Phân loại phế liệu tại nguồn: Mắt xích quyết định hiệu quả tái chế

Trong chuỗi thu hồi vật liệu, khâu phân loại thường diễn ra trước cả việc thu gom và ép kiện, nhưng lại quyết định phần lớn chất lượng của dòng phế liệu đi vào tái chế. Một chai nhựa được tách khỏi rác hữu cơ, một thùng carton được giữ khô hay một mẻ kim loại không bị lẫn tạp chất đều có giá trị sử dụng cao hơn so với vật liệu bị trộn lẫn và nhiễm bẩn.

Ở Việt Nam, yêu cầu phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn đã được đưa vào Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn. Tuy nhiên, chuyển quy định thành thói quen ổn định vẫn là bài toán cần sự phối hợp của hộ gia đình, doanh nghiệp thu gom, cơ sở tái chế và chính quyền địa phương. Nếu chỉ đặt thêm thùng rác mà không tổ chức được khâu thu gom, vận chuyển và xử lý tương ứng, việc phân loại có thể mất niềm tin của người dân.

Vấn đề này cũng gắn trực tiếp với thị trường phế liệu. Vật liệu sạch, đồng nhất và có nguồn gốc rõ ràng thường dễ bán cho cơ sở tái chế hơn. Ngược lại, phế liệu lẫn rác thực phẩm, bùn đất hoặc vật liệu nguy hại có thể phát sinh thêm chi phí sơ chế, làm giảm tỷ lệ thu hồi và khiến một phần phải đưa đi xử lý thay vì tái chế.

Phân loại tại nguồn thay đổi giá trị của phế liệu như thế nào?

Phế liệu không phải là một dòng vật chất đồng nhất. Cùng là nhựa, nhưng chai PET trong suốt, bao bì nhiều lớp, màng nhựa bẩn và nhựa cứng có thể đi theo những quy trình xử lý khác nhau. Tương tự, giấy văn phòng, bìa carton, giấy đã phủ nhựa hoặc giấy dính dầu mỡ không có cùng khả năng thu hồi sợi.

Khi các loại vật liệu bị trộn lẫn, đơn vị thu gom phải tăng thời gian phân loại thủ công hoặc sử dụng thêm thiết bị. Vật liệu hữu cơ ướt có thể làm bẩn giấy và carton; thủy tinh vỡ gây rủi ro cho người lao động; pin, bóng đèn hoặc thiết bị điện tử nếu trộn vào dòng rác thông thường có thể tạo nguy cơ về an toàn và môi trường. Những yếu tố này làm cho chi phí xử lý tăng, trong khi chất lượng đầu ra giảm.

Ngược lại, phân loại ngay tại nơi phát sinh giúp duy trì độ sạch của vật liệu. Đây là lợi ích quan trọng đối với các cơ sở tái chế cơ học, nơi nguyên liệu đầu vào cần được kiểm soát theo loại, màu, kích thước và mức độ lẫn tạp chất. Phân loại tốt cũng hỗ trợ việc cân, định giá, lưu kho và ký hợp đồng mua bán phế liệu minh bạch hơn.

Ba nhóm chất thải theo khung pháp lý

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định chất thải rắn sinh hoạt từ hộ gia đình, cá nhân được phân loại theo ba nhóm chính: chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; và chất thải rắn sinh hoạt khác. Cách phân nhóm này tạo ra khung chung, nhưng cách bố trí điểm tập kết, lịch thu gom và yêu cầu chi tiết có thể được địa phương tổ chức theo điều kiện thực tế.

Trong thực hành, người dân cần đọc hướng dẫn của khu dân cư hoặc đơn vị thu gom thay vì chỉ dựa vào màu sắc của thùng rác. Một số loại bao bì có thể tái chế về mặt kỹ thuật nhưng không được tiếp nhận tại một điểm thu gom cụ thể vì thiếu thiết bị hoặc không có đầu ra ổn định. Do đó, thông tin về nơi nhận phế liệu là phần không thể tách rời của hoạt động phân loại.

Nhóm có khả năng tái sử dụng, tái chế thường gồm giấy, bìa carton, kim loại, một số loại nhựa, thủy tinh và các vật dụng còn khả năng sử dụng. Trước khi đưa đi, các vật liệu này nên được làm rỗng, để ráo, gấp gọn và tách khỏi những thành phần không tương thích. Rửa sạch ở mức phù hợp giúp giảm mùi và nhiễm bẩn, nhưng không nên tiêu tốn quá nhiều nước cho những loại bao bì vốn không có đầu ra tái chế rõ ràng.

Chất thải thực phẩm cần được tách riêng để hạn chế nước rỉ và mùi trong dòng vật liệu khô. Nếu địa phương có chương trình xử lý hữu cơ, nhóm này có thể được đưa vào sản xuất phân compost hoặc các hình thức xử lý phù hợp. Tuy nhiên, việc sử dụng sản phẩm sau xử lý vẫn cần đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và môi trường; không nên mặc nhiên xem mọi chất thải hữu cơ trộn lẫn là nguyên liệu có thể tái sử dụng.

Thị trường phế liệu cần dòng nguyên liệu ổn định

Thị trường phế liệu vận hành hiệu quả khi người mua biết mình đang nhận loại vật liệu nào, với khối lượng và chất lượng ra sao. Trong chuỗi này, người thu gom dân lập, điểm thu mua, cơ sở sơ chế và nhà máy tái chế giữ những vai trò khác nhau. Họ không chỉ chuyển vật liệu từ nơi phát sinh đến nơi xử lý mà còn thực hiện các công đoạn như phân loại, tháo dỡ, ép kiện, nghiền, làm sạch hoặc phối trộn.

Đặc điểm của thị trường là giá phế liệu thường thay đổi theo loại vật liệu, độ sạch, khối lượng, khoảng cách vận chuyển và nhu cầu của cơ sở sử dụng nguyên liệu. Vì vậy, không thể dùng một mức giá chung cho toàn bộ giấy, nhựa hay kim loại. Những bảng giá quảng cáo trên mạng cũng cần được kiểm tra về thời điểm, điều kiện giao nhận và tiêu chuẩn phân loại trước khi dùng làm căn cứ giao dịch.

Đối với hộ gia đình, lượng phế liệu nhỏ và không đồng nhất khiến chi phí thu gom trên mỗi đơn vị vật liệu có thể cao. Các điểm tập kết cộng đồng, chương trình đổi rác lấy quà hoặc mô hình thu gom theo khu vực có thể giúp gom đủ sản lượng, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào lịch thu gom, sự minh bạch và khả năng đưa vật liệu đến đúng cơ sở xử lý.

Đối với doanh nghiệp, phân loại tại nguồn thường thuận lợi hơn vì chất thải phát sinh từ quy trình sản xuất có tính đồng nhất. Một xưởng gia công kim loại có thể tách riêng mạt sắt, nhôm, đồng hoặc thép không gỉ; một kho hàng có thể thu hồi carton và màng nhựa theo từng dòng. Việc ghi chép khối lượng và đơn vị tiếp nhận cũng giúp doanh nghiệp theo dõi chi phí, giảm thất thoát và phục vụ báo cáo môi trường.

Vì sao vật liệu sạch chưa đủ để tạo ra chuỗi tái chế bền vững?

Phân loại tốt là điều kiện cần nhưng chưa phải điều kiện đủ. Nhà máy tái chế còn cần nguồn cung đều, thiết bị phù hợp, thị trường cho sản phẩm đầu ra và quy trình kiểm soát chất lượng. Nếu vật liệu được thu gom nhưng phải lưu kho quá lâu, bị ẩm hoặc không đạt tiêu chuẩn, lợi ích của phân loại sẽ suy giảm.

Đầu ra cũng là một thách thức. Hạt nhựa tái chế, giấy tái chế, kim loại thứ cấp hay thủy tinh thu hồi phải cạnh tranh với nguyên liệu nguyên sinh và chịu ảnh hưởng của nhu cầu sản xuất. Khi thị trường tiêu thụ yếu, cơ sở thu gom có thể giảm mua hoặc chỉ nhận những loại có khả năng bán nhanh. Đây là lý do chính sách thúc đẩy tái chế cần đi cùng với tiêu chuẩn sản phẩm, mua sắm xanh và trách nhiệm của nhà sản xuất.

Công nghệ hỗ trợ nhưng không thay thế phân loại ban đầu

Các cơ sở xử lý hiện có thể sử dụng nhiều công nghệ để tách và thu hồi vật liệu. Sàng cơ học giúp phân chia theo kích thước; nam châm tách kim loại chứa sắt; dòng điện xoáy có thể hỗ trợ thu hồi một số kim loại màu; hệ thống quang học nhận diện vật liệu theo đặc tính bề mặt; còn máy ép kiện giúp giảm thể tích trong vận chuyển và lưu kho.

Những thiết bị này có thể nâng năng suất, nhưng không xóa bỏ hoàn toàn nhu cầu phân loại tại nguồn. Rác quá ướt, nhiều tạp chất hoặc chứa vật nguy hiểm làm giảm hiệu quả máy móc và tăng nguy cơ hỏng hóc. Hệ thống tự động cũng cần được thiết kế theo thành phần rác thực tế, năng lực bảo trì và chất lượng đầu vào. Đầu tư công nghệ mà thiếu dữ liệu về dòng vật liệu có thể dẫn đến chi phí lớn nhưng hiệu quả thấp.

Trong tái chế nhựa, việc nhận diện đúng loại polymer, màu sắc và mức độ nhiễm bẩn có ý nghĩa đặc biệt. Tái chế cơ học thường cần nghiền, rửa, tách và tạo hạt; chất lượng sản phẩm phụ thuộc vào nguyên liệu đầu vào cũng như khả năng kiểm soát nhiệt, tạp chất và độ ổn định của quy trình. Với một số dòng nhựa khó tái chế cơ học, các công nghệ hóa học có thể được nghiên cứu hoặc áp dụng trong điều kiện phù hợp, nhưng không nên xem đây là giải pháp thay thế cho giảm sử dụng, tái sử dụng và phân loại đúng cách.

Đối với giấy, độ ẩm và thành phần không phải giấy có thể làm giảm chất lượng bột sau xử lý. Với thủy tinh, việc tách theo màu và loại bỏ vật liệu lạ giúp giảm yêu cầu năng lượng cũng như nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm. Với kim loại, tách đúng nhóm vật liệu và loại bỏ các chi tiết không phù hợp hỗ trợ quá trình luyện lại và hạn chế tổn thất.

Chính sách cần kết nối trách nhiệm của các bên

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đặt phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn trong một khung quản lý rộng hơn, bao gồm thu gom, vận chuyển, xử lý và cơ chế chi trả dịch vụ. Nghị định 08/2022/NĐ-CP và Thông tư 02/2022/TT-BTNMT tiếp tục quy định, hướng dẫn một số nội dung liên quan đến bảo vệ môi trường và quản lý chất thải.

Điểm quan trọng là trách nhiệm không thể dồn cho người dân. Nếu hộ gia đình đã tách riêng phế liệu nhưng xe thu gom lại đổ chung, động lực tham gia sẽ suy giảm. Nếu cơ sở thu gom không có điểm giao nhận ổn định, vật liệu đã phân loại có thể bị tồn đọng. Nếu nhà máy tái chế không công khai yêu cầu kỹ thuật, người dân và đơn vị thu gom khó biết loại phế liệu nào thực sự có giá trị.

Ở chiều ngược lại, người phát sinh chất thải cũng cần thực hiện đúng hướng dẫn, không bỏ pin, hóa chất, thiết bị điện tử hoặc vật sắc nhọn vào dòng phế liệu thông thường. Những vật liệu này cần được đưa đến chương trình hoặc điểm tiếp nhận phù hợp khi địa phương có tổ chức. Việc bán phế liệu cũng nên ưu tiên các đơn vị có địa điểm, quy trình và hồ sơ hoạt động rõ ràng, đặc biệt với chất thải phát sinh từ sản xuất.

Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất là một hướng chính sách có thể tạo thêm nguồn lực cho thu gom và tái chế một số sản phẩm, bao bì. Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế này phụ thuộc vào tiêu chuẩn báo cáo, cách xác định khối lượng, năng lực tái chế thực tế và cơ chế giám sát. Đóng góp tài chính chỉ tạo ra kết quả môi trường khi gắn với dòng vật liệu được thu hồi và xử lý có kiểm chứng.

Giảm phát thải phải được tính trên cả chuỗi

Tái chế có thể giúp giảm nhu cầu sử dụng một phần nguyên liệu nguyên sinh và hạn chế lượng chất thải phải chôn lấp hoặc xử lý cuối cùng. Tuy vậy, tác động môi trường không tự động xuất hiện chỉ vì một vật liệu được gọi là “tái chế”. Cần xem xét toàn bộ chuỗi, từ thu gom, vận chuyển, làm sạch, tiêu thụ năng lượng, xử lý nước thải đến việc sử dụng sản phẩm đầu ra.

Một tuyến thu gom vòng xa với lượng vật liệu rất nhỏ có thể kém hiệu quả hơn mô hình thu gom tập trung. Một cơ sở làm sạch không kiểm soát nước thải có thể chuyển ô nhiễm từ chất thải rắn sang môi trường nước. Một sản phẩm tái chế không đáp ứng tiêu chuẩn sử dụng có thể nhanh chóng trở thành chất thải lần nữa. Vì vậy, đánh giá hiệu quả cần dựa trên dữ liệu vận hành và yêu cầu pháp luật, thay vì chỉ dựa vào khẩu hiệu.

Đối với doanh nghiệp xuất khẩu, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc vật liệu, sử dụng nguyên liệu tái chế và giảm phát thải ngày càng được quan tâm trong chuỗi cung ứng quốc tế. Những chính sách thương mại xanh, trong đó có Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu đối với các nhóm hàng thuộc phạm vi điều chỉnh, có thể khiến doanh nghiệp chú trọng hơn đến dữ liệu phát thải và vật liệu đầu vào. Tuy nhiên, không phải mọi hoạt động bán phế liệu đều trực tiếp thuộc phạm vi của cơ chế này; doanh nghiệp cần kiểm tra sản phẩm, thị trường và quy định áp dụng cụ thể.

Điều kiện để phân loại trở thành thói quen

Muốn duy trì phân loại tại nguồn, người dân cần ba điều kiện cơ bản: hướng dẫn dễ hiểu, điểm giao nhận thuận tiện và bằng chứng rằng vật liệu được xử lý đúng cách. Hướng dẫn nên dùng tên vật liệu và hình ảnh cụ thể, thay vì chỉ sử dụng những thuật ngữ chung như “rác tái chế”. Lịch thu gom cần ổn định, còn phản hồi từ đơn vị vận hành phải đủ rõ để người dân biết những lỗi thường gặp.

Trường học, chung cư, chợ, văn phòng và nhà máy có thể áp dụng những cách khác nhau, nhưng nên bắt đầu từ các dòng vật liệu phát sinh nhiều và dễ tách. Một chương trình nhỏ, có người phụ trách và theo dõi khối lượng thực tế, thường đáng tin cậy hơn việc đặt nhiều thùng nhưng không có kế hoạch vận hành. Khi đã kiểm soát được giấy, carton, kim loại, nhựa hoặc chất hữu cơ theo điều kiện riêng, mô hình có thể mở rộng dần.

Các cơ sở thu mua phế liệu cũng cần được nhìn nhận như một mắt xích của kinh tế tuần hoàn, thay vì chỉ là điểm trung chuyển. Đào tạo an toàn lao động, trang bị bảo hộ, khu vực lưu trữ phù hợp và hồ sơ giao nhận sẽ giúp giảm rủi ro cho người làm nghề cũng như nâng chất lượng vật liệu. Với dòng phế liệu từ doanh nghiệp, hợp đồng và tiêu chuẩn tiếp nhận rõ ràng có thể tạo sự ổn định cho cả bên bán lẫn bên mua.

Về lâu dài, hiệu quả của thị trường phế liệu không chỉ đo bằng số lượng vật liệu thu gom. Cần quan tâm đến tỷ lệ vật liệu thực sự được tái chế, chất lượng sản phẩm đầu ra, mức tiêu hao năng lượng, an toàn của người lao động và việc xử lý phần còn lại. Đây là cách tiếp cận phù hợp hơn với mục tiêu kinh tế tuần hoàn, trong đó vật liệu được giữ lại trong nền kinh tế lâu nhất có thể và chất thải được giảm ngay từ khâu thiết kế, tiêu dùng và sản xuất.

Phân loại tại nguồn vì thế không phải một thao tác riêng lẻ trong gia đình hay tại nơi làm việc. Đó là điểm khởi đầu của một chuỗi giá trị gồm thu gom, mua bán, sơ chế, tái chế và tiêu thụ sản phẩm tái chế. Khi các mắt xích cùng chia sẻ tiêu chuẩn và dữ liệu, phế liệu mới có thể chuyển từ một gánh nặng xử lý thành nguồn nguyên liệu có giá trị, đồng thời góp phần giảm áp lực lên tài nguyên và hạ tầng môi trường.