Tỷ giá USD/VND không chỉ phụ thuộc vào Fed: Những yếu tố doanh nghiệp cần theo dõi

Trong nhiều giai đoạn, diễn biến tỷ giá USD/VND thường được giải thích nhanh bằng một nguyên nhân quen thuộc: Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) thay đổi lãi suất hoặc phát đi tín hiệu mới về chính sách tiền tệ. Cách nhìn này có cơ sở, bởi lãi suất Mỹ ảnh hưởng trực tiếp đến sức hấp dẫn của tài sản định giá bằng USD và dòng vốn quốc tế. Tuy nhiên, đây không phải biến số duy nhất quyết định tỷ giá trong nước.

USD/VND là kết quả của nhiều lực tác động cùng lúc. Bên ngoài là sức mạnh của đồng USD trên thị trường quốc tế, xu hướng lãi suất, rủi ro địa chính trị và nhu cầu thanh khoản toàn cầu. Bên trong là cán cân thương mại, dòng vốn đầu tư, nhu cầu ngoại tệ của doanh nghiệp, lạm phát, dự trữ ngoại hối và cách Ngân hàng Nhà nước điều hành thị trường.

Vì vậy, việc đánh giá tỷ giá cần được đặt trong một bức tranh rộng hơn. Một đồng USD mạnh trên thị trường quốc tế có thể tạo sức ép lên tiền đồng, nhưng mức độ truyền dẫn còn phụ thuộc vào trạng thái cung – cầu ngoại tệ trong nước và phản ứng chính sách. Đối với doanh nghiệp, đặc biệt là đơn vị nhập khẩu hoặc có khoản vay bằng ngoại tệ, hiểu được các lớp tác động này quan trọng hơn việc cố gắng dự đoán một mức tỷ giá cụ thể.

Fed và DXY: lực tác động từ bên ngoài

Fed tác động đến tỷ giá thông qua lãi suất, kỳ vọng chính sách và điều kiện tài chính toàn cầu. Khi thị trường dự đoán lãi suất Mỹ duy trì ở mức cao trong thời gian dài, lợi suất tài sản bằng USD có xu hướng trở nên hấp dẫn hơn. Nhà đầu tư quốc tế có thể điều chỉnh danh mục theo hướng tăng tỷ trọng tài sản USD, từ đó tạo áp lực lên nhiều đồng tiền khác.

Ngược lại, tín hiệu về khả năng nới lỏng tiền tệ thường làm giảm lợi thế tương đối của USD, dù phản ứng thực tế còn tùy thuộc vào bối cảnh. Nếu kinh tế Mỹ vẫn được đánh giá là an toàn hơn các khu vực khác, đồng USD có thể tiếp tục được hỗ trợ ngay cả khi Fed không tăng lãi suất. Điều đó cho thấy thị trường ngoại hối phản ứng với kỳ vọng về tương lai, chứ không chỉ với quyết định đã được công bố.

DXY phản ánh sức mạnh tương đối của USD

Chỉ số DXY thường được sử dụng để theo dõi diễn biến của USD so với một nhóm đồng tiền chủ chốt. Chỉ số này không đo trực tiếp tỷ giá USD/VND, nhưng có thể cung cấp thông tin về xu hướng chung của đồng bạc xanh trên thị trường quốc tế.

Khi DXY tăng, điều đó thường cho thấy USD đang mạnh lên so với các đồng tiền trong rổ tham chiếu. Xu hướng này có thể tạo thêm áp lực đối với tiền đồng, nhất là khi đi kèm với dòng vốn rút khỏi các thị trường mới nổi hoặc tâm lý phòng thủ gia tăng. Tuy nhiên, không nên coi DXY là công cụ dự báo một-một cho USD/VND. Cấu trúc thị trường, chính sách trong nước và cung – cầu ngoại tệ tại Việt Nam có thể khiến tỷ giá nội địa biến động khác với xu hướng quốc tế.

Một điểm cần lưu ý là thị trường có thể phản ứng trước khi Fed thực sự thay đổi lãi suất. Các bài phát biểu của quan chức Fed, số liệu lạm phát, việc làm và tăng trưởng kinh tế Mỹ đều có khả năng làm thay đổi kỳ vọng. Do đó, doanh nghiệp theo dõi tỷ giá nên quan tâm đến cả lịch công bố dữ liệu và mức độ bất ngờ của dữ liệu so với dự báo, thay vì chỉ chờ quyết định lãi suất.

Cán cân thương mại và nhu cầu ngoại tệ trong nước

Nhu cầu USD tại Việt Nam chịu ảnh hưởng lớn từ hoạt động xuất nhập khẩu. Doanh nghiệp nhập khẩu cần ngoại tệ để thanh toán hàng hóa, nguyên liệu, máy móc và dịch vụ. Khi nhu cầu nhập khẩu tăng nhanh, cầu USD có thể gia tăng trong từng thời điểm. Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp xuất khẩu tạo nguồn cung ngoại tệ khi thu tiền từ khách hàng nước ngoài và bán lại một phần số ngoại tệ đó để trang trải chi phí trong nước.

Cán cân thương mại vì thế là một trong những yếu tố nền tảng của thị trường ngoại hối. Trạng thái xuất siêu có thể hỗ trợ nguồn cung ngoại tệ, nhưng không có nghĩa tỷ giá luôn giảm. Thời điểm doanh nghiệp thu ngoại tệ, thời điểm thanh toán nhập khẩu và nhu cầu phòng ngừa rủi ro có thể khiến cung – cầu thay đổi theo từng tháng hoặc từng quý.

Ngoài thương mại hàng hóa, dòng tiền từ dịch vụ, kiều hối, đầu tư trực tiếp nước ngoài và đầu tư gián tiếp cũng ảnh hưởng đến thanh khoản ngoại tệ. Một nền kinh tế có nguồn thu ngoại tệ dồi dào nhưng đồng thời phát sinh nhu cầu chuyển lợi nhuận, trả nợ hoặc nhập khẩu lớn vẫn có thể chứng kiến những thời điểm tỷ giá chịu sức ép.

Doanh nghiệp không nên chỉ nhìn vào kim ngạch xuất nhập khẩu

Kim ngạch thương mại cho biết quy mô giao dịch, nhưng chưa phản ánh đầy đủ thời điểm phát sinh nhu cầu ngoại tệ. Với doanh nghiệp, các câu hỏi thực tế hơn gồm: khoản phải trả bằng USD đến hạn khi nào, doanh thu ngoại tệ được thu vào thời điểm nào, tỷ lệ nguyên liệu nhập khẩu trong giá vốn là bao nhiêu và doanh nghiệp có công cụ phòng ngừa nào.

Chẳng hạn, một doanh nghiệp xuất khẩu có doanh thu bằng USD nhưng phần lớn chi phí bằng tiền đồng sẽ hưởng lợi khi USD tăng giá nếu không sử dụng công cụ bảo hiểm tỷ giá. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp có khoản vay USD hoặc phải nhập khẩu nguyên liệu, lợi ích này có thể bị thu hẹp. Tác động cuối cùng phụ thuộc vào trạng thái ngoại tệ ròng, không phải chỉ vào việc doanh nghiệp có xuất khẩu hay không.

Chính sách của Ngân hàng Nhà nước và các kênh điều hành

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam có nhiều công cụ để điều hành thị trường tiền tệ và ngoại hối. Trong đó có việc công bố tỷ giá trung tâm, điều tiết thanh khoản tiền đồng, sử dụng các nghiệp vụ thị trường và quản lý dự trữ ngoại hối theo mục tiêu chính sách. Cách thức sử dụng từng công cụ phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, lạm phát, thanh khoản hệ thống ngân hàng và diễn biến quốc tế.

Tỷ giá trung tâm là một tham chiếu quan trọng, nhưng tỷ giá giao dịch thực tế còn chịu ảnh hưởng của cung – cầu trên thị trường. Tỷ giá tại ngân hàng thương mại cũng có thể khác nhau tùy thời điểm, loại giao dịch, trạng thái ngoại tệ và nhu cầu của khách hàng. Vì vậy, khi đưa ra nhận định, cần phân biệt giữa tỷ giá niêm yết, tỷ giá giao dịch, tỷ giá mua – bán và tỷ giá trên thị trường tự do.

Điều hành tỷ giá thường phải cân bằng nhiều mục tiêu. Nếu tiền đồng mất giá nhanh, chi phí nhập khẩu và nghĩa vụ trả nợ bằng ngoại tệ có thể tăng. Nhưng nếu cố duy trì một mức tỷ giá bất chấp điều kiện thị trường, áp lực lên thanh khoản hoặc dự trữ ngoại hối có thể lớn hơn. Ở chiều ngược lại, tiền đồng quá mạnh có thể làm giảm sức cạnh tranh tương đối của một số ngành xuất khẩu, dù tác động còn phụ thuộc vào tỷ lệ nội địa hóa và cấu trúc chi phí.

Do đó, thay đổi tỷ giá không nên được xem đơn giản là tín hiệu tốt hoặc xấu cho toàn bộ nền kinh tế. Cùng một biến động có thể tạo thuận lợi cho nhóm doanh nghiệp này nhưng làm tăng chi phí với nhóm khác.

Lãi suất trong nước, dòng vốn và tâm lý thị trường

Chênh lệch lãi suất giữa tiền đồng và USD là một biến số thường được giới đầu tư theo dõi. Khi lợi tức nắm giữ tiền đồng giảm tương đối so với tài sản bằng USD, động lực chuyển đổi danh mục có thể gia tăng, nhất là trong giai đoạn thị trường quốc tế bất ổn. Tuy nhiên, quyết định của nhà đầu tư không chỉ dựa vào lãi suất danh nghĩa.

Rủi ro tỷ giá, khả năng thanh khoản, triển vọng tăng trưởng và mức độ an toàn của từng loại tài sản cũng được tính đến. Một khoản đầu tư có lãi suất cao hơn nhưng đối mặt với nguy cơ mất giá tiền tệ vẫn có thể kém hấp dẫn. Ngược lại, khi kỳ vọng tỷ giá ổn định, chênh lệch lãi suất có thể được đánh giá khác.

Dòng vốn đầu tư gián tiếp cũng thường phản ứng với lợi suất trái phiếu Mỹ, biến động chứng khoán toàn cầu và mức độ chấp nhận rủi ro. Khi nhà đầu tư giảm tỷ trọng tài sản tại các thị trường mới nổi, đồng tiền của những thị trường này có thể chịu áp lực. Tuy nhiên, dòng vốn thực tế còn tùy thuộc vào triển vọng riêng của từng quốc gia và chất lượng tài sản được lựa chọn.

Tâm lý có thể khuếch đại biến động ngắn hạn

Thị trường ngoại hối không chỉ vận hành theo các yếu tố cơ bản. Khi nhiều doanh nghiệp cùng mua USD để phòng ngừa rủi ro hoặc nhiều nhà đầu tư cùng giảm vị thế bằng tiền đồng, biến động ngắn hạn có thể bị khuếch đại. Ngược lại, nếu nguồn cung ngoại tệ xuất hiện đồng thời, áp lực có thể nhanh chóng giảm.

Đây là lý do tỷ giá có thể biến động mạnh trong những phiên thị trường quốc tế thay đổi đột ngột, dù các yếu tố nền tảng của nền kinh tế chưa kịp thay đổi. Các sự kiện như căng thẳng địa chính trị, rủi ro hệ thống tài chính hoặc thay đổi bất ngờ trong chính sách của ngân hàng trung ương lớn thường làm nhu cầu nắm giữ tài sản an toàn tăng lên.

Những tác động chính tới doanh nghiệp và thị trường

Biến động USD/VND tác động trước hết đến doanh nghiệp có chênh lệch lớn giữa doanh thu và chi phí bằng ngoại tệ. Doanh nghiệp nhập khẩu thường đối mặt với giá vốn cao hơn khi tiền đồng giảm giá. Nếu không thể chuyển toàn bộ chi phí sang giá bán, biên lợi nhuận sẽ chịu sức ép.

Doanh nghiệp xuất khẩu có thể nhận được nhiều tiền đồng hơn khi quy đổi doanh thu USD, nhưng lợi ích phụ thuộc vào tỷ lệ nguyên liệu nhập khẩu, mức độ cạnh tranh và chính sách giá của đối tác. Nếu các đối thủ tại quốc gia khác cũng có đồng tiền mất giá hoặc khách hàng yêu cầu điều chỉnh giá, lợi thế tỷ giá có thể không chuyển hoàn toàn thành lợi nhuận.

Đối với doanh nghiệp vay ngoại tệ, tỷ giá tăng làm tăng giá trị khoản nợ khi quy đổi sang tiền đồng. Rủi ro này đặc biệt đáng chú ý nếu dòng tiền trả nợ không cùng loại tiền với khoản vay. Một doanh nghiệp có doanh thu USD tự nhiên sẽ có khả năng cân đối tốt hơn doanh nghiệp chỉ thu tiền đồng.

Trên thị trường chứng khoán, tỷ giá có thể ảnh hưởng đến định giá doanh nghiệp, dòng vốn ngoại và kỳ vọng lợi nhuận. Các ngành có doanh thu ngoại tệ, chi phí nội địa cao hoặc có khả năng điều chỉnh giá thường có phản ứng khác với ngành phụ thuộc nhiều vào hàng nhập khẩu. Tuy nhiên, việc gán tác động tỷ giá cho cả một nhóm ngành mà không xem xét từng doanh nghiệp có thể dẫn tới kết luận thiếu chính xác.

Cách theo dõi tỷ giá thực tế hơn

Thay vì tìm một chỉ báo duy nhất, người quan sát có thể xây dựng một bảng theo dõi gồm bốn nhóm dữ liệu. Nhóm thứ nhất là các tín hiệu quốc tế: quyết định và thông điệp của Fed, dữ liệu lạm phát và việc làm Mỹ, lợi suất trái phiếu Mỹ cùng diễn biến DXY.

Nhóm thứ hai là dữ liệu trong nước: tỷ giá trung tâm, tỷ giá niêm yết của ngân hàng, thanh khoản tiền đồng, lãi suất thị trường và các thông tin điều hành từ Ngân hàng Nhà nước. Nhóm thứ ba là dòng ngoại tệ cơ bản, gồm xuất nhập khẩu, giải ngân đầu tư trực tiếp, kiều hối và nhu cầu thanh toán của doanh nghiệp. Nhóm cuối cùng là rủi ro thị trường, chẳng hạn diễn biến địa chính trị hoặc thay đổi đột ngột trong tâm lý nhà đầu tư.

Điều quan trọng là đọc các dữ liệu này theo mối quan hệ với nhau. DXY tăng nhưng nguồn cung ngoại tệ trong nước dồi dào có thể khiến tác động lên USD/VND hạn chế hơn. Ngược lại, DXY chỉ tăng vừa phải nhưng nhu cầu USD trong nước tăng mạnh vào thời điểm thanh toán lớn vẫn có thể tạo áp lực đáng kể.

Với doanh nghiệp, biện pháp phù hợp không phải là đặt cược vào một dự báo tỷ giá duy nhất. Quản trị rủi ro nên bắt đầu từ việc lập lịch dòng tiền ngoại tệ, phân loại khoản thu – chi, xác định mức chịu đựng biến động và trao đổi với ngân hàng về các công cụ phòng ngừa phù hợp. Các quyết định sử dụng hợp đồng kỳ hạn hoặc sản phẩm phái sinh cần được đánh giá theo nhu cầu thực và điều kiện hợp đồng cụ thể.

Tỷ giá USD/VND vì thế nên được nhìn như kết quả của sự tương tác giữa thị trường quốc tế, nền kinh tế trong nước và hành vi phòng ngừa rủi ro của doanh nghiệp. Fed và DXY là những chỉ báo quan trọng, nhưng không thể thay thế việc phân tích cung – cầu ngoại tệ, dòng vốn và chính sách trong nước. Một cách tiếp cận đa yếu tố sẽ giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào những dự báo ngắn hạn và chuẩn bị tốt hơn cho các kịch bản biến động.