Trung Đông lại nóng tại sao nơi đây luôn là “điểm gãy” của kinh tế toàn cầu?

Ba kịch bản xung đột và những cơn địa chấn kinh tế toàn cầu

Trung Đông đang một lần nữa trở lại vị trí trung tâm của bàn cờ địa chính trị thế giới. Những động thái quân sự mới nhất của Hoa Kỳ, các chiến dịch ngày càng quyết liệt của Israel trong khu vực, cùng với các tín hiệu bất ổn từ nội bộ Iran – đặc biệt là quyết định đóng cửa không phận theo kịch bản từng được kích hoạt trong cuộc khủng hoảng năm ngoái – đang khiến giới quan sát quốc tế đặt ra câu hỏi lớn: thế giới đang tiến gần tới đâu trên nấc thang leo thang xung đột?

Lịch sử cho thấy, Trung Đông chưa bao giờ chỉ là câu chuyện của bom đạn. Mỗi biến động tại khu vực này đều nhanh chóng lan tỏa ra toàn cầu thông qua các kênh kinh tế, tài chính và năng lượng. Giá dầu, đồng USD và tâm lý rủi ro quốc tế luôn là những “phong vũ biểu” nhạy cảm nhất, phản ánh không chỉ diễn biến hiện tại mà cả nỗi sợ hãi về tương lai.

Nhìn từ quá khứ, có thể phác họa ba kịch bản xung đột chính, với mức độ tác động kinh tế hoàn toàn khác nhau – và Iran chính là đường ranh quyết định mọi kịch bản.

Trung Đông và vai trò “điểm gãy” của kinh tế toàn cầu

Không phải ngẫu nhiên mà mỗi khi Trung Đông nóng lên, thị trường tài chính toàn cầu lập tức phản ứng mạnh. Khu vực này nắm giữ khoảng một phần ba trữ lượng dầu mỏ đã được chứng minh của thế giới và kiểm soát các tuyến vận tải năng lượng mang tính sống còn, đặc biệt là eo biển Hormuz – nơi hơn 20% lượng dầu thương mại toàn cầu phải đi qua mỗi ngày.

Trong nhiều thập kỷ, các cuộc khủng hoảng dầu mỏ lớn đều gắn liền với xung đột Trung Đông. Từ cú sốc dầu những năm 1970, Chiến tranh Vùng Vịnh 1991, cho đến căng thẳng Mỹ – Iran giai đoạn 2018–2020, thị trường luôn học được một bài học cốt lõi: không phải mọi cuộc chiến đều giống nhau, và mức độ tham chiến của Iran sẽ quyết định liệu thế giới chỉ trải qua một cú rung lắc hay phải đối mặt với khủng hoảng mang tính hệ thống.

Kịch bản 1: Xung đột có kiểm soát – Iran đứng sau hậu trường

Trong kịch bản đầu tiên, xung đột chỉ giới hạn giữa Hoa Kỳ, Israel và các lực lượng thân Iran trong khu vực. Tehran tiếp tục duy trì chiến lược quen thuộc: gây ảnh hưởng thông qua các lực lượng ủy nhiệm tại Lebanon, Syria, Iraq hay Yemen, nhưng tránh đối đầu trực tiếp với Mỹ và Israel.

Lịch sử cho thấy đây là mô hình xung đột phổ biến nhất tại Trung Đông trong nhiều thập kỷ qua. Dù căng thẳng gia tăng, thị trường thường nhanh chóng nhận ra rằng rủi ro vẫn nằm trong tầm kiểm soát.

Về kinh tế, phản ứng ban đầu gần như luôn giống nhau. Giá dầu bật tăng mạnh trong những ngày đầu, chủ yếu do tâm lý lo ngại về nguy cơ gián đoạn nguồn cung. Tuy nhiên, khi các dòng dầu vẫn chảy đều qua Hormuz và không có cơ sở hạ tầng năng lượng trọng yếu nào bị phá hủy, đà tăng này thường không bền.

Trên thực tế, trong các xung đột kiểu này, dầu tăng không phải vì thiếu hụt thực sự, mà vì thị trường đang “định giá nỗi sợ”. Khi nỗi sợ giảm dần, giá dầu cũng điều chỉnh theo.

Đồng USD trong kịch bản này thường tăng giá nhẹ nhờ vai trò trú ẩn an toàn, song mức tăng không đủ lớn để gây ra những xáo trộn nghiêm trọng trong hệ thống tài chính toàn cầu. Áp lực lạm phát từ giá năng lượng tăng chỉ mang tính cục bộ và tạm thời, chưa đủ để buộc các ngân hàng trung ương thay đổi định hướng chính sách tiền tệ.

Tổng thể, đây là kịch bản “ồn ào nhưng không đổ vỡ”. Kinh tế toàn cầu chịu ảnh hưởng tâm lý, song không bước vào một chu kỳ khủng hoảng mới. Sau giai đoạn rung lắc, thị trường thường quay trở lại với các yếu tố nền tảng như lãi suất, tăng trưởng và chính sách tiền tệ.

Kịch bản 2: Đối đầu trực tiếp ngắn hạn – Iran bước qua lằn ranh đỏ

Kịch bản thứ hai bắt đầu khi Iran không còn đứng sau hậu trường mà trực tiếp tham chiến, dù chỉ trong thời gian ngắn. Đây chính là thời điểm mà thị trường năng lượng thực sự rung chuyển.

Khác với kịch bản đầu, việc Iran tham chiến trực tiếp lập tức làm dấy lên lo ngại về an ninh nguồn cung. Không cần đến một cuộc chiến kéo dài, chỉ cần các đòn tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng, cảng dầu hoặc các tuyến vận chuyển chiến lược cũng đủ khiến giá dầu tăng vọt.

Lịch sử cho thấy, trong những tình huống như vậy, giá dầu thường phản ứng theo kiểu “sốc”, tăng nhanh trong thời gian rất ngắn. Tuy nhiên, nếu xung đột được kiểm soát và chấm dứt trong vài tuần, thị trường cũng có xu hướng điều chỉnh giảm sau khi đạt đỉnh. Dù vậy, mặt bằng giá mới thường cao hơn trước khủng hoảng, bởi thị trường đã “học cách sợ hãi” nhiều hơn.

Đồng USD trong kịch bản này thường tăng mạnh hơn so với kịch bản một. Dòng vốn toàn cầu rút khỏi các tài sản rủi ro và quay về những nơi được xem là an toàn. Tuy nhiên, sự tăng giá của USD cũng đi kèm một nghịch lý: nếu giá dầu tăng quá nhanh, lạm phát nhập khẩu có thể quay trở lại Mỹ và châu Âu, gây áp lực lên chính sách tiền tệ và làm suy yếu tăng trưởng.

Về mặt kinh tế vĩ mô, kịch bản này đặt các ngân hàng trung ương vào thế tiến thoái lưỡng nan. Thắt chặt tiền tệ để kiềm chế lạm phát sẽ làm tăng nguy cơ suy thoái, trong khi nới lỏng để hỗ trợ tăng trưởng lại có thể khiến lạm phát vượt tầm kiểm soát.

Đây là kịch bản nguy hiểm, song vẫn còn “lối thoát”. Nếu xung đột không kéo dài, thế giới có thể tránh được một cuộc khủng hoảng kinh tế toàn diện, dù cái giá phải trả là sự bất ổn kéo dài trên thị trường tài chính.

Kịch bản 3: Chiến tranh tổng lực – Trung Đông trở thành tâm chấn khủng hoảng toàn cầu

Kịch bản thứ ba, cũng là kịch bản tồi tệ nhất, xảy ra khi xung đột leo thang thành chiến tranh tổng lực giữa Iran, các lực lượng thân Iran với Hoa Kỳ, đồng minh và Israel. Khi đó, Trung Đông không còn là một điểm nóng khu vực, mà trở thành tâm chấn của một cuộc khủng hoảng địa chính trị toàn cầu.

Trong kịch bản này, eo biển Hormuz – huyết mạch của thị trường dầu mỏ – đứng trước nguy cơ bị phong tỏa hoặc gián đoạn nghiêm trọng. Giá dầu khi đó không chỉ tăng, mà có thể vượt khỏi mọi mô hình dự báo thông thường, trở thành một cú sốc mang tính lịch sử.

Dầu mỏ lúc này không còn đơn thuần là hàng hóa, mà trở thành vũ khí địa chính trị. Các quốc gia nhập khẩu năng lượng đối mặt với chi phí tăng vọt, trong khi chuỗi cung ứng toàn cầu bị bóp nghẹt bởi giá vận tải và logistics leo thang.

Đồng USD, trong giai đoạn đầu của kịch bản này, thường tăng rất mạnh nhờ vai trò “vịnh trú bão” của hệ thống tài chính quốc tế. Tuy nhiên, nếu chiến tranh kéo dài, chi phí quân sự khổng lồ, lạm phát cao và suy thoái toàn cầu có thể dần làm xói mòn niềm tin vào USD, đặc biệt nếu Mỹ phải gánh chịu phần lớn chi phí của cuộc xung đột.

Về tổng thể kinh tế, thế giới đứng trước nguy cơ quay lại trạng thái “stagflation” – lạm phát cao đi kèm tăng trưởng thấp – tương tự thập niên 1970. Thị trường chứng khoán toàn cầu lao dốc, dòng vốn tháo chạy khỏi các nền kinh tế mới nổi, thương mại quốc tế suy giảm mạnh.

Đây không chỉ là một cú sốc ngắn hạn, mà có thể là biến cố tái định hình trật tự kinh tế và tài chính toàn cầu trong nhiều năm.

Iran – chìa khóa của mọi kịch bản

Nhìn từ quá khứ đến hiện tại, có thể khẳng định rằng Iran chính là chìa khóa quyết định mọi kịch bản kinh tế tại Trung Đông. Khi Iran đứng ngoài, thị trường rung lắc nhưng vẫn giữ được trật tự. Khi Iran tham chiến ngắn hạn, thế giới đối mặt với cú sốc lớn nhưng còn khả năng kiểm soát. Và khi Iran tham chiến tổng lực, đó không còn là câu chuyện của riêng Trung Đông, mà là phép thử sinh tử đối với kinh tế toàn cầu.

Trong bối cảnh hiện nay, phản ứng của thị trường – đặc biệt là giá dầu và đồng USD – sẽ là tín hiệu sớm cho thấy thế giới đang trượt về kịch bản nào. Lịch sử đã nhiều lần chứng minh: thị trường tài chính thường ngửi thấy mùi chiến tranh trước khi tiếng súng thực sự vang lên.