Phân loại rác tại nguồn: Mắt xích quyết định giá trị của phế liệu

Trong hoạt động tái chế, giá trị của một món phế liệu không chỉ nằm ở vật liệu cấu thành mà còn phụ thuộc vào mức độ sạch, khả năng phân loại và chi phí để đưa vật liệu đó trở lại sản xuất. Một chai nhựa bị trộn với thức ăn thừa, giấy ướt hoặc hóa chất có thể mất nhiều giá trị hơn so với chai được thu gom riêng, làm sạch và ép kiện đúng quy cách. Vì vậy, câu chuyện về phế liệu bắt đầu từ thời điểm rác được thải ra, chứ không phải khi xe thu gom đưa về cơ sở xử lý.

Phân loại rác tại nguồn đang trở thành một trong những mắt xích quan trọng của quản lý chất thải và kinh tế tuần hoàn. Đây là bước giúp tách các nhóm vật liệu có thể tái sử dụng, tái chế hoặc xử lý theo phương án riêng khỏi phần rác còn lại. Khi được thực hiện đồng bộ, hoạt động này có thể giảm lượng chất thải phải chôn lấp, cải thiện chất lượng nguyên liệu thứ cấp và tạo điều kiện để chuỗi thu gom phế liệu vận hành minh bạch hơn.

Vì sao phế liệu mất giá khi bị trộn lẫn?

Phế liệu thường được định giá theo loại vật liệu, khối lượng, độ tinh khiết, tình trạng lẫn tạp chất và khả năng đưa vào công đoạn sản xuất tiếp theo. Kim loại màu, sắt thép, giấy bìa, nhựa PET, nhựa HDPE, thủy tinh hay thiết bị điện tử đều có yêu cầu phân loại khác nhau. Một lô hàng càng đồng nhất thì doanh nghiệp tái chế càng dễ kiểm soát chất lượng và dự toán chi phí.

Ngược lại, rác hỗn hợp làm phát sinh nhiều công đoạn bổ sung. Cơ sở thu gom phải tách vật liệu bằng tay hoặc bằng thiết bị, loại bỏ chất bẩn, xử lý mùi, lưu kho riêng và kiểm tra nguy cơ lẫn vật liệu nguy hiểm. Đối với giấy và bìa carton, độ ẩm và dầu mỡ có thể làm giảm khả năng sử dụng trong quá trình sản xuất giấy. Với nhựa, việc trộn lẫn nhiều loại polymer hoặc trộn nhựa với kim loại, đất cát khiến khâu nghiền, rửa và tạo hạt phức tạp hơn.

Chi phí này cuối cùng thường được phản ánh vào giá mua phế liệu. Người bán có thể nhận mức giá thấp hơn, còn doanh nghiệp tái chế phải gánh thêm chi phí xử lý. Trong trường hợp vật liệu bị nhiễm bẩn nghiêm trọng hoặc không thể xác định thành phần, lô hàng có thể không còn phù hợp cho tái chế mà phải chuyển sang xử lý chất thải khác.

Không phải mọi loại rác đều là phế liệu có thể bán

Cần phân biệt phế liệu với chất thải không còn khả năng thu hồi trực tiếp. Phế liệu là vật liệu được thu hồi, lựa chọn và phân loại để sử dụng làm nguyên liệu cho một quá trình sản xuất khác. Trong khi đó, rác sinh hoạt lẫn tạp chất, vật liệu nhiễm hóa chất, pin, bóng đèn, thiết bị điện tử hỏng hoặc bao bì đã chứa chất nguy hại cần được quản lý theo quy định riêng.

Sự nhầm lẫn giữa hai nhóm này có thể tạo rủi ro cho người thu gom và môi trường. Chẳng hạn, pin và thiết bị điện tử có thể chứa các thành phần cần kiểm soát; dầu mỡ, dung môi hoặc hóa chất còn sót lại trong bao bì cũng không nên được đưa chung vào dòng phế liệu thông thường. Phân loại đúng không chỉ nhằm tăng giá trị thương mại mà còn là biện pháp bảo vệ sức khỏe trong toàn bộ chuỗi thu gom và xử lý.

Khung pháp lý tạo nền tảng cho phân loại tại nguồn

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, số 72/2020/QH14, đặt ra định hướng phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn và tổ chức thu gom, vận chuyển, xử lý phù hợp với từng nhóm chất thải. Các quy định hướng dẫn tiếp theo, trong đó có Nghị định 08/2022/NĐ-CP và Thông tư 02/2022/TT-BTNMT, tiếp tục cụ thể hóa trách nhiệm quản lý chất thải, phân loại và xử lý.

Về nguyên tắc, rác sinh hoạt sau khi phân loại cần được thu gom theo cách phù hợp với từng nhóm. Các nhóm phổ biến gồm chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và chất thải rắn sinh hoạt khác. Cách tổ chức cụ thể có thể phụ thuộc vào hạ tầng, hướng dẫn của địa phương và phương án của đơn vị thu gom. Do đó, hộ gia đình và cơ sở kinh doanh nên theo dõi hướng dẫn chính thức tại nơi cư trú thay vì tự áp dụng một mô hình duy nhất cho mọi khu vực.

Điểm đáng chú ý là phân loại tại nguồn chỉ hiệu quả khi các khâu sau đó được tổ chức tương ứng. Nếu người dân tách riêng giấy, nhựa, kim loại và rác thực phẩm nhưng các nhóm này lại bị đổ chung trong quá trình thu gom, niềm tin vào chương trình sẽ suy giảm. Ngược lại, khi đơn vị thu gom có tuyến riêng, phương tiện phù hợp và nơi tiếp nhận rõ ràng, việc phân loại mới tạo ra giá trị thực tế.

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và cơ hội cho ngành phế liệu

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, thường được gọi là EPR, là một hướng tiếp cận quan trọng trong quản lý bao bì và sản phẩm sau sử dụng. Theo cơ chế này, nhà sản xuất hoặc nhà nhập khẩu có trách nhiệm nhất định đối với việc thu gom, tái chế hoặc đóng góp tài chính cho hoạt động xử lý sản phẩm, bao bì sau khi người tiêu dùng thải bỏ.

EPR có thể tạo thêm nguồn lực cho hệ thống thu hồi, nhưng không tự động giải quyết mọi vấn đề của thị trường phế liệu. Hiệu quả phụ thuộc vào cách xác định khối lượng bao bì, tiêu chuẩn tái chế, cơ chế báo cáo, kiểm tra và khả năng kết nối với mạng lưới thu gom phi chính thức. Nếu dữ liệu đầu vào không chính xác hoặc vật liệu thu hồi không đạt yêu cầu, chi phí thực hiện sẽ tăng trong khi lượng vật liệu thực sự quay lại sản xuất vẫn hạn chế.

Đối với các cơ sở thu gom phế liệu, sự phát triển của EPR có thể mở ra cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi chính thức. Tuy nhiên, để trở thành đối tác ổn định, cơ sở cần quan tâm đến việc ghi nhận khối lượng, phân loại đúng, bảo đảm an toàn kho bãi và chứng minh nguồn gốc vật liệu. Đây là bước chuyển từ hoạt động mua bán theo chuyến sang cung ứng nguyên liệu có tiêu chuẩn.

Chuỗi thu hồi cần thay đổi như thế nào?

Một hệ thống tái chế hiệu quả không chỉ phụ thuộc vào nhà máy. Chuỗi này thường bao gồm người phát sinh chất thải, lực lượng thu gom, điểm tập kết, cơ sở phân loại, đơn vị vận chuyển, nhà máy tái chế và doanh nghiệp sử dụng nguyên liệu tái chế. Mỗi mắt xích có thể làm tăng hoặc làm giảm chất lượng vật liệu.

Ở khâu hộ gia đình, điều quan trọng nhất là giữ vật liệu có thể tái chế tương đối khô và tách khỏi rác thực phẩm. Bao bì nên được làm rỗng, gấp gọn nếu phù hợp và không trộn chung với pin, bóng đèn, hóa chất hoặc vật sắc nhọn. Các cơ sở kinh doanh, văn phòng và nhà máy có thể tổ chức những khu vực lưu chứa riêng cho giấy, kim loại, nhựa, pallet, dầu thải và chất thải nguy hại.

Ở khâu thu gom, việc sử dụng bao chứa, thùng chứa và phương tiện phù hợp giúp hạn chế vật liệu bị ướt hoặc thất thoát. Các điểm tập kết cần tránh để giấy, bìa và một số loại nhựa tiếp xúc lâu với nước mưa. Với kim loại, việc tách sắt thép khỏi đồng, nhôm hoặc inox giúp nâng độ chính xác khi cân, phân loại và giao dịch.

Tại cơ sở phân loại, doanh nghiệp có thể kết hợp lao động thủ công với thiết bị như nam châm tách sắt, máy ép kiện, sàng, băng tải hoặc hệ thống nhận diện vật liệu. Công nghệ tự động hóa và trí tuệ nhân tạo đang được nghiên cứu, triển khai ở nhiều thị trường để nhận diện màu sắc, hình dạng hoặc loại vật liệu. Dù vậy, công nghệ không thay thế hoàn toàn việc phân loại đúng từ đầu. Rác càng sạch và đồng nhất thì thiết bị càng hoạt động hiệu quả, tỷ lệ thu hồi càng có cơ hội cải thiện.

Nhựa, giấy và kim loại có yêu cầu khác nhau

Nhựa là nhóm vật liệu có nhiều chủng loại và phụ gia. Các loại nhựa khác nhau không phải lúc nào cũng có thể trộn chung trong một quy trình. Chai PET, can HDPE, túi nhựa mềm và hộp nhựa đa lớp có đặc tính xử lý khác nhau. Việc phân loại theo loại nhựa, màu sắc và mức độ nhiễm bẩn giúp giảm hao hụt khi rửa, nghiền và tạo hạt.

Với giấy, độ ẩm, dầu mỡ, lớp phủ và thành phần không phải giấy là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tái chế. Giấy carton sạch, khô thường dễ thu hồi hơn giấy ăn đã qua sử dụng hoặc bao bì dính nhiều thực phẩm. Vì vậy, gom giấy riêng và bảo quản trong điều kiện khô ráo là việc đơn giản nhưng có tác dụng rõ rệt.

Kim loại thường có giá trị thu hồi cao hơn nhiều nhóm chất thải khác, song cũng cần được phân loại theo thành phần. Sắt thép có thể tách bằng nam châm, trong khi nhôm, đồng và một số kim loại màu cần nhận diện bằng phương pháp khác. Dây cáp, thiết bị điện và linh kiện có thể chứa hỗn hợp vật liệu, vì vậy việc tháo dỡ cần được thực hiện tại cơ sở phù hợp, không nên đốt dây hoặc xử lý thủ công theo cách phát tán khói và bụi độc.

Tác động kinh tế và môi trường của việc phân loại đúng

Phân loại rác tại nguồn giúp kéo dài thời gian sử dụng của bãi chôn lấp và giảm lượng chất thải phải vận chuyển đi xa. Khi vật liệu được thu hồi sớm, nhà máy tái chế có thể tiếp nhận nguyên liệu ổn định hơn. Điều này hỗ trợ giảm nhu cầu sử dụng một phần nguyên liệu sơ cấp, dù mức giảm cụ thể còn phụ thuộc vào loại vật liệu, công nghệ, nguồn năng lượng và tỷ lệ hao hụt của từng quy trình.

Tác động môi trường cũng không nên được đánh giá chỉ bằng khối lượng phế liệu thu gom. Một quy trình tái chế có thể phát sinh nước thải, bùn, khí thải hoặc phần cặn cần xử lý. Nếu cơ sở không có hệ thống kiểm soát phù hợp, hoạt động tái chế có thể chuyển ô nhiễm từ dạng này sang dạng khác. Vì vậy, mục tiêu cần là thu hồi vật liệu an toàn, sử dụng công nghệ phù hợp và quản lý phần không thể tái chế theo đúng quy định.

Ở góc độ kinh tế, chuỗi thu hồi có thể tạo việc làm cho lực lượng thu gom, phân loại, vận chuyển và vận hành nhà máy. Tuy nhiên, hiệu quả lâu dài đòi hỏi điều kiện lao động an toàn, trang bị bảo hộ, đào tạo và cơ chế giao dịch minh bạch. Người thu gom tiếp xúc với rác hỗn hợp, vật sắc nhọn hoặc hóa chất mà không có biện pháp bảo vệ sẽ phải đối mặt với rủi ro cao hơn.

Ngân hàng Thế giới trong báo cáo What a Waste 2.0 cho biết thế giới đã phát sinh khoảng 2,01 tỷ tấn chất thải rắn đô thị vào năm 2016 và con số này có thể tăng lên khoảng 3,40 tỷ tấn vào năm 2050 nếu không có thay đổi đáng kể trong cách quản lý. Đây là dự báo toàn cầu, không phải số liệu riêng của Việt Nam, nhưng cho thấy áp lực ngày càng lớn lên hệ thống thu gom, xử lý và thu hồi vật liệu.

Thị trường phế liệu cần dữ liệu và tiêu chuẩn rõ hơn

Giá phế liệu thường thay đổi theo cung cầu, giá nguyên liệu nguyên sinh, chi phí vận chuyển, tỷ giá, chất lượng lô hàng và yêu cầu của nhà máy. Vì các yếu tố này biến động theo thời điểm và địa bàn, không nên xem một mức giá tham khảo trên mạng là giá áp dụng cho mọi loại phế liệu. Cùng là nhựa hoặc kim loại, giá có thể khác đáng kể tùy chủng loại, độ sạch, khối lượng và điều kiện giao nhận.

Thị trường cũng cần minh bạch hơn về tiêu chuẩn vật liệu. Người bán cần biết lô hàng được phân loại theo tiêu chí nào; người mua cần công bố rõ điều kiện kiểm tra, mức trừ tạp chất và yêu cầu đóng gói. Khi giao dịch dựa trên khối lượng thực tế, chất lượng được xác định rõ và chứng từ được lưu trữ, tranh chấp có thể giảm xuống, đồng thời các doanh nghiệp tái chế có thêm dữ liệu để lập kế hoạch sản xuất.

Đối với doanh nghiệp sử dụng vật liệu tái chế, khả năng truy xuất nguồn gốc ngày càng quan trọng. Đây không chỉ là vấn đề môi trường mà còn liên quan đến yêu cầu của khách hàng, tiêu chuẩn sản phẩm và các cam kết về phát triển bền vững. Những doanh nghiệp đầu tư vào hệ thống cân đo, phân loại, kiểm nghiệm và hồ sơ dòng vật liệu sẽ có lợi thế hơn khi tham gia chuỗi cung ứng chính thức.

Điều kiện để phân loại rác không dừng ở khẩu hiệu

Thói quen của người dân là yếu tố cần thiết nhưng chưa đủ. Một chương trình phân loại rác muốn duy trì lâu dài phải có hướng dẫn dễ hiểu, dụng cụ chứa phù hợp, lịch thu gom ổn định và nơi tiếp nhận cụ thể. Người dân cũng cần biết sau khi phân loại, vật liệu được chuyển đi đâu và kết quả thu hồi ra sao.

Chính quyền địa phương có vai trò thiết kế mô hình phù hợp với đặc điểm dân cư, hạ tầng và năng lực xử lý. Khu vực đô thị đông dân có thể cần điểm tập kết và tuyến thu gom chuyên biệt; khu công nghiệp cần kiểm soát chặt chất thải sản xuất; còn chợ, nhà hàng và khu dân cư cần ưu tiên tách rác thực phẩm khỏi vật liệu khô. Một mô hình hiệu quả ở địa bàn này chưa chắc phù hợp nguyên trạng với địa bàn khác.

Doanh nghiệp tái chế cũng cần tham gia từ sớm, thay vì chỉ chờ nguồn nguyên liệu sau khi rác đã bị trộn lẫn. Việc đưa ra yêu cầu kỹ thuật đối với giấy, nhựa, kim loại và thủy tinh sẽ giúp mạng lưới thu gom điều chỉnh cách phân loại. Đồng thời, cơ quan quản lý cần tăng kiểm tra môi trường, hỗ trợ cơ sở chuyển đổi công nghệ và hạn chế tình trạng tái chế bằng phương pháp thủ công gây ô nhiễm.

Với mỗi hộ gia đình, bước khởi đầu có thể rất đơn giản: tách vật liệu khô có khả năng tái chế khỏi rác thực phẩm, giữ riêng pin và thiết bị điện tử, không đốt dây điện hoặc nhựa, và tìm hiểu lịch thu gom tại địa phương. Với doanh nghiệp, đó có thể là việc lập sổ theo dõi khối lượng, bố trí khu lưu chứa và ký hợp đồng với đơn vị đủ năng lực. Những hành động này không thay thế chính sách, nhưng tạo ra dòng vật liệu tốt hơn để chính sách phát huy hiệu quả.

Trong nền kinh tế tuần hoàn, phế liệu chỉ trở thành tài nguyên khi được thu hồi đúng cách, xử lý an toàn và có nơi sử dụng ổn định. Phân loại rác tại nguồn vì thế không phải một công đoạn phụ của hoạt động vệ sinh đô thị. Đây là điểm khởi đầu quyết định chất lượng nguyên liệu tái chế, chi phí của doanh nghiệp và mức độ giảm áp lực lên môi trường. Khi các bên cùng nhìn rác như một dòng vật liệu cần quản lý thay vì một khối chất thải phải nhanh chóng loại bỏ, thị trường phế liệu mới có cơ hội phát triển bền vững hơn.