Vì sao tỷ giá, lãi suất và giá dầu thường biến động cùng nhau?

Trên thị trường tài chính, tỷ giá, lãi suất và giá dầu thường được theo dõi như những biến số riêng biệt. Tuy nhiên, ba yếu tố này có quan hệ chặt chẽ thông qua dòng vốn quốc tế, kỳ vọng lạm phát, chi phí vận tải và triển vọng tăng trưởng. Một thay đổi trong chính sách tiền tệ của nền kinh tế lớn có thể ảnh hưởng đến sức mạnh của đồng USD; biến động của USD lại tác động tới giá dầu và chi phí nhập khẩu; còn giá năng lượng có thể làm thay đổi kỳ vọng lạm phát, từ đó ảnh hưởng đến quyết định lãi suất.

Mối quan hệ này không phải lúc nào cũng tạo ra cùng một hướng vận động. Đồng USD mạnh lên thường gây sức ép lên giá hàng hóa được định giá bằng USD, nhưng một cú sốc nguồn cung dầu có thể khiến giá dầu tăng đồng thời thúc đẩy nhu cầu nắm giữ USD như tài sản an toàn. Vì vậy, việc đọc thị trường chỉ dựa trên một biến số dễ dẫn tới kết luận thiếu chính xác.

Lãi suất tác động đến tỷ giá qua dòng vốn

Lãi suất là một trong những kênh quan trọng nhất kết nối chính sách tiền tệ với tỷ giá. Khi ngân hàng trung ương nâng lãi suất hoặc phát tín hiệu duy trì chính sách thắt chặt, lợi suất của các tài sản bằng đồng tiền đó có thể trở nên hấp dẫn hơn đối với nhà đầu tư. Nếu các yếu tố khác không đổi, dòng vốn có xu hướng tìm đến thị trường có mức lợi suất cao hơn hoặc được đánh giá là an toàn hơn. Nhu cầu đối với đồng tiền tương ứng có thể tăng, qua đó hỗ trợ tỷ giá.

Ngược lại, khi thị trường kỳ vọng lãi suất sẽ giảm, chênh lệch lợi suất giữa các nền kinh tế có thể thu hẹp. Nhà đầu tư có thể điều chỉnh danh mục sang cổ phiếu, trái phiếu hoặc tiền tệ khác. Điều này không đồng nghĩa một đồng tiền chắc chắn sẽ suy yếu ngay sau khi ngân hàng trung ương hạ lãi suất. Thị trường thường phản ứng với phần “bất ngờ” so với kỳ vọng, chứ không chỉ với bản thân quyết định.

Chẳng hạn, nếu ngân hàng trung ương giảm lãi suất nhưng thông điệp đi kèm cho thấy chính sách sẽ vẫn thận trọng vì lạm phát cao, đồng tiền có thể không giảm mạnh. Ngược lại, một quyết định giữ nguyên lãi suất nhưng kèm tín hiệu về khả năng nới lỏng trong tương lai cũng có thể khiến tỷ giá biến động. Do đó, giới đầu tư thường quan tâm đồng thời đến quyết định, biên bản họp, dự báo kinh tế và phát biểu của các quan chức.

Không chỉ là mức lãi suất danh nghĩa

Để đánh giá sức hấp dẫn của một đồng tiền, thị trường còn quan tâm đến lãi suất thực, tức lãi suất sau khi tính đến kỳ vọng lạm phát. Một quốc gia có lãi suất danh nghĩa cao nhưng lạm phát cũng cao chưa chắc tạo ra lợi suất thực hấp dẫn. Ngoài ra, nhà đầu tư phải cân nhắc rủi ro tỷ giá, chất lượng tài sản, thanh khoản của thị trường và triển vọng tăng trưởng.

Chênh lệch lãi suất vì thế chỉ là một phần của câu chuyện. Dòng vốn có thể tiếp tục chảy vào một thị trường có lãi suất thấp nếu nền kinh tế được xem là ổn định, hệ thống tài chính có độ tin cậy cao hoặc đồng tiền được sử dụng rộng rãi trong thương mại và dự trữ. Đây là lý do các mô hình dự báo tỷ giá thường cho kết quả khác nhau khi sử dụng cùng một bộ dữ liệu.

Đồng USD và giá dầu: mối quan hệ phổ biến nhưng không đơn giản

Dầu thô quốc tế thường được báo giá bằng USD. Khi đồng USD tăng giá so với các đồng tiền khác, người mua sử dụng những đồng tiền đó phải bỏ ra nhiều hơn để mua cùng một lượng dầu, nếu giá dầu tính theo USD không đổi. Về lý thuyết, điều này có thể làm giảm sức mua và gây sức ép lên nhu cầu. Tuy nhiên, mức độ tác động phụ thuộc vào tăng trưởng kinh tế, chính sách trợ giá, cơ cấu tiêu thụ năng lượng và khả năng chuyển chi phí vào giá bán.

Ở chiều ngược lại, giá dầu tăng có thể tạo ra nhu cầu USD tại những quốc gia nhập khẩu năng lượng, bởi doanh nghiệp và nhà nhập khẩu cần mua USD để thanh toán. Các nước xuất khẩu dầu có thể nhận được nhiều doanh thu bằng USD hơn, nhưng cách họ chuyển đổi, tiết kiệm hoặc đầu tư nguồn thu đó sẽ quyết định tác động ròng lên thị trường ngoại hối.

Mối quan hệ giữa USD và dầu cũng có thể bị lấn át bởi yếu tố nguồn cung. Một sự gián đoạn sản xuất hoặc vận chuyển có khả năng đẩy giá dầu tăng ngay cả khi USD mạnh. Trong tình huống đó, thị trường có thể đồng thời tìm đến USD như tài sản an toàn, đặc biệt nếu nhà đầu tư lo ngại sự kiện địa chính trị ảnh hưởng đến tăng trưởng toàn cầu. Khi ấy, dầu và USD cùng tăng, trái với mối quan hệ nghịch thường được nhắc đến.

Giá dầu truyền dẫn vào lạm phát

Năng lượng tác động đến nền kinh tế qua hai kênh. Kênh trực tiếp là giá xăng, dầu diesel, khí đốt và các sản phẩm liên quan. Kênh gián tiếp đi qua chi phí vận tải, sản xuất, điện, phân bón và phân phối. Doanh nghiệp có thể hấp thụ một phần chi phí trong biên lợi nhuận, chuyển một phần sang người tiêu dùng hoặc cắt giảm sản lượng.

Tác động cuối cùng phụ thuộc vào thời gian giá dầu duy trì ở mức cao. Một đợt tăng ngắn có thể làm chỉ số giá biến động nhưng chưa chắc thay đổi kỳ vọng lạm phát dài hạn. Nếu giá năng lượng cao kéo dài, tiền lương, giá dịch vụ và quyết định đầu tư có thể bị ảnh hưởng. Ngân hàng trung ương khi đó phải cân nhắc nguy cơ lạm phát lan rộng với rủi ro làm suy yếu tăng trưởng khi duy trì lãi suất cao.

Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, trong các phân tích về thị trường dầu, thường tách biệt các yếu tố cung, cầu, tồn kho và hoạt động lọc dầu khi đánh giá giá dầu. Cách tiếp cận này cho thấy không nên giải thích mọi biến động giá chỉ bằng tỷ giá hoặc chính sách tiền tệ.

Doanh nghiệp chịu tác động qua nhiều lớp chi phí

Đối với doanh nghiệp nhập khẩu, tỷ giá và giá dầu có thể tạo ra tác động cộng hưởng. Nếu đồng nội tệ yếu đi, chi phí thanh toán bằng USD tăng. Nếu giá dầu cũng tăng, chi phí nguyên liệu hoặc vận chuyển tiếp tục bị đẩy lên. Doanh nghiệp có thể phải điều chỉnh giá bán, tìm nhà cung cấp khác, thay đổi lịch nhập hàng hoặc sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro.

Những ngành sử dụng nhiều nhiên liệu thường nhạy cảm với giá dầu, gồm vận tải, hàng không, logistics, đánh bắt, sản xuất vật liệu và một số ngành công nghiệp nặng. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng không giống nhau. Một doanh nghiệp có hợp đồng mua nhiên liệu dài hạn, khả năng chuyển chi phí vào giá bán hoặc doanh thu bằng ngoại tệ sẽ có vị thế khác với doanh nghiệp chỉ bán hàng trong nước nhưng nhập khẩu đầu vào.

Doanh nghiệp xuất khẩu có thể được hưởng lợi từ việc đồng nội tệ giảm giá nếu doanh thu chủ yếu bằng ngoại tệ và chi phí trong nước chiếm tỷ trọng lớn. Nhưng lợi thế này không tự động chuyển thành lợi nhuận cao hơn. Giá nguyên liệu nhập khẩu, chi phí vận chuyển, lãi vay ngoại tệ và mức độ cạnh tranh trên thị trường quốc tế đều cần được tính đến.

Rủi ro tỷ giá không chỉ xuất hiện khi tỷ giá tăng mạnh

Biến động hai chiều cũng có thể gây khó khăn. Một nhà nhập khẩu ký hợp đồng khi tỷ giá thấp nhưng thanh toán vào thời điểm đồng USD tăng sẽ chịu chi phí cao hơn dự tính. Ngược lại, một nhà xuất khẩu có thể bị giảm doanh thu quy đổi nếu đồng nội tệ tăng giá trước thời điểm nhận tiền. Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là dự báo tỷ giá sẽ tăng hay giảm mà còn là xác định thời điểm phát sinh dòng tiền và mức độ doanh nghiệp có thể chịu biến động.

Các công cụ như hợp đồng kỳ hạn, quyền chọn hoặc hoán đổi có thể giúp doanh nghiệp quản lý rủi ro, nhưng không loại bỏ hoàn toàn chi phí và rủi ro. Việc sử dụng công cụ phái sinh cần gắn với dòng tiền thực, hạn mức rủi ro và năng lực quản trị. Phòng ngừa quá ít khiến doanh nghiệp dễ bị tác động bởi biến động bất lợi; phòng ngừa quá nhiều có thể làm mất cơ hội hưởng lợi khi thị trường đi theo hướng thuận lợi.

Nhà đầu tư cần đọc dữ liệu theo một chuỗi nguyên nhân

Đối với thị trường tài chính, việc quan sát riêng DXY, giá dầu hoặc lợi suất trái phiếu Mỹ thường không đủ. Một cách tiếp cận thận trọng là đặt các dữ liệu trong cùng một chuỗi câu hỏi: nền kinh tế đang tăng tốc hay chậm lại, lạm phát đến từ cầu hay cung, ngân hàng trung ương đang ưu tiên ổn định giá hay hỗ trợ tăng trưởng, và biến động hàng hóa xuất phát từ nhu cầu hay gián đoạn nguồn cung?

Nếu lợi suất trái phiếu Mỹ tăng vì kỳ vọng tăng trưởng tốt hơn, đồng USD có thể được hỗ trợ, trong khi cổ phiếu chu kỳ và hàng hóa cũng có thể hưởng lợi từ triển vọng nhu cầu. Nếu lợi suất tăng vì lo ngại lạm phát, tác động lên cổ phiếu và dầu có thể khác. Nếu lợi suất tăng mạnh do rủi ro tài khóa hoặc thanh khoản, phản ứng của các tài sản rủi ro lại có thể tiêu cực hơn.

Thông tin từ ngân hàng trung ương cần được đọc cùng dữ liệu kinh tế. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ có nhiệm vụ thúc đẩy việc làm tối đa và ổn định giá cả; Ngân hàng Trung ương châu Âu tập trung vào mục tiêu ổn định giá trong khuôn khổ của mình. Tuy nhiên, mục tiêu chính sách không cho biết trước hướng đi của tỷ giá. Thị trường còn phải đánh giá triển vọng tăng trưởng, tài chính công, hệ thống ngân hàng và phản ứng của các nền kinh tế khác.

Những chỉ báo nên theo dõi

Để có bức tranh đầy đủ hơn, nhà đầu tư và doanh nghiệp có thể theo dõi nhóm chỉ báo gồm quyết định lãi suất, lợi suất trái phiếu, lạm phát, việc làm, hoạt động sản xuất, tồn kho dầu, sản lượng và nhu cầu vận tải. Với Việt Nam, tỷ giá còn chịu ảnh hưởng của cán cân thương mại, dòng vốn đầu tư, nhu cầu ngoại tệ theo mùa vụ và điều hành của Ngân hàng Nhà nước.

Không phải chỉ báo nào cũng có tác động ngay lập tức. Dữ liệu việc làm có thể thay đổi kỳ vọng lãi suất, nhưng tác động đến tỷ giá còn phụ thuộc vào phản ứng của lợi suất và khẩu vị rủi ro. Tồn kho dầu giảm có thể hỗ trợ giá dầu, song ảnh hưởng có thể bị hạn chế nếu nhu cầu toàn cầu suy yếu. Cách đọc phù hợp là xem dữ liệu mới có làm thay đổi câu chuyện chung hay chỉ tạo ra một dao động ngắn hạn.

Triển vọng phụ thuộc vào sự tương tác giữa cung, cầu và chính sách

Không có quy tắc cố định cho mọi giai đoạn rằng USD mạnh sẽ khiến dầu giảm, hay lãi suất cao chắc chắn làm đồng tiền tăng. Các quan hệ này thay đổi khi nguyên nhân ban đầu thay đổi. Một nền kinh tế tăng trưởng mạnh có thể khiến lãi suất và đồng tiền tăng, đồng thời thúc đẩy nhu cầu dầu. Một cú sốc nguồn cung có thể khiến dầu tăng nhưng lại làm triển vọng tăng trưởng xấu đi. Một đợt nới lỏng tiền tệ có thể hỗ trợ tài sản rủi ro, nhưng nếu xuất phát từ lo ngại suy giảm kinh tế, phản ứng của thị trường sẽ phức tạp hơn.

Với doanh nghiệp, ưu tiên thực tế là lập các kịch bản thay vì phụ thuộc vào một dự báo duy nhất. Kịch bản có thể bao gồm đồng USD tăng, giá dầu ổn định; USD tăng cùng giá dầu tăng; hoặc giá dầu giảm do nhu cầu yếu nhưng tỷ giá biến động vì dòng vốn. Mỗi kịch bản nên gắn với các ngưỡng hành động cụ thể về giá bán, tồn kho, thời điểm thanh toán và tỷ lệ phòng ngừa.

Với nhà đầu tư cá nhân, việc phân biệt dữ kiện với diễn giải cũng quan trọng không kém. Giá dầu, tỷ giá và lãi suất là những thị trường có thanh khoản lớn nhưng vẫn chịu ảnh hưởng của tin tức bất ngờ. Một biến động trong ngày không đủ để khẳng định xu hướng dài hạn. Quyết định cần dựa trên mục tiêu, thời hạn đầu tư và khả năng chịu rủi ro, thay vì chỉ dựa vào một tiêu đề hoặc một chỉ báo đơn lẻ.

Tỷ giá, lãi suất và giá dầu vì thế nên được xem như ba mắt xích của cùng một hệ thống kinh tế toàn cầu. Lãi suất ảnh hưởng đến dòng vốn và sức mạnh đồng tiền; tỷ giá thay đổi chi phí của hàng hóa quốc tế; còn giá dầu tác động trở lại lên lạm phát, tăng trưởng và chính sách tiền tệ. Hiểu được các kênh truyền dẫn này không giúp dự đoán chính xác mọi phiên giao dịch, nhưng giúp doanh nghiệp và nhà đầu tư đánh giá rủi ro có hệ thống hơn, đặc biệt trong những giai đoạn thị trường bị chi phối bởi nhiều cú sốc cùng lúc.