Tái chế nhựa ở Việt Nam: Từ xử lý chất thải đến thiết kế lại chuỗi giá trị

Nhựa không biến mất sau khi sản phẩm bị vứt bỏ. Nó chỉ chuyển từ một dạng sử dụng sang một dòng vật chất khác, có thể trở thành nguyên liệu thứ cấp, chất thải phải xử lý hoặc nguồn gây ô nhiễm nếu bị thất thoát khỏi hệ thống thu gom. Vì vậy, bài toán của ngành nhựa hiện không chỉ nằm ở việc sản xuất thêm vật liệu mới, mà còn ở khả năng giữ vật liệu đã sản xuất trong nền kinh tế lâu nhất có thể.

Tại Việt Nam, yêu cầu này đang trở nên rõ ràng hơn khi trách nhiệm của doanh nghiệp đối với bao bì và sản phẩm sau tiêu dùng được đưa vào khung pháp lý về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, thường được gọi là EPR. Đây là thay đổi quan trọng về cách nhìn: chất thải nhựa không còn hoàn toàn là vấn đề của khu vực vệ sinh đô thị hay người tiêu dùng, mà liên quan đến quyết định thiết kế, lựa chọn vật liệu, đóng gói, phân phối và thu hồi của cả chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, chuyển sang kinh tế tuần hoàn không đồng nghĩa với việc mọi loại nhựa đều có thể tái chế như nhau. Giá trị của một dòng phế liệu phụ thuộc vào loại polymer, độ sạch, màu sắc, phụ gia, cấu trúc sản phẩm, khả năng phân loại và nhu cầu của thị trường đầu ra. Nếu thiếu một trong các mắt xích này, hoạt động tái chế có thể trở nên tốn kém, tạo ra sản phẩm chất lượng thấp hoặc chỉ chuyển chất thải từ dạng này sang dạng khác.

Thách thức bắt đầu từ thiết kế sản phẩm

Trong nhiều năm, tái chế thường được đặt ở cuối vòng đời sản phẩm. Doanh nghiệp sản xuất bao bì, người tiêu dùng sử dụng, hệ thống thu gom tiếp nhận, còn cơ sở tái chế xử lý phần còn lại. Cách tiếp cận này khiến nhà tái chế phải giải quyết những hạn chế đã được “khóa” từ đầu, chẳng hạn bao bì gồm nhiều lớp vật liệu, nhãn và keo khó tách, màu tối, linh kiện nhỏ hoặc thành phần không tương thích.

Những sản phẩm như chai polyethylene terephthalate, thường gọi là PET, có thể có giá trị thu hồi tương đối rõ khi được thu gom riêng và kiểm soát chất lượng. Ngược lại, một bao bì nhiều lớp gồm nhựa, giấy hoặc kim loại có thể đáp ứng tốt yêu cầu bảo quản thực phẩm nhưng khó phân tách bằng các quy trình cơ học thông thường. Điều này không có nghĩa bao bì nhiều lớp luôn phải bị loại bỏ, mà cho thấy quyết định thiết kế cần tính đến toàn bộ vòng đời, không chỉ hiệu quả sử dụng trong thời gian ngắn.

Thiết kế để tái chế thường bao gồm việc giảm số lượng vật liệu không cần thiết, ưu tiên các cấu trúc có thể phân loại, hạn chế thành phần gây nhiễm bẩn dòng phế liệu và cung cấp thông tin rõ ràng cho khâu thu gom. Với doanh nghiệp, đây là vấn đề kỹ thuật nhưng cũng là vấn đề thương mại. Thay đổi vật liệu có thể ảnh hưởng đến độ bền, khả năng hàn kín, thời hạn bảo quản, hình thức sản phẩm và chi phí vận hành dây chuyền.

Không phải mọi sản phẩm “xanh” đều có cùng ý nghĩa

Các thuật ngữ như “phân hủy sinh học”, “có thể phân compost” hay “thân thiện với môi trường” cần được sử dụng thận trọng. Một vật liệu có thể phân hủy trong điều kiện công nghiệp nhưng không phân hủy nhanh trong môi trường tự nhiên hoặc tại bãi chôn lấp. Tương tự, nhựa sinh học có thể được sản xuất từ nguồn nguyên liệu sinh học nhưng vẫn cần hệ thống thu gom và xử lý phù hợp sau sử dụng.

Nếu sản phẩm được quảng bá bằng thông điệp môi trường nhưng thiếu hướng dẫn xử lý, người tiêu dùng có thể bỏ nhầm vào dòng tái chế thông thường. Khi đó, vật liệu không tương thích có thể làm giảm chất lượng cả mẻ phế liệu. Vì vậy, đánh giá môi trường cần dựa trên toàn bộ vòng đời, gồm nguồn nguyên liệu, năng lượng sản xuất, chức năng của sản phẩm, khả năng tái sử dụng hoặc tái chế, cũng như phương án xử lý cuối vòng đời.

EPR tạo áp lực mới lên doanh nghiệp nhựa và bao bì

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP đã thiết lập cơ sở cho trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhập khẩu tại Việt Nam. Theo cơ chế này, doanh nghiệp đưa một số sản phẩm, bao bì ra thị trường phải thực hiện trách nhiệm tái chế hoặc đóng góp tài chính cho hoạt động xử lý chất thải theo quy định và lộ trình áp dụng.

Đối với doanh nghiệp, EPR không chỉ là một khoản chi phí tuân thủ. Cơ chế này có thể tác động đến cách lựa chọn vật liệu, thiết kế bao bì, lập kế hoạch mua nguyên liệu và làm việc với đơn vị thu gom, tái chế. Những công ty có dữ liệu tương đối đầy đủ về khối lượng bao bì đưa ra thị trường sẽ thuận lợi hơn khi xác định nghĩa vụ. Ngược lại, doanh nghiệp thiếu hệ thống dữ liệu có thể gặp khó khăn trong việc phân loại vật liệu, kiểm kê và chứng minh kết quả thực hiện.

Điểm quan trọng là EPR chỉ phát huy hiệu quả nếu dòng tiền được kết nối với năng lực tái chế thực tế. Khoản đóng góp hoặc chi phí thực hiện trách nhiệm cần hỗ trợ những hoạt động tạo ra kết quả đo lường được: thu gom, phân loại, rửa, tái chế, kiểm soát chất lượng và xử lý phần không thể tái chế. Nếu chỉ tập trung vào khâu cuối mà không cải thiện việc phân loại tại nguồn, lượng vật liệu thu hồi có thể vẫn thấp hoặc chất lượng không ổn định.

Doanh nghiệp sản xuất nhựa cũng cần phân biệt giữa nhựa tái chế sau tiêu dùng và phế liệu phát sinh trong nhà máy. Phế liệu nội bộ thường sạch, đồng nhất và dễ tái đưa vào quy trình hơn. Nhựa sau tiêu dùng lại chịu tác động của bụi bẩn, độ ẩm, phụ gia, mùi, vật liệu khác và cách sử dụng của người tiêu dùng. Hai nguồn này có đặc tính kỹ thuật và chi phí xử lý khác nhau, không nên gộp chung khi lập kế hoạch nguyên liệu.

Thị trường nhựa tái sinh cần chất lượng và đầu ra ổn định

Tái chế cơ học hiện là phương án phổ biến đối với nhiều dòng nhựa nhiệt dẻo. Quy trình thường gồm thu gom, phân loại, nghiền, rửa, tách tạp chất, sấy, đùn và tạo hạt. Chất lượng hạt nhựa tái sinh phụ thuộc vào độ đồng nhất của nguyên liệu đầu vào, mức độ kiểm soát nhiệt, khả năng lọc tạp chất và việc bảo quản sau sản xuất.

Nhựa tái sinh không phải lúc nào cũng thay thế trực tiếp nhựa nguyên sinh trong mọi ứng dụng. Với những sản phẩm yêu cầu cao về độ tinh khiết, độ bền, màu sắc hoặc an toàn tiếp xúc thực phẩm, doanh nghiệp phải đáp ứng các tiêu chuẩn và quy trình kiểm soát phù hợp. Trong nhiều trường hợp, nhựa tái sinh được sử dụng trong những ứng dụng ít khắt khe hơn, hoặc được phối trộn theo tỷ lệ được kiểm soát để cân bằng giữa yêu cầu kỹ thuật và mục tiêu giảm sử dụng nhựa nguyên sinh.

Thách thức lớn của thị trường là sự không ổn định. Khi giá nhựa nguyên sinh giảm, hạt tái sinh có thể khó cạnh tranh nếu chi phí thu gom, rửa và kiểm soát chất lượng tăng. Khi giá nguyên liệu nguyên sinh tăng, nhu cầu hạt tái sinh có thể cải thiện, nhưng các nhà tái chế vẫn phải bảo đảm nguồn cung và chất lượng. Vì vậy, một thị trường bền vững cần hợp đồng dài hạn, tiêu chuẩn sản phẩm rõ ràng và cơ chế chia sẻ rủi ro giữa chủ bao bì, nhà tái chế và bên sử dụng nguyên liệu.

Việc công bố tỷ lệ nhựa tái sinh cũng cần đi kèm phương pháp tính minh bạch. Doanh nghiệp nên xác định rõ tỷ lệ được tính theo khối lượng nào, là nguyên liệu sau tiêu dùng hay phế liệu sản xuất, và có sử dụng chứng từ truy xuất hay không. Nếu thiếu các nguyên tắc thống nhất, cùng một tuyên bố có thể được hiểu theo những cách khác nhau, làm giảm niềm tin của khách hàng và đối tác.

Thu gom và phân loại là điểm nghẽn của chuỗi tuần hoàn

Công nghệ tái chế hiện đại không thể bù đắp hoàn toàn cho một hệ thống thu gom yếu. Vật liệu bị trộn lẫn, nhiễm thực phẩm hoặc thất thoát trong quá trình vận chuyển sẽ làm tăng chi phí ở các công đoạn phía sau. Đối với chai, khay, túi và bao bì nhỏ, hiệu quả thu hồi còn phụ thuộc vào mật độ điểm thu gom, thói quen phân loại, năng lực của lực lượng thu gom phi chính thức và khả năng kết nối với cơ sở tái chế.

Lực lượng thu gom phi chính thức đang giữ vai trò quan trọng trong việc thu hồi nhiều loại phế liệu có giá trị. Tuy nhiên, hoạt động này thường thiếu điều kiện bảo hộ, dữ liệu và hợp đồng ổn định. Khi xây dựng hệ thống EPR hoặc các chương trình thu hồi riêng, doanh nghiệp và địa phương cần tính đến cách tích hợp lực lượng này thay vì giả định rằng toàn bộ mạng lưới có thể được thay thế ngay bằng một mô hình mới.

Phân loại tại nguồn có thể giúp giảm nhiễm bẩn, nhưng chỉ hiệu quả khi người dân biết phải phân loại như thế nào và hệ thống phía sau thực sự tiếp nhận riêng các dòng vật liệu. Nếu các loại rác đã phân loại lại bị trộn trong quá trình vận chuyển hoặc không có cơ sở xử lý phù hợp, niềm tin của người dân sẽ suy giảm. Do đó, truyền thông cần đi cùng hạ tầng và quy trình vận hành có thể kiểm chứng.

Công nghệ hóa học không phải lời giải duy nhất

Tái chế hóa học, trong đó có các quy trình phân giải polymer thành hóa chất hoặc nguyên liệu đầu vào, đang được nghiên cứu và triển khai ở một số thị trường cho những dòng vật liệu khó xử lý bằng phương pháp cơ học. Công nghệ này có thể mở thêm lựa chọn cho một số loại phế liệu, nhưng đòi hỏi vốn đầu tư, năng lượng, kiểm soát phát thải và nguồn nguyên liệu đủ lớn, ổn định.

Không nên xem tái chế hóa học là phương án thay thế tự động cho giảm sử dụng, tái sử dụng hoặc tái chế cơ học. Mỗi công nghệ có giới hạn riêng. Đánh giá cần dựa trên loại polymer, mức độ nhiễm bẩn, nhu cầu năng lượng, sản phẩm đầu ra và tác động trong toàn bộ vòng đời. Khi dữ liệu vận hành chưa đủ, các tuyên bố về hiệu quả môi trường cần được trình bày thận trọng, tránh biến tiềm năng kỹ thuật thành kết quả đã được chứng minh ở quy mô đại trà.

Doanh nghiệp cần thay đổi cách đo hiệu quả

Trong mô hình tuyến tính, doanh nghiệp thường chú trọng sản lượng, doanh thu, tỷ lệ hàng đạt và chi phí nguyên liệu. Trong chuỗi giá trị tuần hoàn, những chỉ số này vẫn cần thiết nhưng chưa đủ. Doanh nghiệp phải theo dõi thêm tỷ lệ vật liệu tái chế, tỷ lệ bao bì có thể thu hồi, khối lượng phế liệu phát sinh, mức độ nhiễm bẩn, tỷ lệ thất thoát và chất lượng nguyên liệu sau tái chế.

Dữ liệu nên được thu thập từ khâu thiết kế đến sau tiêu dùng. Bộ phận mua hàng cần biết vật liệu có nguồn gốc từ đâu; bộ phận kỹ thuật cần biết bao bì có thể chạy ổn định trên dây chuyền hay không; bộ phận bán hàng cần hiểu yêu cầu của khách hàng; còn bộ phận môi trường và pháp chế cần theo dõi nghĩa vụ báo cáo. Khi dữ liệu nằm rời rạc, doanh nghiệp khó đưa ra quyết định tối ưu và khó chứng minh các tuyên bố về môi trường.

Đầu tư cho kinh tế tuần hoàn cũng không nhất thiết bắt đầu bằng một dây chuyền tái chế lớn. Doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng việc giảm vật liệu dư thừa, chuẩn hóa bao bì, loại bỏ thành phần không cần thiết, ký thỏa thuận thu hồi, kiểm soát phế liệu tại nhà máy và thử nghiệm tỷ lệ nguyên liệu tái sinh trong những ứng dụng phù hợp. Những bước này giúp doanh nghiệp hiểu rõ chi phí và rủi ro trước khi mở rộng.

Triển vọng phụ thuộc vào phối hợp thay vì một giải pháp đơn lẻ

Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc trong báo cáo Turning off the Tap cho rằng ô nhiễm nhựa cần được xử lý bằng thay đổi mang tính hệ thống, gồm giảm sử dụng những sản phẩm không cần thiết, tăng khả năng tái sử dụng, cải thiện tái chế và chuyển đổi cách thiết kế sản phẩm. Báo cáo cũng nhấn mạnh rằng chỉ tập trung vào xử lý chất thải sau khi phát sinh sẽ không đủ để giải quyết quy mô của vấn đề.

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế, trong Global Plastics Outlook, cho thấy tăng trưởng sử dụng nhựa kéo theo lượng chất thải lớn và tỷ lệ tái chế toàn cầu vẫn thấp so với tổng lượng chất thải phát sinh. Những số liệu này không thể được áp dụng máy móc cho từng quốc gia, nhưng chỉ ra áp lực chung đối với các nền kinh tế đang mở rộng tiêu dùng và sản xuất hàng hóa.

Đối với Việt Nam, cơ hội nằm ở việc kết nối các bên đang tồn tại trong chuỗi: nhà sản xuất polymer, doanh nghiệp bao bì, nhãn hàng, nhà bán lẻ, đơn vị thu gom, cơ sở phân loại, nhà tái chế, cơ quan quản lý và người tiêu dùng. Mỗi bên đều có giới hạn riêng, nhưng cũng nắm một phần dữ liệu hoặc năng lực cần thiết để hoàn thiện vòng tuần hoàn.

Ngành nhựa sẽ không trở nên bền vững chỉ nhờ thay một vật liệu bằng vật liệu khác. Sự thay đổi có ý nghĩa hơn là thiết kế sản phẩm phù hợp với khả năng thu hồi, xây dựng thị trường cho nguyên liệu tái sinh, minh bạch hóa dữ liệu và phân bổ trách nhiệm theo cách khuyến khích giảm chất thải ngay từ đầu. Khi những yếu tố này cùng được triển khai, tái chế nhựa mới có thể chuyển từ hoạt động xử lý phần còn lại thành một cấu phần thực sự của năng lực cạnh tranh trong ngành.