Vì sao chênh lệch lãi suất có thể làm USD biến động so với VND?

Tỷ giá USD/VND thường được nhắc đến cùng những quyết định lãi suất của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Nếu lãi suất tại Mỹ tăng hoặc được duy trì ở mức cao trong thời gian dài, đồng USD có thể nhận được sự hỗ trợ từ dòng vốn tìm kiếm lợi suất. Ở chiều ngược lại, kỳ vọng Fed nới lỏng chính sách thường làm giảm sức hấp dẫn tương đối của tài sản định giá bằng USD.

Tuy nhiên, chênh lệch lãi suất không phải là chiếc đồng hồ đo tỷ giá theo một chiều cố định. USD/VND còn chịu tác động của lạm phát, cán cân thương mại, dòng vốn đầu tư, nhu cầu ngoại tệ của doanh nghiệp, biến động trên thị trường tài chính quốc tế và cách cơ quan quản lý điều hành thị trường ngoại hối. Vì vậy, việc chỉ nhìn vào một lần điều chỉnh lãi suất để dự báo tỷ giá có thể dẫn đến kết luận thiếu toàn diện.

Chênh lệch lãi suất tác động đến tỷ giá qua kênh nào?

Về cơ bản, lãi suất ảnh hưởng đến tỷ giá thông qua quyết định phân bổ vốn. Nhà đầu tư thường so sánh lợi suất kỳ vọng giữa các thị trường, đồng thời cân nhắc rủi ro tỷ giá, rủi ro tín dụng và khả năng chuyển đổi vốn. Nếu lãi suất tài sản bằng USD tăng tương đối so với tài sản bằng VND, nhu cầu nắm giữ USD có thể tăng lên. Khi các yếu tố khác không thay đổi, áp lực này có thể khiến USD lên giá so với VND.

Cơ chế trên thường rõ hơn trong những giai đoạn thị trường quốc tế biến động mạnh. Trong bối cảnh nhà đầu tư ưu tiên thanh khoản và các tài sản được xem là an toàn hơn, đồng USD có thể được mua vào không chỉ vì lãi suất Mỹ cao mà còn vì vai trò của USD trong hệ thống tài chính toàn cầu. Khi ấy, tỷ giá tại các nền kinh tế mới nổi có thể chịu áp lực ngay cả khi các yếu tố nội tại chưa thay đổi đáng kể.

Lãi suất danh nghĩa chưa phản ánh toàn bộ sức hấp dẫn của đồng tiền

So sánh lãi suất danh nghĩa là chưa đủ. Nhà đầu tư còn quan tâm đến lãi suất thực, tức mức lãi suất sau khi tính đến kỳ vọng lạm phát. Một thị trường có lãi suất danh nghĩa cao nhưng lạm phát cũng cao chưa chắc tạo ra lợi suất thực hấp dẫn. Tương tự, việc Fed giữ lãi suất cao có thể không làm USD tăng mạnh nếu thị trường tin rằng lạm phát Mỹ sẽ giảm nhanh và chính sách tiền tệ sẽ sớm chuyển sang nới lỏng.

Kỳ vọng vì thế có vai trò đặc biệt quan trọng. Tỷ giá thường phản ứng trước khi một ngân hàng trung ương chính thức thay đổi lãi suất, bởi thị trường liên tục điều chỉnh theo dữ liệu lạm phát, việc làm, tăng trưởng và phát biểu của các quan chức chính sách. Nếu quyết định thực tế đã được dự đoán từ trước, phản ứng của tỷ giá có thể hạn chế. Trái lại, một thông điệp bất ngờ về triển vọng lãi suất có thể tạo ra biến động lớn.

Fed và USD: thị trường quan tâm đến cả đường đi chính sách

Fed điều hành chính sách tiền tệ chủ yếu thông qua mục tiêu lãi suất quỹ liên bang, hoạt động thị trường mở và các công cụ liên quan. Mỗi quyết định của Ủy ban Thị trường Mở Liên bang (FOMC) không chỉ cho biết lãi suất hiện tại mà còn cung cấp manh mối về đánh giá của ngân hàng trung ương đối với lạm phát, thị trường lao động và tăng trưởng kinh tế.

Trên thị trường ngoại hối, câu hỏi quan trọng không chỉ là Fed tăng hay giảm lãi suất. Nhà đầu tư còn theo dõi tốc độ điều chỉnh, thời gian duy trì chính sách, quy mô thu hẹp hoặc mở rộng bảng cân đối kế toán và mức độ khác biệt giữa thông điệp của Fed với kỳ vọng trước đó. Một quyết định giữ nguyên lãi suất vẫn có thể khiến USD biến động nếu nội dung đi kèm cho thấy triển vọng chính sách đã thay đổi.

Chỉ số DXY, thường được sử dụng như một thước đo tham chiếu về sức mạnh của USD so với một rổ tiền tệ chủ chốt, có thể hỗ trợ việc nhận diện xu hướng chung của đồng bạc xanh. Tuy nhiên, DXY không phải là tỷ giá USD/VND và không thể thay thế cho việc phân tích cung cầu ngoại tệ tại Việt Nam. USD có thể mạnh lên so với nhiều đồng tiền lớn nhưng diễn biến USD/VND vẫn phụ thuộc vào các điều kiện trong nước.

Vì sao USD/VND không vận động hoàn toàn giống DXY?

USD/VND là tỷ giá giữa USD và VND, trong khi DXY phản ánh USD so với một nhóm tiền tệ quốc tế. Hai chỉ báo có thể cùng chiều trong nhiều thời điểm, nhưng mức độ biến động không nhất thiết giống nhau. Chênh lệch này xuất phát từ đặc điểm của nền kinh tế Việt Nam, cơ chế điều hành tỷ giá và nhu cầu ngoại tệ của các doanh nghiệp.

Việt Nam có nền kinh tế phụ thuộc đáng kể vào hoạt động xuất nhập khẩu. Doanh nghiệp cần USD để thanh toán hàng hóa, dịch vụ, nguyên liệu và nghĩa vụ tài chính quốc tế; trong khi doanh nghiệp xuất khẩu có nguồn thu ngoại tệ cần được chuyển đổi sang VND để phục vụ hoạt động trong nước. Cán cân giữa các nhu cầu này có thể thay đổi theo mùa vụ, giá hàng hóa, chu kỳ đơn hàng và tình hình thương mại toàn cầu.

Ngoài thương mại hàng hóa, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, kiều hối, thu nhập từ dịch vụ và các giao dịch tài chính cũng ảnh hưởng đến cung cầu ngoại tệ. Khi nguồn thu ngoại tệ dồi dào, áp lực lên tỷ giá có thể giảm. Ở chiều ngược lại, nhu cầu nhập khẩu tăng hoặc dòng vốn quốc tế rút khỏi các thị trường mới nổi có thể làm nhu cầu USD tăng lên.

Vai trò của Ngân hàng Nhà nước

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam điều hành chính sách tiền tệ và quản lý thị trường ngoại hối trong khuôn khổ pháp luật hiện hành. Cơ chế tỷ giá của Việt Nam không phải là tỷ giá cố định tuyệt đối, cũng không hoàn toàn thả nổi theo cung cầu tức thời. Tỷ giá trung tâm và diễn biến trên thị trường là những yếu tố được theo dõi trong quá trình điều hành, cùng với mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và hỗ trợ hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Trong thực tế, cơ quan quản lý có thể sử dụng nhiều công cụ khác nhau để điều tiết thanh khoản tiền đồng và ngoại tệ. Tác động của từng công cụ phụ thuộc vào điều kiện thị trường tại thời điểm đó. Vì vậy, cùng một mức thay đổi của lãi suất Mỹ nhưng phản ứng của USD/VND có thể khác nhau giữa các giai đoạn.

Việc điều hành cũng phải cân nhắc mối quan hệ giữa ổn định tỷ giá và các mục tiêu kinh tế khác. Lãi suất trong nước quá thấp so với bên ngoài có thể làm giảm sức hấp dẫn của tài sản bằng VND trong một số thời điểm, nhưng việc nâng lãi suất quá nhanh lại có thể làm tăng chi phí vốn của doanh nghiệp và ảnh hưởng đến nhu cầu tín dụng. Đây là bài toán cân bằng, không phải lựa chọn đơn giản giữa tỷ giá và lãi suất.

Các yếu tố có thể làm thay đổi hướng tác động

Chênh lệch lãi suất chỉ là một phần của bức tranh tỷ giá. Một số yếu tố khác có thể làm suy yếu hoặc đảo ngược tác động của nó.

Lạm phát và kỳ vọng lạm phát

Nếu lạm phát tại Mỹ tăng cao, Fed có thể duy trì chính sách thắt chặt lâu hơn. Điều này thường hỗ trợ lợi suất tài sản bằng USD. Nhưng nếu lạm phát tăng do cú sốc làm suy yếu tăng trưởng, thị trường có thể đánh giá lại triển vọng kinh tế Mỹ và phản ứng của USD sẽ phức tạp hơn.

Tại Việt Nam, lạm phát cũng ảnh hưởng đến sức mua của VND và định hướng điều hành chính sách. Một môi trường lạm phát ổn định góp phần củng cố niềm tin vào đồng nội tệ, trong khi kỳ vọng giá cả tăng nhanh có thể tác động đến quyết định nắm giữ ngoại tệ và tài sản.

Cán cân thương mại và nhu cầu thanh toán

Khi hoạt động nhập khẩu tăng nhanh, nhu cầu thanh toán bằng USD của doanh nghiệp có thể gia tăng. Nếu nguồn thu xuất khẩu, đầu tư và các khoản thu ngoại tệ khác không tăng tương ứng, thị trường có thể xuất hiện áp lực lên tỷ giá. Ngược lại, tăng trưởng xuất khẩu hoặc dòng thu ngoại tệ ổn định có thể hỗ trợ nguồn cung USD.

Không nên đánh giá cán cân thương mại chỉ qua một tháng riêng lẻ. Hoạt động thanh toán của doanh nghiệp có độ trễ, trong khi nhiều ngành có tính mùa vụ. Số liệu thương mại cũng cần được đặt cạnh diễn biến nhập khẩu máy móc, nguyên liệu và triển vọng đơn hàng, thay vì chỉ nhìn vào một con số thặng dư hoặc thâm hụt.

Tâm lý né tránh rủi ro trên thị trường quốc tế

Những giai đoạn bất ổn địa chính trị, căng thẳng tài chính hoặc lo ngại suy giảm kinh tế có thể thúc đẩy nhu cầu đối với USD. Khi đó, tỷ giá có thể chịu tác động từ dòng vốn phòng thủ ngay cả khi chênh lệch lãi suất không thay đổi nhiều.

Ngược lại, tâm lý tích cực trên thị trường toàn cầu có thể khuyến khích dòng vốn tìm đến các tài sản rủi ro hơn, trong đó có cổ phiếu và trái phiếu tại các nền kinh tế mới nổi. Khi dòng vốn cải thiện, áp lực tăng giá của USD so với tiền tệ địa phương có thể giảm, nhưng mức độ tác động còn tùy chất lượng dòng vốn và khả năng duy trì của xu hướng.

Tác động đến doanh nghiệp và người dân

Biến động USD/VND ảnh hưởng khác nhau giữa các nhóm doanh nghiệp. Doanh nghiệp nhập khẩu nguyên liệu hoặc máy móc thường chịu tác động khi chi phí thanh toán bằng USD tăng. Nếu không thể điều chỉnh giá bán tương ứng, biên lợi nhuận có thể bị thu hẹp. Các ngành sử dụng nhiều nhiên liệu, nguyên liệu nhập khẩu hoặc có nghĩa vụ vay ngoại tệ cần đặc biệt chú ý đến rủi ro này.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp xuất khẩu có doanh thu bằng USD có thể được hưởng lợi khi quy đổi doanh thu sang VND, tùy thuộc cơ cấu chi phí và chính sách phòng ngừa rủi ro. Một doanh nghiệp vừa xuất khẩu vừa nhập khẩu có thể không hưởng lợi hoàn toàn từ tỷ giá tăng, bởi nguồn thu và chi phí ngoại tệ có thể bù trừ lẫn nhau.

Doanh nghiệp có khoản vay bằng USD cũng phải quan tâm đến cả chi phí lãi vay và biến động tỷ giá. Nếu VND giảm giá so với USD, nghĩa vụ trả nợ khi quy đổi sang VND có thể tăng. Vì thế, quyết định vay ngoại tệ cần dựa trên khả năng tạo doanh thu bằng ngoại tệ, thời hạn khoản vay và công cụ phòng ngừa phù hợp, thay vì chỉ dựa vào mức lãi suất thấp hơn khoản vay bằng VND.

Đối với người dân, tỷ giá có thể ảnh hưởng đến chi phí du học, du lịch, mua hàng nhập khẩu và các khoản thanh toán quốc tế. Tuy nhiên, việc mua hoặc nắm giữ USD chỉ vì lo ngại tỷ giá tăng cũng có rủi ro, bởi diễn biến tiền tệ không đi theo một đường thẳng và chênh lệch mua bán có thể làm giảm hiệu quả giao dịch ngắn hạn.

Cách theo dõi tỷ giá một cách thận trọng

Thay vì chỉ theo dõi một quyết định lãi suất, nhà đầu tư và doanh nghiệp nên xem xét đồng thời nhiều nhóm dữ liệu. Những thông tin quan trọng gồm thông điệp của Fed và Ngân hàng Nhà nước, diễn biến lạm phát, thị trường lao động Mỹ, lợi suất trái phiếu, chỉ số DXY, cán cân thương mại, dòng vốn và thanh khoản ngoại tệ trong nước.

Cũng cần phân biệt giữa tỷ giá niêm yết, tỷ giá giao dịch trên thị trường liên ngân hàng và tỷ giá mà khách hàng thực tế phải trả tại ngân hàng hoặc tổ chức cung ứng dịch vụ. Mỗi loại tỷ giá phục vụ một mục đích khác nhau. Việc sử dụng dữ liệu không cùng thời điểm hoặc không cùng phương pháp có thể tạo ra nhận định sai về mức độ biến động.

Đối với doanh nghiệp, quản trị rủi ro nên bắt đầu từ việc lập bảng dòng tiền ngoại tệ theo từng kỳ hạn. Doanh nghiệp có thể cân nhắc các biện pháp phòng ngừa được ngân hàng cung cấp, nhưng cần hiểu rõ chi phí, điều kiện thực hiện và rủi ro phát sinh trước khi ký hợp đồng. Một kế hoạch phòng ngừa hiệu quả không nhằm dự đoán chính xác mọi biến động mà nhằm giảm tác động của những biến động bất lợi đến dòng tiền.

Về triển vọng, hướng đi của USD/VND sẽ tiếp tục phụ thuộc vào sự kết hợp giữa chính sách tiền tệ của Mỹ, điều kiện kinh tế Việt Nam và tâm lý trên thị trường quốc tế. Chênh lệch lãi suất có thể tạo ra lực đẩy đáng kể, nhưng không đủ để giải thích mọi biến động. Cách tiếp cận phù hợp hơn là đặt lãi suất trong mối quan hệ với lạm phát, dòng vốn, thương mại và mục tiêu điều hành tỷ giá. Khi những yếu tố này được theo dõi cùng nhau, đánh giá về thị trường tiền tệ sẽ có cơ sở hơn và hạn chế nguy cơ phản ứng theo một tín hiệu đơn lẻ.