Đồng bước vào giai đoạn cạnh tranh mới khi nhu cầu điện hóa tăng tốc

Đồng đang giữ vị trí đặc biệt trong quá trình chuyển dịch năng lượng. Kim loại này hiện diện trong dây dẫn điện, máy biến áp, động cơ, hệ thống truyền tải, thiết bị công nghiệp và nhiều sản phẩm công nghệ. Khi các quốc gia mở rộng lưới điện, phát triển năng lượng tái tạo, xe điện và trung tâm dữ liệu, nhu cầu sử dụng đồng có xu hướng gắn chặt hơn với đầu tư hạ tầng và công nghiệp.

Tuy nhiên, câu chuyện của thị trường đồng không chỉ là nhu cầu tăng. Khả năng đưa nguồn cung mới ra thị trường thường cần nhiều năm, trong khi các dự án khai thác phải đối mặt với yêu cầu vốn lớn, thủ tục cấp phép, điều kiện địa chất, rủi ro môi trường và phản ứng của cộng đồng địa phương. Khoảng cách về thời gian giữa quyết định đầu tư và thời điểm mỏ bắt đầu sản xuất khiến thị trường dễ nhạy cảm trước những thay đổi của nhu cầu.

Vì vậy, diễn biến giá đồng trong từng giai đoạn có thể bị chi phối bởi kinh tế vĩ mô, tồn kho và hoạt động đầu cơ, nhưng triển vọng dài hạn lại phụ thuộc vào một vấn đề căn bản hơn: ngành khai khoáng và luyện kim có theo kịp tốc độ điện hóa hay không.

Đồng trở thành mắt xích của quá trình điện hóa

Đồng có độ dẫn điện và dẫn nhiệt cao, dễ gia công, đồng thời có thể tái chế mà không làm mất các đặc tính chủ yếu của vật liệu. Những đặc điểm này khiến đồng được sử dụng rộng rãi trong hệ thống điện dân dụng, công nghiệp và giao thông.

Trong lưới điện, đồng được dùng ở nhiều bộ phận từ cáp, dây dẫn đến máy biến áp và thiết bị phân phối. Các dự án năng lượng tái tạo cũng cần hệ thống truyền tải và kết nối với lưới. Điều đó có nghĩa là việc xây thêm công suất phát điện chưa đủ; nền kinh tế còn phải đầu tư vào hạ tầng đưa điện đến nơi tiêu thụ. Nhu cầu đồng vì thế có thể đến từ cả phía phát điện, truyền tải, phân phối và tiêu dùng cuối cùng.

Xe điện cũng làm thay đổi cơ cấu sử dụng kim loại. Xe điện cần các hệ thống dây dẫn và động cơ điện khác với xe sử dụng động cơ đốt trong. Mức tiêu thụ vật liệu cụ thể thay đổi theo thiết kế, loại phương tiện và cấu hình pin, nhưng quá trình điện hóa giao thông nhìn chung làm tăng vai trò của các kim loại dẫn điện, trong đó có đồng.

Trung tâm dữ liệu là một nguồn nhu cầu mới được thị trường quan tâm. Sự phát triển của điện toán đám mây, trí tuệ nhân tạo và các dịch vụ số kéo theo nhu cầu xây dựng cơ sở hạ tầng máy chủ, hệ thống làm mát và cấp điện. Dù tác động của nhóm nhu cầu này cần được đánh giá theo từng khu vực và từng giai đoạn đầu tư, nó cho thấy nhu cầu đồng ngày càng liên quan đến nhiều lĩnh vực ngoài xây dựng truyền thống.

Nguồn cung không thể mở rộng trong thời gian ngắn

Chu kỳ đầu tư dài và rủi ro khai thác

Việc phát hiện một thân quặng không đồng nghĩa với việc nguồn cung có thể nhanh chóng xuất hiện trên thị trường. Một dự án đồng phải trải qua các bước đánh giá địa chất, nghiên cứu khả thi, huy động vốn, xin giấy phép, xây dựng hạ tầng, phát triển mỏ và vận hành nhà máy tuyển, luyện hoặc tinh luyện. Mỗi bước đều có thể phát sinh chậm trễ hoặc làm thay đổi tính khả thi của dự án.

USGS trong các báo cáo về khoáng sản thường phân biệt giữa trữ lượng, tài nguyên và sản lượng khai thác. Đây là những khái niệm không thể sử dụng thay thế cho nhau. Một lượng tài nguyên được xác định về mặt địa chất chưa chắc đã có thể khai thác với công nghệ, chi phí và điều kiện pháp lý hiện tại. Do đó, việc nhìn vào quy mô tài nguyên mà bỏ qua năng lực sản xuất thực tế có thể dẫn đến đánh giá quá lạc quan về nguồn cung.

Ngành khai thác đồng cũng chịu tác động từ chất lượng quặng. Khi hàm lượng đồng trong quặng giảm, doanh nghiệp có thể phải xử lý nhiều vật liệu hơn để tạo ra cùng một lượng kim loại. Điều này làm tăng nhu cầu về năng lượng, nước, thiết bị và hạ tầng, đồng thời gây sức ép lên chi phí sản xuất. Mức độ ảnh hưởng khác nhau giữa các mỏ và không thể quy thành một con số chung cho toàn ngành.

Địa chính trị và giấy phép xã hội

Sản xuất đồng tập trung ở một số khu vực có trữ lượng và năng lực khai thác lớn. Sự tập trung này khiến thị trường chịu ảnh hưởng từ chính sách thuế, quy định môi trường, thay đổi hợp đồng, đình công, gián đoạn logistics và quan hệ giữa doanh nghiệp với cộng đồng địa phương.

Các nhà đầu tư hiện phải tính đến “giấy phép xã hội” bên cạnh giấy phép pháp lý. Một dự án có thể đáp ứng quy định chính thức nhưng vẫn gặp phản đối nếu cộng đồng cho rằng hoạt động khai thác ảnh hưởng đến nguồn nước, đất đai hoặc sinh kế. Đối với doanh nghiệp, đây không chỉ là vấn đề danh tiếng mà còn có thể trở thành rủi ro tiến độ và chi phí.

IEA nhận định rằng quá trình chuyển đổi năng lượng có thể làm gia tăng sự cạnh tranh đối với một số khoáng sản quan trọng, đồng thời nhấn mạnh nhu cầu đa dạng hóa nguồn cung, nâng cao hiệu quả sử dụng vật liệu và phát triển tái chế. Với đồng, các biện pháp này không loại bỏ nhu cầu khai thác mới, nhưng có thể giảm bớt mức độ phụ thuộc vào một số nguồn cung và làm chuỗi giá trị linh hoạt hơn.

Giá đồng phản ánh cả kinh tế vĩ mô lẫn yếu tố vật chất

Đồng thường được theo dõi như một chỉ báo nhạy cảm với hoạt động công nghiệp. Khi sản xuất, xây dựng và đầu tư hạ tầng tăng, nhu cầu đồng có thể được cải thiện. Ngược lại, tăng trưởng chậm lại tại các nền kinh tế lớn có thể gây sức ép lên tiêu thụ và tâm lý thị trường.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất biến động giá trong ngắn hạn với thay đổi căn bản của cung cầu. Giá giao dịch trên các sở kim loại còn chịu ảnh hưởng của lãi suất, tỷ giá đồng USD, dòng vốn đầu tư, vị thế của các quỹ và kỳ vọng về chính sách kinh tế. Một tin tức về gián đoạn mỏ có thể đẩy giá tăng nhanh, trong khi số liệu kinh tế yếu hoặc đồng USD mạnh lên có thể tạo áp lực giảm ngay cả khi triển vọng dài hạn chưa thay đổi.

Tồn kho tại các sàn giao dịch và trong chuỗi cung ứng là một chỉ báo quan trọng, nhưng cũng cần được đọc thận trọng. Tồn kho công khai không phản ánh toàn bộ lượng kim loại đang nằm tại nhà sản xuất, nhà thương mại hay người tiêu dùng. Chênh lệch giữa các khu vực, tốc độ rút hàng và mức phí gia công có thể cung cấp thêm thông tin về trạng thái vật chất của thị trường.

Do đó, đánh giá thị trường đồng cần kết hợp nhiều nhóm dữ liệu: sản lượng mỏ, sản lượng luyện và tinh luyện, xuất nhập khẩu, tồn kho, hoạt động sản xuất, đầu tư xây dựng và chính sách tiền tệ. Chỉ dựa vào một phiên tăng hoặc giảm giá sẽ dễ dẫn đến kết luận thiếu cân bằng.

Tái chế giúp giảm sức ép nhưng không thay thế nguồn cung sơ cấp

Đồng có lợi thế lớn về khả năng tái chế. Kim loại thu hồi từ dây cáp, thiết bị điện, phương tiện và phế liệu sản xuất có thể quay lại chuỗi cung ứng. Tái chế giúp giảm nhu cầu khai thác quặng mới, tiết kiệm một phần năng lượng và hạn chế lượng vật liệu phải đưa vào bãi thải.

Dù vậy, tỷ lệ thu hồi không thể tăng chỉ bằng cách nâng giá thu mua. Hệ thống tái chế cần mạng lưới thu gom, phân loại, công nghệ xử lý và quy định chống thất thoát vật liệu. Nhiều sản phẩm có vòng đời dài, chẳng hạn cáp điện và hạ tầng xây dựng, chưa thể trở thành nguồn phế liệu ngay sau khi nhu cầu sử dụng tăng. Điều này tạo ra độ trễ giữa lượng đồng được đưa vào nền kinh tế và lượng đồng có thể thu hồi.

IEA cũng xem tái chế là một phần trong chiến lược nâng cao an ninh khoáng sản, bên cạnh tiết kiệm vật liệu, thay thế vật liệu ở một số ứng dụng và đa dạng hóa nguồn cung. Tuy nhiên, với một thị trường đang mở rộng, nguồn đồng tái chế có nhiều khả năng bổ sung cho khai thác sơ cấp hơn là hoàn toàn thay thế nguồn cung từ mỏ.

Doanh nghiệp phải quản trị rủi ro thay vì chỉ theo dõi giá

Đối với doanh nghiệp sử dụng đồng, biến động giá chỉ là một phần của rủi ro. Khả năng giao hàng đúng thời điểm, chất lượng vật liệu, điều kiện thanh toán và chi phí vận chuyển cũng ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất. Các doanh nghiệp có thể phải xem xét lại chính sách tồn kho, cơ chế điều chỉnh giá trong hợp đồng và mức độ phụ thuộc vào một nhà cung cấp hoặc một khu vực địa lý.

Nhà sản xuất cáp, thiết bị điện, động cơ và linh kiện có thể chịu tác động khác nhau tùy khả năng chuyển chi phí nguyên liệu sang khách hàng. Doanh nghiệp có hợp đồng dài hạn và biên lợi nhuận thấp thường nhạy cảm hơn trước các đợt tăng giá nhanh. Ngược lại, các nhà sản xuất có công thức giá gắn với giá đồng tham chiếu có thể giảm bớt một phần rủi ro, nhưng vẫn phải quản lý vấn đề vốn lưu động và chênh lệch thời điểm mua bán.

Về dài hạn, các công ty lớn trong chuỗi giá trị có xu hướng quan tâm nhiều hơn đến truy xuất nguồn gốc, phát thải, tiêu chuẩn môi trường và khả năng cung cấp ổn định. Đây là thay đổi đáng chú ý bởi tiêu chí lựa chọn nguyên liệu không còn chỉ xoay quanh giá thấp nhất. Các yêu cầu về phát triển bền vững có thể làm tăng chi phí tuân thủ, nhưng cũng tạo động lực cho những nhà cung cấp đầu tư vào công nghệ và quản trị tốt hơn.

Triển vọng phụ thuộc vào tốc độ đầu tư và khả năng phối hợp

Triển vọng của thị trường đồng trong những năm tới sẽ được quyết định bởi hai nhịp độ. Một là tốc độ mở rộng các lĩnh vực sử dụng điện, gồm lưới điện, năng lượng tái tạo, phương tiện điện và hạ tầng số. Hai là tốc độ bổ sung công suất khai thác, luyện kim và tái chế. Nếu nhu cầu tăng nhanh hơn khả năng cung ứng, thị trường có thể xuất hiện các giai đoạn thắt chặt và biến động giá mạnh. Nếu đầu tư công nghiệp chậm lại, áp lực lên nguồn cung có thể tạm thời giảm, nhưng các vấn đề dài hạn của ngành khai khoáng vẫn còn nguyên.

Không có một chỉ báo đơn lẻ nào đủ để dự báo chính xác hướng đi của giá đồng. Những người tham gia thị trường cần theo dõi đồng thời dữ liệu sản xuất, tình hình mỏ, tồn kho, dòng chảy thương mại và chính sách tiền tệ. Các doanh nghiệp sử dụng kim loại cũng cần chuẩn bị cho những kịch bản khác nhau, thay vì xây dựng kế hoạch dựa trên giả định giá sẽ luôn ổn định.

Điều chắc chắn hơn là vai trò của đồng trong nền kinh tế điện hóa sẽ tiếp tục khiến kim loại này được chú ý. Nhu cầu mới tạo ra cơ hội cho nhà khai thác, nhà luyện kim, doanh nghiệp tái chế và nhà sản xuất thiết bị. Nhưng cơ hội đó chỉ có thể chuyển thành nguồn cung thực tế nếu ngành công nghiệp giải quyết được các nút thắt về vốn, công nghệ, môi trường, hạ tầng và sự đồng thuận của cộng đồng.