, lưu giữ và chuyển giao an toàn. Việc nhận mọi loại vật liệu mà không kiểm tra có thể tạo rủi ro về cháy nổ, ô nhiễm hoặc tranh chấp trách nhiệm khi chất thải không phù hợp bị đưa vào kho.

Cơ sở tái chế nên công bố rõ quy cách đầu vào: loại vật liệu được nhận, mức độ sạch, cách đóng gói, giới hạn tạp chất và điều kiện giao nhận. Thông tin minh bạch giúp người bán phế liệu chuẩn bị đúng ngay từ đầu và giảm tình trạng một lô hàng bị trả lại sau khi vận chuyển.

Những điểm cần lưu ý về pháp lý và an toàn

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đặt nền tảng cho việc quản lý chất thải theo hướng giảm phát sinh, tái sử dụng, tái chế và phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn. Các quy định hướng dẫn trong Nghị định 08/2022/NĐ-CP và Thông tư 02/2022/TT-BTNMT tiếp tục làm rõ một số nội dung về quản lý chất thải, trách nhiệm của tổ chức, cá nhân và yêu cầu kỹ thuật liên quan.

Việc áp dụng cụ thể còn phụ thuộc vào loại chất thải, quy mô hoạt động và hướng dẫn của cơ quan quản lý tại địa phương. Vì vậy, doanh nghiệp không nên chỉ dựa vào cách gọi thương mại như “phế liệu” để quyết định phương thức xử lý. Một vật liệu có thể có giá trị mua bán nhưng vẫn cần được quản lý theo yêu cầu riêng nếu chứa thành phần nguy hại hoặc phát sinh từ quy trình đặc thù.

Đặc biệt, pin, ắc quy, bóng đèn, thiết bị điện tử, bao bì hóa chất, dầu thải và vật liệu nhiễm hóa chất cần được tách riêng. Người không có thiết bị bảo hộ không nên tự tháo dỡ, đập phá hoặc đốt phế liệu để lấy kim loại. Đốt dây điện, nhựa hoặc vật liệu phủ sơn ngoài trời có thể tạo khói và chất ô nhiễm, đồng thời gây nguy cơ cháy lan.

Hiệu quả kinh tế và môi trường không chỉ nằm ở giá bán

Giá phế liệu thường thay đổi theo chủng loại, độ sạch, khối lượng, vị trí giao nhận và biến động của thị trường vật liệu. Vì vậy, không nên đánh giá hiệu quả phân loại chỉ bằng đơn giá tại một thời điểm. Một dòng phế liệu được tách sạch có thể giúp giảm chi phí vận chuyển, giảm công đoạn xử lý và hạn chế lượng rác phải chuyển đi xử lý cuối cùng.

Ở góc độ môi trường, tái chế giúp vật liệu tiếp tục được sử dụng thay vì nhanh chóng trở thành chất thải. Tuy nhiên, tái chế không phải là hoạt động không có tác động. Việc thu gom, vận chuyển, rửa, nghiền, nấu chảy hoặc xử lý hóa học đều tiêu thụ năng lượng và có thể phát sinh nước thải, khí thải, bụi hoặc chất thải thứ cấp. Do đó, lợi ích môi trường phụ thuộc vào toàn bộ chuỗi, từ phân loại, vận chuyển đến công nghệ và kiểm soát ô nhiễm tại nhà máy.

Đây cũng là lý do các chương trình thu hồi phế liệu cần đặt mục tiêu thực tế. Thu gom được nhiều chưa đồng nghĩa với tái chế được nhiều. Chỉ số quan trọng hơn là tỷ lệ vật liệu thực sự đạt tiêu chuẩn đầu vào, tỷ lệ bị loại sau phân loại và mức độ an toàn của quá trình xử lý.

Điều kiện để mô hình phân loại duy trì lâu dài

Thách thức lớn nhất của phân loại tại nguồn thường không nằm ở việc mua thùng chứa mà ở sự phối hợp giữa các bên. Người dân cần hướng dẫn đơn giản; đơn vị thu gom cần lịch trình ổn định; cơ sở tái chế cần tiêu chuẩn tiếp nhận rõ ràng; cơ quan quản lý cần giám sát và hỗ trợ mô hình phù hợp với địa bàn.

Đối với khu dân cư, có thể bắt đầu từ một số vật liệu phổ biến, khô và dễ nhận diện như carton, chai nhựa, lon kim loại và chai thủy tinh. Sau khi quy trình thu gom vận hành ổn định, mô hình mới nên mở rộng sang các dòng phức tạp hơn. Với doanh nghiệp, nên thử nghiệm tại một phân xưởng hoặc một nhóm văn phòng, đo lượng phát sinh và tỷ lệ lẫn tạp, rồi điều chỉnh trước khi nhân rộng.

Truyền thông cũng cần tránh tạo kỳ vọng rằng mọi loại phế liệu đều có thể bán hoặc tái chế. Giá trị của vật liệu phụ thuộc vào chất lượng và khả năng tiếp nhận thực tế. Cách nói chính xác hơn là khuyến khích giảm dùng, tái sử dụng khi phù hợp, phân loại đúng và chuyển giao cho đơn vị có năng lực.

Khi được tổ chức đồng bộ, phân loại phế liệu tại nguồn sẽ biến hoạt động thu gom từ một khâu xử lý bị động thành một phần của chuỗi cung ứng vật liệu. Người phát sinh chất thải nhìn thấy rõ điểm đến của từng nhóm vật liệu; cơ sở thu gom giảm lẫn tạp; nhà máy tái chế có đầu vào ổn định hơn. Đó là nền tảng cần thiết để các mục tiêu về kinh tế tuần hoàn, sản xuất xanh và giảm chất thải được chuyển thành kết quả có thể kiểm chứng trong thực tế.