Phân loại phế liệu tại nguồn: mắt xích quyết định hiệu quả tái chế

Trong chuỗi xử lý chất thải, khâu phân loại thường diễn ra trước khi phế liệu được thu gom, ép kiện, vận chuyển hoặc đưa vào nhà máy tái chế. Đây cũng là công đoạn dễ bị xem nhẹ nhất. Một chai nhựa, lon kim loại hay thùng carton chỉ thực sự trở thành nguyên liệu thứ cấp khi được tách khỏi rác hữu cơ, hóa chất, đất cát và những vật liệu không tương thích. Nếu bị trộn lẫn ngay từ đầu, giá trị của cả dòng phế liệu có thể giảm xuống, trong khi chi phí làm sạch và xử lý lại tăng lên.

Vấn đề này không chỉ liên quan đến hoạt động mua bán phế liệu. Nó gắn với năng lực quản lý chất thải, hiệu quả sản xuất, mục tiêu giảm phát thải và quá trình hình thành kinh tế tuần hoàn. Các báo cáo quốc tế về chất thải và nhựa đều cho thấy lượng vật liệu bị loại bỏ đang tạo sức ép ngày càng lớn lên hạ tầng thu gom, bãi chôn lấp và hệ thống tái chế. Trong bối cảnh đó, phân loại tại nguồn là một giải pháp tương đối đơn giản về nguyên tắc nhưng đòi hỏi sự phối hợp liên tục giữa hộ gia đình, doanh nghiệp, đơn vị thu gom và cơ sở xử lý.

Vì sao phế liệu bị trộn lẫn lại mất giá trị?

Phế liệu không phải là một nhóm vật chất đồng nhất. Kim loại đen, kim loại màu, nhựa PET, nhựa HDPE, giấy carton, thủy tinh và thiết bị điện tử có đặc tính khác nhau, cần quy trình thu hồi khác nhau và được tiêu thụ trong những thị trường khác nhau. Khi các loại vật liệu này bị trộn lẫn, đơn vị thu gom phải bỏ thêm công đoạn phân tách. Với dòng phế liệu ướt hoặc đã nhiễm bẩn, việc phân loại có thể trở nên khó khăn hơn nhiều.

Độ ẩm là một yếu tố dễ nhận thấy. Giấy và carton ngấm nước nhanh chóng mất độ bền, dễ mốc và khó đưa vào sản xuất giấy tái chế. Thực phẩm còn sót lại trong bao bì nhựa làm tăng nhu cầu rửa, đồng thời tạo mùi và nước thải. Kim loại lẫn trong vật liệu xây dựng có thể bị phủ đất, vữa hoặc sơn. Các thiết bị điện tử lại có thể chứa những bộ phận cần tháo dỡ và xử lý riêng, không nên đưa chung vào dòng phế liệu thông thường.

Về mặt kinh tế, sự lẫn tạp làm tăng chi phí nhân công, điện, nước, vận chuyển và xử lý phần loại bỏ. Đơn vị thu gom cũng phải chịu rủi ro cao hơn khi không biết chính xác thành phần của lô hàng. Trong nhiều trường hợp, vật liệu có thể tái chế về lý thuyết nhưng không còn phù hợp với yêu cầu của nhà máy do chất lượng không ổn định.

Đây là lý do giá phế liệu trên thị trường thường không chỉ phụ thuộc vào tên gọi của vật liệu. Cùng là nhựa, nhưng nhựa đã phân loại theo chủng loại, ít tạp chất và được ép kiện sẽ có điều kiện giao dịch khác với nhựa trộn, bẩn hoặc lẫn nhiều vật liệu khác. Tương tự, giấy carton khô, sạch thường dễ đưa vào chuỗi tái chế hơn giấy đã ngấm nước hoặc dính dầu mỡ. Giá cụ thể thay đổi theo khu vực, khối lượng, chất lượng, chi phí vận chuyển và nhu cầu của từng cơ sở thu mua; vì vậy không nên áp dụng một mức giá chung cho mọi loại phế liệu.

Phân loại tại nguồn cần bắt đầu từ đâu?

Phân loại tại nguồn không nhất thiết phải bắt đầu bằng một hệ thống phức tạp. Điều quan trọng trước hết là xác định các dòng vật liệu có thể thu hồi và tách chúng khỏi rác còn lại. Với hộ gia đình, cách tiếp cận thực tế là giữ riêng giấy và carton khô, chai lọ nhựa, lon kim loại, thủy tinh, rác hữu cơ và nhóm chất thải cần xử lý đặc biệt.

Nhận diện vật liệu trước khi bỏ đi

Không phải mọi sản phẩm có hình thức giống nhau đều được xử lý theo cùng một cách. Bao bì nhiều lớp, sản phẩm làm từ nhiều loại nhựa, hộp đựng đã dính dầu mỡ và các vật dụng có linh kiện điện tử có thể cần hướng dẫn riêng. Người phân loại nên kiểm tra nhãn vật liệu nếu có, làm rỗng bao bì và tách những bộ phận khác chất liệu khi việc này có thể thực hiện an toàn.

Với chai nhựa hoặc lon, việc đổ hết phần chất lỏng còn lại và giữ vật liệu tương đối khô giúp giảm nhiễm bẩn trong quá trình lưu trữ. Với carton, nên gấp gọn và tránh để cạnh rác hữu cơ. Thủy tinh cần được chứa trong bao bì chắc chắn để hạn chế nguy cơ gây thương tích cho người thu gom. Pin, bóng đèn, bình xịt, dầu nhớt và thiết bị điện tử không nên bỏ chung với giấy, nhựa hoặc kim loại thông thường.

Tách vật liệu có giá trị khỏi nhóm cần xử lý riêng

Một hệ thống phân loại hiệu quả thường không chỉ có hai nhóm “tái chế được” và “không tái chế được”. Cách chia này quá rộng và có thể gây nhầm lẫn. Trong thực tế, có thể hình thành các nhóm riêng cho giấy, nhựa, kim loại, thủy tinh, chất hữu cơ và chất thải đặc biệt. Tùy năng lực thu gom của địa phương hoặc doanh nghiệp, một số nhóm có thể tiếp tục được chia nhỏ.

Việc chia thành nhiều nhóm chỉ có ý nghĩa khi phía sau có đơn vị tiếp nhận tương ứng. Nếu người dân phân loại nhưng toàn bộ vật liệu sau đó lại bị trộn chung, niềm tin vào chương trình sẽ suy giảm. Do đó, hướng dẫn phân loại cần đi kèm lịch thu gom, điểm tiếp nhận và thông tin rõ ràng về cách xử lý từng nhóm.

Những vật liệu nào có tiềm năng thu hồi cao?

Kim loại thường có lợi thế vì có thể được nấu luyện để tạo ra vật liệu mới, dù quá trình này vẫn cần năng lượng và phải kiểm soát tạp chất. Sắt thép có thể được tách bằng nam châm trong một số dây chuyền. Nhôm và đồng có giá trị vật liệu cao hơn nhiều loại phế liệu khác, nhưng chất lượng lô hàng vẫn phụ thuộc vào mức độ sạch và khả năng phân loại.

Giấy và carton là dòng phế liệu phổ biến trong hộ gia đình, văn phòng, cửa hàng và nhà máy. Tuy nhiên, giấy tái chế không thể duy trì chất lượng vô hạn vì sợi giấy bị ngắn dần sau các chu kỳ xử lý. Giấy có lớp phủ, giấy dính dầu mỡ hoặc giấy bị ướt có thể làm giảm hiệu quả của quá trình thu hồi. Vì vậy, thu gom giấy khô và tách khỏi chất thải hữu cơ có ý nghĩa trực tiếp đối với chất lượng nguyên liệu.

Nhựa là nhóm phức tạp hơn. Các loại nhựa khác nhau có tính chất nóng chảy và ứng dụng khác nhau. Nhựa PET từ chai đồ uống, nhựa HDPE từ một số loại chai lọ và nhiều loại bao bì khác không nên mặc nhiên gom thành một dòng duy nhất. Báo cáo Global Plastics Outlook của OECD cho biết lượng rác thải nhựa toàn cầu đã tăng mạnh trong giai đoạn được nghiên cứu, trong khi tỷ lệ nhựa được tái chế vẫn ở mức thấp so với tổng lượng phát sinh. Báo cáo này cũng nhấn mạnh vai trò của thiết kế sản phẩm, hệ thống thu gom và thị trường vật liệu tái chế trong việc cải thiện kết quả.

Thủy tinh có thể được tái chế, nhưng cần lưu ý sự khác biệt giữa các loại thủy tinh và nguy cơ lẫn gốm sứ, đá hoặc vật liệu chịu nhiệt. Những tạp chất này có thể ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm mới. Đối với thiết bị điện tử, giá trị thu hồi có thể đến từ kim loại và linh kiện, nhưng quá trình tháo dỡ phải được thực hiện tại cơ sở phù hợp để hạn chế phát tán chất nguy hại.

Công nghệ giúp nâng chất lượng phế liệu ra sao?

Ở quy mô nhỏ, phân loại chủ yếu dựa vào nhận diện và thao tác thủ công. Tại các trung tâm trung chuyển hoặc nhà máy, dây chuyền có thể sử dụng băng tải, sàng, nam châm, dòng điện xoáy, thiết bị ép kiện và hệ thống nhận diện quang học. Mỗi công nghệ giải quyết một nhóm vấn đề riêng, không thể thay thế hoàn toàn khâu phân loại ban đầu.

Nam châm phù hợp với việc tách một số vật liệu sắt từ. Thiết bị dùng dòng điện xoáy có thể hỗ trợ phân tách một số kim loại màu. Máy sàng giúp chia vật liệu theo kích thước, còn hệ thống quang học có thể nhận diện một số loại nhựa hoặc màu sắc trong điều kiện được hiệu chỉnh phù hợp. Sau khi tách, vật liệu thường được ép kiện hoặc nghiền để thuận tiện cho vận chuyển và chế biến.

Tự động hóa có thể nâng năng suất và giảm mức độ phụ thuộc vào thao tác thủ công, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào chất lượng đầu vào. Một dòng rác quá ẩm, quá nhiều tạp chất hoặc có vật thể bất thường sẽ làm giảm độ chính xác của thiết bị. Vì thế, công nghệ phân loại không phải lý do để bỏ qua việc tách rác tại nguồn. Ngược lại, vật liệu được phân loại sơ bộ tốt sẽ giúp dây chuyền hoạt động ổn định hơn.

Trong tái chế nhựa, tái chế cơ học thường bao gồm các bước như phân loại, nghiền, rửa, sấy và tạo hạt. Phương án này có thể phù hợp với những dòng nhựa có thành phần tương đối ổn định. Một số công nghệ tái chế hóa học hướng đến việc chuyển nhựa về các hóa chất hoặc nguyên liệu trung gian, nhưng chi phí, yêu cầu năng lượng, chất lượng đầu vào và khả năng kiểm soát phát thải cần được đánh giá cụ thể. Không nên coi một công nghệ là giải pháp chung cho mọi loại nhựa.

Thị trường phế liệu cần minh bạch hơn

Hoạt động thu mua phế liệu thường diễn ra qua nhiều tầng: người phát sinh chất thải, người thu gom, điểm tập kết, cơ sở phân loại, đơn vị vận chuyển và nhà máy tái chế. Mỗi tầng có vai trò riêng nhưng cũng có thể làm phát sinh chi phí và rủi ro nếu thông tin về chất lượng vật liệu không thống nhất.

Để thị trường vận hành hiệu quả hơn, giao dịch cần dựa trên những tiêu chí có thể kiểm tra như loại vật liệu, độ sạch, tỷ lệ tạp chất, độ ẩm, khối lượng thực nhận và điều kiện giao hàng. Việc công bố giá nên đi kèm phạm vi áp dụng thay vì chỉ đưa ra một con số chung. Người bán cũng cần hiểu rằng giá cao hơn thường gắn với công sức phân loại, làm sạch, đóng gói và khả năng cung cấp ổn định.

Đối với doanh nghiệp, dữ liệu về dòng vật liệu là một phần quan trọng của quản trị môi trường. Doanh nghiệp có thể theo dõi lượng phế liệu phát sinh, tỷ lệ thu hồi, phần bị loại bỏ và nơi tiếp nhận cuối cùng. Những thông tin này hỗ trợ kiểm soát chi phí, giảm thất thoát nguyên liệu và cung cấp cơ sở cho các báo cáo môi trường hoặc ESG. Tuy nhiên, số liệu chỉ có giá trị khi phương pháp cân đo và ghi nhận được duy trì nhất quán.

Vai trò của lực lượng thu gom phi chính thức cũng cần được nhìn nhận thận trọng. Ở nhiều nơi, họ góp phần đưa giấy, kim loại, nhựa và các vật liệu có giá trị ra khỏi dòng rác hỗn hợp. Nhưng điều kiện làm việc, an toàn lao động, tiếp cận thiết bị bảo hộ và khả năng xử lý chất thải nguy hại có thể còn hạn chế. Một hệ thống quản lý chất thải tiến bộ cần tìm cách kết nối, đào tạo và bảo vệ người lao động trong chuỗi thu hồi, thay vì chỉ coi họ là một mắt xích bên ngoài.

Từ phân loại phế liệu đến kinh tế tuần hoàn

Phân loại tại nguồn không tự động biến mọi chất thải thành nguyên liệu mới. Để hình thành một chuỗi tuần hoàn, cần đồng thời có thiết kế sản phẩm phù hợp, hệ thống thu gom đáng tin cậy, công nghệ xử lý đạt yêu cầu và thị trường tiêu thụ vật liệu tái chế. Nếu sản phẩm mới không sử dụng nguyên liệu tái chế hoặc người mua không chấp nhận chất lượng vật liệu thứ cấp, động lực thu hồi sẽ bị hạn chế.

Báo cáo Global Waste Management Outlook 2024 của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc xem quản lý chất thải là vấn đề liên quan đến cả môi trường, sức khỏe, kinh tế và chất lượng đô thị. Báo cáo cũng đặt trọng tâm vào việc giảm phát sinh chất thải, tăng ngăn ngừa, tái sử dụng và tái chế, thay vì chỉ mở rộng năng lực chôn lấp hoặc xử lý phần rác đã phát sinh.

Đối với doanh nghiệp sản xuất, sử dụng phế liệu hoặc nguyên liệu tái chế có thể giúp giảm phụ thuộc vào một phần nguyên liệu nguyên sinh, nhưng không nên mặc nhiên đồng nhất vật liệu tái chế với tác động môi trường bằng không. Hoạt động thu gom, vận chuyển, rửa, nghiền, nấu luyện và tạo hạt đều tiêu thụ năng lượng và có thể phát sinh nước thải, khí thải. Hiệu quả môi trường cần được đánh giá trên toàn bộ vòng đời, không chỉ ở khâu cuối cùng.

Đối với người tiêu dùng, hành động thiết thực nhất là giảm sử dụng sản phẩm không cần thiết, ưu tiên sản phẩm có thể dùng nhiều lần, giữ riêng các dòng phế liệu có khả năng thu hồi và đưa chất thải đặc biệt đến đúng điểm tiếp nhận. Những việc này không giải quyết toàn bộ bài toán, nhưng tạo ra dòng vật liệu đầu vào tốt hơn cho hệ thống tái chế.

Thách thức lớn nhất của phân loại phế liệu không nằm ở việc đặt thêm vài thùng chứa. Đó là xây dựng một chuỗi có trách nhiệm từ thiết kế, tiêu dùng, thu gom đến tái chế; trong đó mỗi bên biết vật liệu được xử lý thế nào và giá trị được tạo ra ở đâu. Khi phế liệu được tách đúng, bảo quản phù hợp và đưa đến cơ sở có năng lực, nó có cơ hội trở lại nền kinh tế thay vì bị chôn lấp hoặc đốt bỏ. Đây là bước nền để thị trường vật liệu tái chế phát triển minh bạch, còn mục tiêu kinh tế tuần hoàn được chuyển từ khẩu hiệu thành hoạt động có thể đo lường.